Kỷ Niệm Và Chân Dung

Lượt đọc: 33 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 2
Một Vài Kỷ Niệm Đại Học

❊ ❊ ❊

Tôi được đề nghị viết đôi dòng (dù không nói rõ là về đề tài gì) nhằm làm rạng danh và tôn vinh Alma Mater của mình; và thực ra tình cảnh của tôi lúc này dường như cũng chẳng khác gì những vị đã ngỏ lời với tôi, bởi lẽ dẫu sẵn lòng viết một cái gì đó, tôi lại chẳng biết phải viết gì. Chỉ có một điều duy nhất tôi thấy rõ, ấy là nếu tôi đã viết, thì bài viết phải nói về chính Ngôi trường Đại học ấy cùng những năm tháng tôi từng ẩn mình dưới bóng râm của nó; về những điều vẫn còn nguyên vẹn và những thứ đã đổi thay; nói tóm lại, đó phải là những lời trò chuyện tự nhiên giữa một sinh viên của ngày hôm nay và một sinh viên của ngày hôm qua, giả sử họ gặp gỡ và giãi bày tâm sự.

Các thế hệ trôi đi đủ nhanh trên biển lớn cuộc đời; lại càng trôi đi nhanh hơn nữa trong vũng nước nhỏ lăn tăn gợn sóng của khoảng sân hình vuông ấy; để rồi ở đó, qua một góc thu nhỏ đến giật mình, chúng ta thấy được dòng thời gian bay lượn và sự tiếp nối của con người. Hôm nọ tôi tìm tên mình trong cuốn sổ ghi chép năm ngoái của hội Speculative. Hiển nhiên là tôi tìm ở gần cuối; cái tên ấy chẳng có ở đó, mà cũng chẳng nằm ở cột tiếp theo, khiến tôiâm ỉ nghĩ rằng nó đã bị sót lại trong khâu in ấn; và khi cuối cùng tôi cũng tìm thấy nó, vắt vẻo trên vai của biết bao thế hệ đi sau, trông tư thế ấy chẳng khác nào tên của một ông lão chín mươi, tôi bỗng cảm nhận được chút đỉnh uy nghi của tuổi tác. Loại uy nghi do sự đi trước của thời gian này, khi đời người kéo dài thêm, có lẽ sẽ trở nên quen thuộc hơn, và khả năng cao là kém phần dễ chịu hơn; nhưng lúc ấy tôi cảm nhận nó rất rõ, giờ đây nó vẫn đang hiện hữu mạnh mẽ trong tôi, và điều đó càng tiếp cho tôi thêm can đảm để trò chuyện với những người đi sau bằng giọng điệu của một bậc trưởng thượng và một kẻ ca ngợi những chuyện ngày xưa.

Bởi vì, quả thực, nơi mà họ đang theo học nay chỉ là một trường Đại học đã sa sút; dẫu sao nó vẫn còn sót lại chút ít điều tốt đẹp, vì các thể chế của loài người lụi tàn qua từng chặng dần dà; thế nhưng sự sa sút ấy, bất chấp mọi vẻ hào nhoáng bề ngoài, vẫn đang diễn ra; và điều có lẽ kỳ lạ hơn cả, là nó bắt đầu ngay khi tôi ngưng làm sinh viên. Thế nên, thật là một cơ may kỳ lạ, tôi đã hưởng trọn những gì tinh túy nhất vào phút cuối cùng của Alma Mater; điều tương tự, tôi nghe nói (và điều đó càng làm nó trở nên kỳ lạ hơn), trước đó đã từng xảy ra với thân phụ tôi; và nếu họ là những người tốt và không sớm qua đời, thì một điều gì đó tương tự chẳng kém rồi cũng sẽ đến lúc ứng nghiệm với những thế hệ đàn em của tôi ngày nay. Về những điểm thay đổi cụ thể, những lợi thế trong quá khứ, những thiếu sót ở hiện tại, tôi phải thú nhận rằng, khi nhìn ngắm kỹ lưỡng, chúng trông mơ hồ đến kỳ lạ. Thay đổi lớn nhất và đáng tiếc hơn cả là sự vắng bóng của một cậu sinh viên gầy gò, xấu xí, lười biếng, chẳng ai ưa, kẻ mà sự hiện diện đối với tôi chính là cốt lõi và tâm điểm của toàn bộ câu chuyện; chính những tâm trạng thất thường của cậu ta, những khoảnh khắc lóe lên ý chí làm việc thiện, sự nhút nhát đón nhận cái điều ác, những trận ru rẩy trong buổi sáng mùa đông ẩm ướt đầy gió đông khi lên lớp, những cú ngáp dài vô tận trong giờ giảng và sự say mê bất tận trong những trò trốn học, đã dệt nên ánh nắng và bóng râm trong đời sinh viên của tôi. Các bạn không thể hình dung được mình đã bỏ lỡ những gì khi vắng bóng con người ấy; tôi đoan chắc rằng những đức tính của cậu ta là điều không thể tưởng tượng nổi đối với những người đi sau, cũng giống như chúng từng phảng phất bị che khuất khỏi các bạn cùng thời, bởi vì thực tế tôi hoàn toàn cô độc trong niềm vui thích khi được bầu bạn với cậu ta. Tội nghiệp thay, tôi nhớ có lúc cậu ta chán nản biết bao, và cuộc đời (vốn còn chưa kịp bắt đầu) dường như đã đi đến hồi kết, hy vọng hoàn toàn lụi tàn, còn bất hạnh và ô nhục thì cứ lầm lũi bám theo từng bước chân như những thực thể hữu hình. Và cũng đáng để nói thêm rằng những đám mây mù ấy rồi cũng tan đi theo mùa của chúng, và rốt cuộc thì mọi đám mây đều tan biến, và những rắc rối của tuổi trẻ nói riêng chỉ là chuyện thoáng qua trong chốc lát.

Thế nên cậu sinh viên mà tôi đang nhắm tới đây đã gánh chịu trọn vẹn phần mình trong những nỗi niềm ấy, và phần lớn là do lỗi của chính cậu ta; dẫu vậy cậu vẫn bám lấy vận mệnh của mình, và giữa muôn vàn thói hư tật xấu, cậu vẫn tiếp tục dò dẫm theo cách riêng để học cách làm việc; và cuối cùng, đến sự ngạc nhiên của chính mình, cậu đã thoát khỏi giai đoạn sinh viên mà không bị hổ thẹn trước công luận; để lại sau lưng một trường Đại học Edinburgh nay đã phai nhạt đi rất nhiều sự thú vị trong mắt chính tôi.

Nhưng dẫu cậu ta là nhân vật quan trọng hơn cả (xét theo nhiều nghĩa), cậu không hề là người duy nhất mà tôi tiếc nuối, hay là người mà các sinh viên ngày nay, nếu biết mình đã đánh mất những gì, cũng sẽ tiếc nuối theo. Quả thực họ vẫn còn có Tait—cầu mong họ mãi có được ông!—và họ vẫn còn căn phòng học của Tait, với cái mái vòm cùng mọi thứ; nhưng hãy nghĩ xem nó từng là một nơi khác biệt biết nhường nào khi cậu thanh niên của tôi (ít nhất là vào những ngày điểm danh) xuất hiện trên các dãy ghế, và ở góc gần của bục giảng, cụ Lindsay lớn [17] đang phô bày tuổi già cường tráng của mình. Có thể những người đi sau của tôi thậm chí chưa từng nghe đến cái tên Cụ Lindsay già; nhưng khi cụ ra đi, một mắt xích gắn liền với thế kỷ trước đã đứt gãy. Cụ phảng phất nét quê mùa, vạm vỡ, tươi tắn và giản dị; cụ nói với chất giọng vùng Đông xứ Scotland đậm đà mà tôi từng rất ngưỡng mộ; những hồi ức của cụ toàn là những chuyến đi bộ hoặc những con đường lớn tấp nập xe ngựa trạm — một thời Scotland trước khi có hơi nước; cụ từng nhìn thấy ngọn lửa than trên đảo May, và cụ đã khoản đãi tôi bằng những câu chuyện về chính ông nội tôi. Thế nên đối với tôi, cụ là chiếc gương phản chiếu những sự vật đã tàn lụi; chỉ trong trí nhớ của cụ, tôi mới có thể nhìn thấy những đốm lửa bùng cháy khổng lồ của ngọn hải đăng đảo May bay là đà về phía khuất gió, và những người canh gác, khi họ châm củi, tay không hề bị bỏng mà nắm lấy những thanh chắn đón gió của lò sưởi; chỉ bằng cách đó tôi mới có thể nhìn thấy ông nội mình đang phóng xe gig như bay dọc theo con đường ven biển từ Pittenweem đến Crail, và dù bận rộn trăm công nghé việc đến đâu, vẫn dừng xe lại để trò chuyện vui vẻ với những người ông gặp dọc đường. Và giờ đây, đến lượt mình, cụ Lindsay cũng đã ra đi; chỉ còn trú ngụ trong ký ức của những người khác, cho đến khi họ nối gót theo sau; và xuất hiện trong hồi ức của tôi cũng giống như ông nội tôi từng hiện diện trong hồi ức của cụ.

Hôm nay, một lần nữa, họ có Giáo sư Butcher, và tôi nghe nói ông nắm giữ một kho tàng tiếng Hy Lạp đồ sộ; rồi họ có Giáo sư Chrystal, một con người đẫm mình trong toán học. Và chắc chắn đó là những sự bù đắp xứng đáng. Nhưng chúng không thể thay đổi được thực tế rằng Giáo sư Blackie đã nghỉ hưu, và Giáo sư Kelland đã qua đời. Nền giáo dục của bất kỳ ai cũng sẽ trở nên khiếm khuyết hoặc chưa thực sự phóng khoáng nếu không biết đến Kelland. Có những bài học không thốt nên lời chỉ qua ánh nhìn thuần túy về vị linh mục già mảnh khảnh ấy, hoạt bát như một cậu thiếu niên, nhân hậu như một ông bụt trong truyện cổ tích, và duy trì trật tự hoàn hảo trong lớp học bằng chính thứ phép màu mang tên lòng nhân ái ấy. Tôi từng nghe ông miên man trôi vào những hồi ức trong giờ lên lớp, dẫu chẳng kéo dài lâu, và hé mở cho chúng tôi thấy những lát cắt về đời sống cổ xưa tại những giáo xứ Anh quốc heo hút khi ông còn trẻ; qua đó đóng vai trò y hệt như cụ Lindsay — vai trò của một ký ức còn sống sót, vẫy gọi từ cõi u minh xa xăm và vực thẳm của thời gian những hình ảnh của những sự vật đã lụi tàn. Nhưng đó lại là một vai trò khó lòng vừa vặn với ông; cách này hay cách khác, ông thiếu đi phương bẩm cần thiết: bất chấp mái tóc bạc phơ và gương mặt hằn dấu thời gian, ông không phải là một người già thực thụ; và ông mang quá nhiều sự bồn chồn cùng ngọn lửa bướng bỉnh của tuổi trẻ, lại thêm sự ngây thơ bất khả chiến bại trong tâm hồn, nên không thể đóng trọn vai một bậc lão thành. Khoảng thời gian để đánh giá ông chuẩn xác nhất, để cảm nhận (theo cách nói cổ xưa) bản chất nhân hậu của ông, là khi ông tiếp đón sinh viên lớp mình tại nhà. Khi ấy ông mới thể hiện sự giản dị đáng yêu làm sao, cứ cố gắng dỗ dành chúng tôi như trẻ con bằng những món đồ chơi; và dáng vẻ bấp bênh đầy lôi cuốn làm sao, vì sợ rằng những nỗ lực của mình sẽ không thành công! Quả thực ông khiến tất cả chúng tôi cảm thấy mình như những đứa trẻ, và cũng ngượng ngùng như lũ trẻ, nhưng đồng thời lại tràn ngập niềm cảm thông đối với người anh lớn tận tâm, đầy âu lo đang phải vất vả nhường nào để cất công giải trí cho chúng tôi. Một nhà lý thuyết từng ôm giữ quan điểm rằng chẳng có đặc điểm nào ở con người lại tố giác tâm can rõ bằng cặp kính của họ; rằng miệng có thể mím lại và vầng trán có thể được làm phẳng một cách nhân tạo, nhưng ánh lấp lánh từ gọng kính mới là thứ chẩn đoán chính xác nhất. Và quả thực hẳn với Kelland cũng phải như vậy; bởi vì khi tôi vẫn tưởng tượng như đang nhìn thấy ông tung tăng nhảy nhót đầy năng động trên bục giảng, tay cầm chiếc gậy chỉ, thứ mà tôi dường như nhìn thấy rõ nhất chính là cách cặp mắt kính của ông lấp lánh niềm yêu thương. Tôi chưa từng biết một người nào khác có được (nếu cho phép tôi dùng từ này) một cặp kính nhân từ đến thế; và người đó chính là Tiến sĩ Appleton. Nhưng ánh sáng trong trường hợp của ông ấy mang nét điềm đạm và thụ động; còn ở Kelland, nó nhảy múa, biến hóa và lóe lên đầy sinh động giữa bám đông sinh viên, giống như một lời thách thức vĩnh cửu hướng tới lòng thiện chí.

Tôi không thể nói nhiều về Giáo sư Blackie, bởi vì có một lý do chính đáng. Lớp học của Kelland thì tôi có tham dự, thậm chí từng giành được một giấy chứng nhận ưu tú ở đó, cũng là niềm vinh dự duy nhất trong suốt sự nghiệp đại học của tôi. Nhưng dẫu tôi đang nắm giữ trong tay tấm giấy chứng nhận chuyên cần chính tay vị giáo sư viết ra, tôi không thể nhớ nổi mình đã có mặt ở lớp tiếng Hy Lạp quá một chục lần. Giáo sư Blackie thậm chí còn nhã ý nhận xét (hơn một lần) ngay trong lúc đang cấy bút viết tấm giấy chứng nhận nói trên, rằng ông không hề nhận ra khuôn mặt tôi. Quả thực, tôi đã tự khước từ biết bao cơ hội; dựa trên một hệ thống trốn học quy mô lớn và hết sức hợp lý, thứ đã ngốn của tôi không ít công sức để thực hiện — có lẽ cũng chừng ấy công sức đã đủ để dạy tôi tiếng Hy Lạp — và đẩy tôi ra ngoài thế giới cùng nghề viết lách với một nền giáo dục mỏng như manh chiếu. Nhưng người ta bảo rằng việc chịu khó nhọc bao giờ cũng là điều tốt, và thành công chính là phần thưởng cho chính nó, dù mang hình tướng gì đi nữa; thế nên, có lẽ, ngay cả với chuyện này tôi cũng nên tự hào, rằng chẳng có ai trốn học với sự cẩn trọng đầy tính toán hơn tôi, và chưa từng có ai sở hữu nhiều giấy chứng nhận cho một nền giáo dục nghèo nàn đến thế. Tuy nhiên, một hệ quả từ hệ thống của tôi là tôi có rất ít điều để nói về Giáo sư Blackie so với Giáo sư Kelland; và vì ông vẫn còn sống, và tôi hy vọng ông sẽ còn trường thọ, hẳn các bạn sẽ chẳng lấy làm ngạc nhiên khi tôi không có ý định nói thêm về điều đó.

Trong khi ấy, biết bao con người khác đã ra đi — Jenkin, Hodgson, và tôi chẳng rõ còn ai nữa; và từ dòng người sinh viên từng đông đúc chen chúc qua vòm cổng và nhuộm đen khoảng sân vuông ấy, có bao nhiêu kẻ đã phiêu dạt đến những chốn cùng tận của trái đất, và bao nhiêu người nữa đã nằm xuống bên cạnh cha ông họ trong những “nấm mồ yên nghỉ”! Và rồi, có bao nhiêu người trong số những kẻ sau này đã tìm đường đến đó, quá ư sớm sủa, chính bởi áp lực học hành! Đó ít ra là điều mà thói trốn học đã bảo vệ tôi khỏi. Tôi thực sự tiếc vì mình không thông thạo tiếng Hy Lạp, nhưng tôi sẽ còn tiếc hơn nữa nếu mình đã chết; tôi cũng chẳng biết tên của thứ tri thức nào lại đáng để đánh đổi bằng một trận sốt phát lơ não. Có biết bao bi kịch tầm thường trong cuộc đời của một sinh viên, nhất là khi kẻ đó nghèo đói, hoặc nghiện ngập, hoặc vướng cả hai; nhưng chẳng gì khiến lòng trắc ẩn của một người khôn ngoan chạnh thương hơn hoàn cảnh của một cậu trai quá vội vã muốn thành kẻ uy bác. Và thế nên, để kết lại bằng một bài học đạo đức, tôi sẽ gọi lên thêm một hình bóng nữa, rồi chấm dứt. Một sinh viên, khao khát thành công bằng cái phương thức học tập hừng hực, bất kham nay đã trở nên quá đỗi phổ biến, đã vùi đầu đọc sách ngày đêm cho một kỳ thi. Khi cậu tiến bước, nhiệm vụ trở nên dễ dàng hơn với cậu, giấc ngủ bị xua đi dễ dàng hơn, bộ óc của cậu trở nên nóng bỏng, minh mẫn và dung chứa nhiều hơn, thứ tri thức cần thiết mỗi ngày một đầy đặn và ngăn nắp hơn. Đêm trước ngày thi đã đến và cậu thức trắng cả đêm trong căn phòng gác cao của mình, ôn lại những gì đã biết, và đã nắm chắc phần thành công trong tay. Cửa sổ phòng cậu hướng về phía đông, và vì (như tôi đã nói) nó nằm ở tầng cao, bản thân ngôi nhà lại tọa lạc trên một ngọn đồi, nên phóng tầm mắt bao quát qua những vùng ngoại ô đang thưa dần để vươn tới đường chân trời của vùng quê. Cuối cùng, cậu sinh viên của tôi kéo tấm rèm che lên, vẫn với tâm trạng hoàn toàn vui vẻ, phóng tầm mắt ra bên ngoài. Ngày đang hừng lên, phương đông đang ngả màu bởi những thứ ánh lửa kỳ lạ, những đám mây đang tản ra chào đón sự xuất hiện của mặt trời; và trước cảnh tượng ấy, nỗi kinh hoàng không tên bỗng chộp lấy tâm trí cậu. Cậu vẫn tỉnh táo, các giác quan không hề bị rối loạn; cậu nhìn rõ mọi thứ, biết rõ mình đang nhìn thấy gì và biết rằng đó là điều bình thường; thế nhưng cậu vừa không thể chịu đựng nổi việc phải nhìn ngắm nó, lại vừa chẳng tìm đâu ra sức mạnh để dời mắt đi, bèn hoảng loạn bỏ chạy khỏi căn phòng ra khoảng không gian bọc kín của đường phố. Trong bầu không khí mát mẻ và tĩnh lặng, giữa những ngôi nhà đang chìm vào giấc ngủ, sức mạnh của cậu như được hồi sinh. Chẳng có gì làm cậu bận tâm ngoại trừ ký ức về những gì vừa xảy ra, và nỗi sợ hãi tột độ rằng nó sẽ quay trở lại.

“Gallo canente, spes redit,

đúng như người ta từng hát thuở xưa tại Bồ Đào Nha trong Giờ Kinh Sáng. Thế nhưng đối với cậu, giờ phút tiếng gà gáy lành lợt ấy, cùng những biến chuyển của buổi bình minh, lại mang đến sự hoảng loạn, mối hoài nghi dai dẳng và thứ nỗi sợ hãi mà nghĩ lại thôi cậu vẫn còn run rẩy. Cậu không dám quay trở lại phòng trọ; cậu chẳng thể nuốt nổi thức ăn; cậu ngồi xuống, đứng lên, cứ thế lang thang; thành phố bừng tỉnh xung quanh với vẻ nhộn nhịp vui tươi, mặt trời leo lên đỉnh đầu; và cậu thì vẫn cứ lún sâu hơn vào nỗi thống khổ của ký ức cùng nỗi sợ hãi về nỗi sợ trong quá khứ của chính mình. Đến giờ hẹn, cậu bước đến cánh cửa của địa điểm thi; thế nhưng khi được hỏi đến, cậu đã quên sạch tên mình. Thấy cậu bấn loạn đến thế, ban giám khảo không nỡ đuổi cậu về, bèn phát cho cậu một tờ đề và dung túng cho cậu bước vào Hội trường khi trên người vẫn vô danh tính. Sự tử tế vô ích, những nỗ lực vô ích. Cậu chỉ có thể ngồi đó trong nỗi kinh hoàng ngày một lớn dần, chẳng viết nổi chữ nào, mù tịt về mọi thứ, tâm trí ngập tràn một ký ức duy nhất về khoảnh khắc ngày tàn canh và nỗi sợ hãi không tài nào chịu nổi của chính mình. Và ngay đêm hôm đó, cậu đã quằn quại trong một cơn sốt phát lơ não.

Người ta sợ chiến tranh, những vết thương và nha sĩ, tất cả đều có lý do xuất sắc; thế nhưng những điều đó chẳng thể so sánh với những nỗi kinh hoàng hỗn loạn trong tâm trí từng giáng xuống đầu chàng trai trẻ này, khiến cậu phải che kín mắt lại trước ánh ban mai vô tội. Tất cả chúng ta, ơn Chúa, đều đặt bên giường ngủ chiếc hộp của thương gia Abudah, đã được khóa chặt an toàn; thế nhưng khi một chàng trai trẻ hy sinh giấc ngủ vì lao động, hãy để cậu ta cẩn trọng, bởi vì cậu ta đang đùa giỡn với ổ khóa.

Được viết cho ấn phẩm “Book” của Hội Chợ Gây Quỹ Liên Hiệp Đại học Edinburgh.

❀ ❀ ❀

Trợ lý phòng thí nghiệm của Giáo sư Tait.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.