Một gương mặt như thế tôi nay vẫn nhớ; một khoảng trống như thế chừng nửa tá chúng tôi đang chật vật che giấu. Thuở trẻ, anh là một người có dung mạo khôi ngô tuấn tú bậc nhất, tính tình điềm đạm và ôn hòa; lại giàu những lời lẽ sắc sảo và ý nghĩ độc đáo. Tiếng cười luôn rộn rã mỗi khi anh xuất hiện. Anh mang phong thái của một bậc đại trượng phu, hào hiệp và vương giả với những kẻ ngang hàng, nhưng lại nhã nhặn và ân cần với cả người sinh viên nghèo hèn nhất. Sức mạnh dường như ngập tràn ở anh không bao giờ cạn; chúng tôi từng thấy anh cúi mình đùa giỡn với đám trẻ, nhưng đều đinh ninh anh được định sẵn cho những vận mệnh cao cả hơn; chúng tôi khao khát sự chú ý của anh; và hiếm khi lòng kiêu hãnh của tôi được thỏa mãn hơn lúc anh ngồi vào bàn ăn nhà tôi, với tư cách là một người bạn tri kỷ đã được thừa nhận. Cứ thế, anh bước đi giữa chúng tôi, hai tay đầy ắp những món quà, thản nhiên mang theo mầm mống của một cuộc đời đầy sức ảnh hưởng.
Sức mạnh và nền móng của tình bạn là một điều huyền bí; nhưng khi nhìn lại, tôi nhận ra rằng, phần nào đó, chúng tôi yêu con người hiện tại của anh, vì một thoáng hình bóng của con người mà anh sẽ trở thành. Bởi vì dẫu có đủ sắc đẹp, quyền lực, giáo dưỡng, sự lịch thiệp và niềm vui, thì vào những ngày tháng ấy, trong con người bạn chúng tôi vẫn thiếu vắng một phần linh hồn. Anh thường khiến chúng tôi ngạc nhiên bởi những lời châm biếm vừa thông minh, ngây thơ lại vừa nhẫn tâm; và bằng một trò đùa theo kiểu Johnson lạc lõng, anh vùi dập những tình cảm chân thành. Tôi vẫn có thể thấy và nghe thấy anh, khi anh bước đi dọc theo những con phố rực ánh đèn đường, với câu hát "Là ci darem la mano" trên môi, một hình bóng thanh niên cao quý, nhưng lại chạy theo thói hư vinh và hoài nghi những điều tốt đẹp; và quả nhiên, đâu đó trên biển lớn cuộc đời, cùng với sức khỏe, hy vọng, gia tài và lòng tự trọng của bản thân, anh đã chìm sâu trong bi kịch.
Từ tai họa ấy, tựa như một kén bơi đã kiệt sức, anh lê bước vào bờ trong tuyệt vọng, khánh kiệt cả tiền tài lẫn danh dự; lủi thủi quay về với gia đình mà anh từng bỏ rơi; với đôi cánh gãy, chẳng thể nào bay lên được nữa. Thế nhưng, trên khuôn mặt anh lại bừng lên một thứ ánh sáng hiểu biết hoàn toàn mới mẻ. Những vết thương trên thể xác chẳng bao giờ lành hẳn; anh chết dần mòn vì chúng với sự cam chịu đầy minh mẫn; còn về nỗi đau thương trong lòng tự trọng, chúng tôi chỉ có thể biết qua sự im lặng của anh. Anh trở lại thành phố nơi anh từng làm bá chủ trong tuổi trẻ đầy tham vọng; sống ở đó một mình, ít tiếp xúc với ai; chật vật tìm lại những gì đã mất; đôi khi vẫn phải vật lộn với sự yếu mềm trần tục từng đánh gục anh; vẫn vui mừng trước thành công của bạn bè; tiếng cười của anh vẫn sẵn sàng cất lên nhưng mang âm điệu dịu dàng hơn; và bao trùm lên mọi suy nghĩ của anh là cái bóng của thứ luật lệ bất biến mà anh từng chối bỏ nhưng cuối cùng lại quật ngã anh. Cuối cùng, khi bệnh tật thể xác đã hoàn toàn quật ngã, anh nằm hấp hối suốt một thời gian dài, vẫn không một lời oán thán, vẫn tìm thấy những niềm vui; cho đến bước đường cuối cùng, anh vẫn dịu dàng, nhã nhặn và mang theo nụ cười trên môi.
Câu chuyện về sự sụp đổ lớn lao này, đối với những ai vẫn giữ lòng trung thành với anh, lại là câu chuyện về một sự thành công. Thuở trẻ, anh chẳng màng đến ai ngoài chính mình; khi trở lại bờ lần nữa, với toàn bộ cơ đồ đã mất, anh dường như chỉ nghĩ đến những người khác. Sự ân cần của anh dành cho người khác, bản năng lịch thiệp và kiêu hãnh tinh tế của anh lớn đến mức, đối với nỗi dằn vặt tội lỗi đen tối kia, anh chưa từng thốt ra dù chỉ một tiếng; ngay cả sự hối tiếc cũng hiếm khi xuất hiện ở anh, và nếu có thì cũng được tô điểm bằng một lời nói đùa. Nếu biết anh vào thời điểm đó, bạn sẽ không bao giờ ngờ rằng đây chính là kẻ thất bại lớn lao ấy, là ngọn hải đăng cho giới trẻ, kẻ mà sự sụp đổ của y từng bị cả một tầng lớp xã hội xầm xì và chỉ trỏ. Đã bao lần chúng tôi tìm đến anh, hừng hực với những nỗi buồn đầy hy vọng của chính mình, than trách những chiếc lá hồng trên chiếc giường vương giả của cuộc đời, và anh vẫn kiên nhẫn lắng nghe, khôn ngoan đưa ra lời khuyên; để rồi chỉ khi những suy nghĩ của chính chúng tôi quay trở lại, chúng tôi mới chợt nhớ ra đây là kẻ nào mà mình lại đem bầu tâm sự: một kẻ, do lỗi lầm của chính mình, đã lụi tàn; bị trục xuất khỏi khu vườn của những ân huệ; toàn bộ thành phố hy vọng của anh đã bị cày xới và rắc muối; lặng lẽ chờ đợi người đến giải cứu. Khi ấy, có cái gì đó nghẹn đắng cổ họng chúng tôi; và khi nhìn thấy anh ở đó, dịu dàng, kiên nhẫn, dũng cảm và thành kính, chịu đựng áp lực nhưng không hề gục ngã, nỗi buồn bã đã chìm khuất trong lòng ngưỡng mộ đến mức chúng tôi không dám thương hại anh. Ngay cả khi tật cũ bất chợt bùng phát, nó cũng chỉ gợi lên trong chúng tôi sự kinh ngạc rằng, trong trận chiến đã thua ấy, anh vẫn còn đủ sức mạnh để chiến đấu.
Anh đã lao vào sự hủy diệt với một vẻ buông xuôi đầy vương giả, tựa như một kẻ ban ơn; nhưng một khi đã lụi tàn, khi mọi ngọn đèn đã tắt, anh chiến đấu như thể vì một vương quốc. Phần lớn mọi người, khi nhận ra mình là thủ phạm gây nên nỗi nhục nhã của chính họ, càng lớn tiếng oán trách Chúa trời hay số phận. Phần lớn mọi người, khi hối cải, thường bắt bạn bè phải gánh chung sự cay đắng của sự hối cải đó. Nhưng anh đã tự tiến hành một cuộc điều tra và tuyên án: mene, mene; rồi tự kết án bản thân trong sự im lặng mỉm cười. Anh đã gây ra đủ phiền phức; đã chuốc lấy bất hạnh một cách ê chề, và từ bỏ quyền được càu nhàu.
Cứ thế, người đồng chí cũ của chúng tôi, tựa như Samson, từng sống bất cẩn trong những ngày tháng có sức mạnh; nhưng khi nghịch cảnh ập đến, và khi sức mạnh từng phản bội anh đã mất đi — “bởi vì sức mạnh của chúng ta chính là sự yếu mềm” — anh bắt đầu nở hoa và kết trái. Giờ đây, anh đã rời khỏi trận chiến: gánh nặng mà anh từng oằn mình gánh vác đã được buông xuống trước mặt đấng cứu thế vĩ đại. Chúng tôi
“Trong thánh đường bao la
để anh lại nơi này;
Nguyện Chúa hãy chấp nhận anh,
Nguyện Chúa Kitô đón nhận anh!”