Kỷ Niệm Và Chân Dung

Lượt đọc: 33 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 16
Một Lời Phản Kháng Khiêm Nhường

❊ ❊ ❊

Gần đây, chúng tôi đã có dịp thưởng thức một niềm vui khá độc đáo: được lắng nghe một cách tường tận những quan điểm về nghệ thuật sáng tác của ông Walter Besant và ông Henry James; hai con người quả thực ở những tầm vóc rất khác biệt: ông James thì vô cùng chuẩn mực trong từng đường nét, tài tình trong nghệ thuật đấu kiếm, và cực kỳ cẩn trọng trong khâu hoàn thiện, trong khi ông Besant lại vô cùng cởi mở, thân thiện, với một mạch hứng thú đầy sức thuyết phục và hài hước: ông James chính là hiện thân của người nghệ sĩ có ý thức lập kế hoạch rõ ràng, còn ông Besant là hiện thân của bản tính lương thiện. Việc những bậc thầy như vậy có sự bất đồng sẽ chẳng lấy làm lạ; nhưng có một điểm mà họ dường như đồng tình với nhau lại khiến tôi, thú thật là, vô cùng kinh ngạc. Bởi vì cả hai đều bằng lòng bàn luận về “nghệ thuật hư cấu”; và ông Besant, với sự bạo dạn tột cùng, lại tiếp tục đem cái gọi là “nghệ thuật hư cấu” này đối lập với “nghệ thuật thơ ca”. Bằng nghệ thuật thơ ca, ông chẳng thể ám chỉ điều gì khác ngoài nghệ thuật làm thơ, một nghệ thuật thủ công, và chỉ có thể so sánh được với nghệ thuật văn xuôi. Bởi vì cái sự nồng nhiệt và đỉnh cao của cảm xúc lành mạnh mà chúng ta đồng thuận gọi bằng cái tên thơ ca, thì chẳng qua chỉ là một phẩm chất phóng túng và lang thang; thỉnh thoảng xuất hiện trong bất kỳ loại hình nghệ thuật nào, nhưng thường thì vắng bóng ở tất cả bọn chúng; quá hiếm hoi trong tiểu thuyết văn xuôi, và quá thường xuyên vắng mặt trong thơ ca tụng (ode) và sử thi. Hư cấu cũng rơi vào trường hợp tương tự; đó không phải là một nghệ thuật độc lập, mà là một yếu tố thâm nhập sâu rộng vào tất cả các loại hình nghệ thuật trừ kiến trúc. Homer, Wordsworth, Phidias, Hogarth, và Salvini, tất cả đều vận dụng yếu tố hư cấu; thế mà tôi lại không cho rằng dù là Hogarth hay Salvini, nếu chỉ kể đến hai người này, lại có thể nằm trong phạm vi bài giảng thú vị của ông Besant hay bài tiểu luận duyên dáng của ông James ở bất kỳ mức độ nào. Do đó, nghệ thuật hư cấu, nếu được xem xét như một định nghĩa, vừa quá rộng lại vừa quá hẹp. Xin mạn phép đề xuất một định nghĩa khác; xin mạn phép cho rằng điều mà cả ông James và ông Besant đều hướng tới chẳng qua chính là nghệ thuật tự sự.

Nhưng ông Besant lại tha thiết muốn chỉ bàn về “tiểu thuyết hiện đại bằng tiếng Anh”, chỗ dựa và nguồn sống của nhà phân phối sách Mudie; và đối với tác giả của cuốn tiểu thuyết dễ đọc nhất trong số đó, tác phẩm Những con người đủ mọi thành phần, thì mong muốn ấy cũng là điều hoàn toàn dễ hiểu. Do đó, tôi có thể hình dung rằng ông ấy sẽ vội vã đề xuất thêm hai bổ sung, và định nghĩa sẽ trở thành: nghệ thuật tự sự hư cấu bằng văn xuôi.

Giờ đây, sự tồn tại của thể loại tiểu thuyết hiện đại bằng tiếng Anh là điều không thể chối cãi; về mặt vật chất, với ba tập sách, con chữ được giãn dòng, và chữ mạ vàng, nó rất dễ phân biệt với các hình thức văn học khác; nhưng để bàn luận một cách hữu ích về bất kỳ nhánh nghệ thuật nào, chúng ta cần phải xây dựng các định nghĩa của mình trên một nền tảng cơ bản hơn là cách đóng gáy sách. Vậy thì, cớ sao chúng ta lại phải thêm cụm từ “bằng văn xuôi”? Bộ sử thi Odyssey hiện lên trong tâm trí tôi là tác phẩm lãng mạn xuất sắc nhất; tác phẩm Hồ phu nhân (The Lady of the Lake) đứng ở vị trí cao trong nhóm thứ hai; và các câu chuyện cùng lời tựa của Chaucer chứa đựng nhiều chất liệu và nghệ thuật của tiểu thuyết hiện đại bằng tiếng Anh hơn cả toàn bộ kho tàng của ông Mudie. Dù một câu chuyện được viết bằng thơ không vần hay thể thơ Spenser, bằng câu văn dài dòng của Gibbon hay lối hành văn khúc chiết của Charles Reade, các nguyên tắc của nghệ thuật tự sự vẫn phải được tuân thủ một cách bình đẳng. Sự lựa chọn một phong cách trang trọng và hào sảng trong văn xuôi cũng tác động đến vấn đề tự sự theo cùng một cách thức, dẫu không cùng một mức độ, như sự lựa chọn thơ có vần điệu; bởi vì cả hai đều hàm ý một sự tổng hòa chặt chẽ hơn về các sự kiện, một âm vực cao hơn trong đối thoại, và một lối dùng từ được tuyển lựa cùng trang trọng hơn. Nếu quý vị từ chối tác phẩm Don Juan, thật khó hiểu tại sao quý vị lại bao gồm tác phẩm Zanoni hay (để đặt chung các tác phẩm có giá trị rất khác nhau) tác phẩm Chữ A (The Scarlet Letter); và bằng sự phân biệt nào mà quý vị mở cửa đón nhận tác phẩm Hành trình của người hành hương (The Pilgrim’s Progress) lại đóng cửa với tác phẩm Nữ hoàng tiên (The Faery Queen)? Để đưa vấn đề lại gần gũi hơn, tôi xin đặt ra cho ông Besant một câu đố. Một bản tự sự mang tên Thiên đường đã mất được viết bằng thơ tiếng Anh bởi một nhân vật tên là John Milton; vậy khi ấy nó là gì? Tiếp theo, nó được Chateaubriand dịch sang văn xuôi tiếng Pháp; và khi ấy nó là gì? Cuối cùng, bản dịch tiếng Pháp lại được một người đồng hương đầy cảm hứng nào đó của George Gilfillan (và của cả tôi) chuyển ngữ trọn vẹn thành một cuốn tiểu thuyết tiếng Anh; và nhân danh sự minh bạch, khi ấy nó là cái gì?

Nhưng một lần nữa, tại sao chúng ta lại phải thêm từ “hư cấu”? Lý do tại sao lại thế thì quá rõ ràng. Lý do tại sao không nên thế, dẫu có phần thâm thúy hơn, nhưng không phải là không có sức nặng. Trên thực tế, nghệ thuật tự sự vẫn là một, dù nó được áp dụng vào việc lựa chọn và minh họa cho một chuỗi sự kiện có thật hay một chuỗi sự kiện tưởng tượng. Cuốn Cuộc đời Johnson của Boswell (một tác phẩm nghệ thuật đầy mưu lược và vô song) đạt được thành công là nhờ vào những thủ pháp kỹ thuật giống hệt như (giả sử thế) tác phẩm Tom Jones: sự hình dung rõ ràng về một số tính cách con người, sự lựa chọn và trình bày một số biến cố nhất định trong số vô vàn biến cố được hiến dâng, cùng với sự phát minh (vâng, là phát minh) và gìn giữ một âm vực nhất định trong đối thoại. Những điều này được thực hiện với nhiều nghệ thuật hơn ở tác phẩm nào—với nét tự nhiên lớn hơn ở tác phẩm nào—các độc giả sẽ có những đánh giá khác nhau. Cuốn sách của Boswell quả thực là một trường hợp rất đặc biệt, và gần như mang tính hình mẫu chung; nhưng nó không chỉ hiện hữu ở Boswell, mà còn ở bất kỳ cuốn tiểu thuyết tiểu sử nào mang hơi thở của cuộc sống, nó ở trong mọi cuốn sử ký nơi mà các sự kiện và con người, chứ không phải các ý tưởng, được khắc họa—trong tác phẩm của Tacitus, Carlyle, Michelet, Macaulay—nơi mà tiểu thuyết gia sẽ tìm thấy rất nhiều phương pháp của chính mình được vận dụng một cách nổi bật và tài tình nhất. Hơn thế nữa, nhà văn sẽ nhận ra rằng chính mình, một người tự do — có quyền sáng tạo hoặc đánh cắp một sự kiện còn thiếu, có quyền năng quý giá hơn nữa là quyền lược bỏ hàng loạt — lại thường xuyên thất bại, và dẫu sở hữu mọi lợi thế, vẫn để lại một ấn tượng kém mạnh mẽ hơn về thực tại và niềm đam mê. Ông James bày tỏ suy nghĩ của mình với một sự nhiệt tình vô cùng thích đáng về sự thiêng liêng của chân lý đối với nhà văn tiểu thuyết; nhưng qua một sự soi xét kỹ lưỡng hơn, từ "chân lý" sẽ có vẻ là một khái niệm rất đáng tranh cãi về sự thỏa đáng, không chỉ đối với công sức của nhà tiểu thuyết, mà còn đối với cả những nỗ lực của nhà sử học. Không một nghệ thuật nào — nếu dùng cụm từ đầy táo bạo của ông James — có thể thành công trong việc “cạnh tranh với cuộc sống”; và nghệ thuật nào mưu cầu điều đó đều bị kết án diệt vong ở những chốn non cao rừng thẳm (montibus aviis). Cuộc sống hiển hiện trước mắt chúng ta, vô tận trong sự phức tạp; đi kèm với những hiện tượng kỳ lạ và đa dạng nhất; thu hút cùng lúc thị giác, thính giác, tâm trí — chốn ngự trị của sự ngạc nhiên, xúc giác — vô cùng tinh tế đến nao lòng, và vị giác — vô cùng bức thiết khi đói khát. Nó kết hợp và sử dụng trong sự biểu hiện của mình phương pháp và chất liệu, không phải của riêng một loại hình nghệ thuật nào, mà của tất cả các loại hình nghệ thuật; âm nhạc chẳng qua chỉ là một trò đùa độc đoán với một vài hợp âm uy nghi của cuộc sống; hội họa chỉ là chiếc bóng của sự rực rỡ ngập tràn ánh sáng và màu sắc; văn học chỉ phác họa một cách khô khan sự phong phú về biến cố, về nghĩa vụ luân lý, về đức hạnh, thói hư tật xấu, hành động, niềm cuồng nhiệt và nỗi thống khổ mà nó tràn trề chứa đựng. “Cạnh tranh với cuộc sống” — thứ ánh mặt trời mà ta không thể ngắm nhìn, thứ đam mê và bệnh tật tàn phá cùng tiêu diệt chúng ta — cạnh tranh với hương vị của rượu vang, vẻ đẹp của buổi bình minh, sức thiêu đốt của lửa, sự cay đắng của cái chết và sự chia ly — đây thực chất là một âm mưu leo thang cúp phạt thiên đàng; đây đích thực là những công việc dành cho một vị thần Hercules mặc lễ phục, tay cầm bút và từ điển để miêu tả những niềm đam mê, tay cầm tuýp sơn trắng cao cấp để phác họa chân dung của vầng thái dương không tài nào chịu nổi. Không có nghệ thuật nào là chân thực theo nghĩa này: chẳng nghệ thuật nào có thể “cạnh tranh với cuộc sống”: ngay cả lịch sử, dẫu được xây dựng từ những sự kiện không thể chối cãi, nhưng những sự kiện ấy lại bị tước đoạt đi sức sống và nọc độc; để rồi ngay cả khi chúng ta đọc về vụ cướp phá một thành phố hay sự sụp đổ của một đế chế, chúng ta vẫn cảm thấy kinh ngạc, và một cách chính đáng, ca ngợi tài năng của tác giả nếu mạch đập của chúng ta được hối hả thúc đẩy. Và hãy lưu ý, như một dấu hiệu khác biệt cuối cùng, rằng sự thúc đẩy mạch đập này, trong hầu như mọi trường hợp, hoàn toàn mang tính dễ chịu; rằng những bản tái tạo ảo ảnh về trải nghiệm này, ngay cả ở những khoảnh khắc nhức nhối nhất, vẫn mang lại niềm vui rõ rệt; trong khi bản thân trải nghiệm thực tế, nằm giữa đấu trường khốc liệt của cuộc đời, lại có thể tra tấn và tước đoạt mạng sống.

Vậy thì, mục tiêu của một nghệ thuật là gì, phương pháp của nó ra sao, và nguồn cội sức mạnh của nó nằm ở đâu? Toàn bộ bí mật nằm ở chỗ không có nghệ thuật nào thực sự “cạnh tranh với cuộc sống”. Phương pháp duy nhất của con người, dù là khi lập luận hay khi sáng tạo, chính là nheo một nửa đôi mắt lại trước ánh hào quang chói lọi và sự hỗn độn của thực tại. Các loại hình nghệ thuật, giống như số học và hình học, quay lưng lại với bản chất thô ráp, đầy màu sắc và chuyển động ở ngay dưới chân chúng ta, để thay vào đó hướng về một sự trừu tượng mang tính giả định nhất định. Hình học sẽ nói cho chúng ta biết về một vòng tròn, một thứ chưa từng được nhìn thấy trong tự nhiên; khi được hỏi về một vòng tròn xanh lá hay một vòng tròn bằng sắt, nó liền đặt tay lên miệng im lặng. Các loại hình nghệ thuật cũng vậy. Hội họa, khi ngậm ngùi so sánh ánh nắng mặt trời với sắc trắng tinh khiết, đành từ bỏ sự chân thực về màu sắc, giống như nó đã từng từ bỏ độ nổi và chuyển động; và thay vì đua tranh với tự nhiên, nó sắp xếp một hệ thống các sắc thái hòa hợp. Văn học, trên hết thảy là trong tâm trạng đặc trưng nhất của nó, tâm trạng tự sự, cũng tương tự như vậy mà trốn chạy sự thách thức trực tiếp để theo đuổi một mục đích độc lập và sáng tạo. Chừng nào nó còn bắt chước, thì thứ nó bắt chước không phải là cuộc sống mà là lời ăn tiếng nói: không phải các sự kiện của số phận con người, mà là sự nhấn mạnh và những chỗ lược bỏ mà qua đó một diễn viên kịch trường thuật lại các sự kiện ấy. Nghệ thuật đích thực từng đối diện trực tiếp với cuộc sống chính là nghệ thuật của những con người tiên phong kể chuyện quanh ngọn lửa trại hoang dã. Nghệ thuật của chúng ta bận tâm, và buộc phải bận tâm, không phải là làm cho các câu chuyện trở nên chân thực mà là làm cho chúng mang tính biểu trưng; không phải là nắm bắt những đường nét của từng sự kiện, mà là sắp xếp tất cả chúng hướng tới một mục đích chung. Thay vì mớ hỗn độn những ấn tượng, dẫu đều mạnh mẽ nhưng lại rời rạc mà cuộc sống bày ra, nó thay thế bằng một chuỗi các ấn tượng mang tính nhân tạo nhất định, tuy đều được tái hiện một cách rất yếu ớt, nhưng tất cả đều hướng về cùng một hiệu ứng, đều đong đầy cùng một ý tưởng, đều ngân vang cùng nhau như những nốt nhạc hài hòa hay như những sắc độ được điều chỉnh tinh tế trong một bức tranh tuyệt hảo. Từ tất cả các chương, từ tất cả các trang, từ tất cả các câu văn, cuốn tiểu thuyết được viết khéo léo vang vọng đi vang vọng lại một tư duy sáng tạo và chi phối duy nhất; mọi biến cố và nhân vật đều phải đóng góp vào điều này; phong cách văn chương phải được điều chỉnh để hòa âm cùng điều này; và nếu ở đâu đó có một từ ngữ lạc điệu, cuốn sách ấy sẽ trở nên mạnh mẽ hơn, minh bạch hơn, và (tôi suýt chút nữa đã nói là) trọn vẹn hơn nếu không có nó. Cuộc sống thì vô cùng kỳ dị, vô tận, phi lô-gic, đột ngột và nhức nhối; một tác phẩm nghệ thuật, so với nó, lại gọn gàng, hữu hạn, khép kín, hợp lý, uyển chuyển và yểu điệu. Cuộc sống áp đảo bằng thứ năng lượng thô bạo, giống như tiếng sấm vô nghĩa; nghệ thuật bắt lấy thính giác, giữa muôn vàn tiếng ồn ào lớn hơn của trải nghiệm, như một giai điệu được tạo ra một cách nhân tạo bởi một nhạc sĩ kín đáo. Một định đề hình học không cạnh tranh với cuộc sống; và một định đề hình học chính là một sự so sánh đẹp đẽ và sáng rõ cho một tác phẩm nghệ thuật. Cả hai đều hợp lý, cả hai đều không đúng với sự thật thô sơ; cả hai đều bám rễ vào tự nhiên, nhưng không bên nào đại diện cho tự nhiên cả. Cuốn tiểu thuyết, vốn là một tác phẩm nghệ thuật, tồn tại không phải nhờ vào những điểm tương đồng với cuộc sống — vốn mang tính gượng ép và vật chất, giống như một chiếc giày thì vẫn phải được làm bằng da — mà nhờ vào sự khác biệt đo lường không xuể giữa nó với cuộc sống — một sự khác biệt được thiết kế và mang nhiều tầng ý nghĩa, đồng thời là cả phương pháp lẫn ý nghĩa của tác phẩm.

Cuộc đời con người không phải là chủ đề của tiểu thuyết, mà là kho tàng vô tận để từ đó lựa chọn các chủ đề; số lượng của chúng nhiều vô kể; và với mỗi chủ đề mới — vì ở đây một lần nữa tôi buộc phải có quan điểm khác biệt một trời một vực với ông James — người nghệ sĩ chân chính sẽ biến hóa phương pháp và thay đổi góc độ tấn công. Điều vốn là ưu điểm trong trường hợp này, sẽ trở thành khuyết điểm trong trường hợp khác; điều làm nên thành công của cuốn sách này, ở cuốn sách tiếp theo lại trở thành lạc đề hoặc tẻ nhạt. Đầu tiên là mỗi cuốn tiểu thuyết, và sau đó là mỗi dòng tiểu thuyết, tồn tại nhờ vào và vì chính bản thân nó. Tôi xin lấy, ví dụ như, ba thể loại chính, khá rạch ròi: thứ nhất, tiểu thuyết phiêu lưu, hướng tới những khuynh hướng mang tính nhục cảm và hoàn toàn phi lô-gic ở con người; thứ hai, tiểu thuyết tâm lý tính cách, hướng tới sự thấu hiểu bằng trí tuệ của chúng ta đối với những thói hư tật xấu và những động cơ pha trộn, bất định của con người; và thứ ba, tiểu thuyết kịch tính, đề cập đến cùng chất liệu với sân khấu nghiêm túc, và thu hút bản chất cảm xúc cùng phán đoán đạo đức của chúng ta.

Và trước tiên là tiểu thuyết phiêu lưu. Ông James nhắc đến, với một sự hào phóng ca ngợi kỳ lạ, một cuốn sách nhỏ kể về cuộc hành trình tìm kiếm kho báu bị giấu kín; nhưng nhân tiện, ông ấy lại thốt ra một vài lời khá gây sửng sốt. Trong cuốn sách này, ông ấy bỏ lỡ thứ mà ông gọi là “sự xa hoa vô hạn” của việc có thể tranh cãi với tác giả của mình. Sự xa hoa đối với hầu hết chúng ta, lại là việc gác lại sự phán xét của bản thân, để bị cuốn theo câu chuyện như bị cuốn bởi một con sóng lớn, và chỉ tỉnh ngộ, bắt đầu phân biệt cũng như vạch lỗi khi tác phẩm đã hạ màn và cuốn sách được gấp lại. Thậm chí còn đáng chú ý hơn là lý do của ông James. Ông ấy không thể phê bình tác giả khi đọc, “bởi vì,” theo lời ông khi so sánh nó với một tác phẩm khác, “tôi từng là một đứa trẻ, nhưng tôi chưa bao giờ tham gia vào một cuộc săn lùng kho báu bị chôn vùi.” Quả đây là một nghịch lý đầy cố chấp; bởi vì nếu ông ấy chưa bao giờ tham gia vào một cuộc săn lùng kho báu bị chôn vùi, thì có thể chứng minh rằng ông ấy chưa từng là một đứa trẻ. Chưa từng có một đứa trẻ nào (ngoại trừ Tiểu vương James) mà lại chưa từng săn lùng vàng, chưa từng làm cướp biển, chưa từng làm tướng quân, và chưa từng làm một tên cướp núi; chưa từng giao chiến, chưa từng chịu cảnh đắm tàu hay ngục tù, chưa từng nhúng đôi bàn tay nhỏ bé của mình vào vũng máu, chưa từng hiên ngang giành lại trận chiến đã thua, và chưa từng kiêu hãnh bảo vệ sự ngây thơ cùng cái đẹp. Ở một chỗ khác trong bài tiểu luận của mình, ông James đã lên tiếng với lý do hoàn hảo để phản đối một quan niệm quá hẹp hòi về trải nghiệm; đối với người nghệ sĩ bẩm sinh, ông lập luận, những “gợi ý mong manh nhất của đời sống” cũng được chuyển hóa thành những sự mặc khải; và tôi tin rằng, trong đại đa số các trường hợp, người ta sẽ thấy rằng nghệ sĩ viết với nhiều niềm say mê và hiệu ứng hơn về những gì họ mới chỉ ao ước được làm, thay vì những gì họ thực sự đã làm. Khát vọng là một chiếc ống nhòm kỳ diệu, và đỉnh Pisgah là đài quan sát tuyệt vời nhất. Giờ đây, mặc dù đúng là cả ông James lẫn tác giả của tác phẩm đang được nhắc tới đều chưa từng, theo nghĩa đen bằng xương bằng thịt, đi săn lùng vàng, nhưng rất có thể cả hai đều đã từng khao khát đến cháy bỏng và tưởng tượng đầy trìu mến về chi tiết của một cuộc sống như vậy trong những giấc mơ ban ngày thời tuổi trẻ; và vị tác giả, đặt cược vào điều đó, và thừa ý thức (một con người xảo quyệt và thấp kém!) rằng thể loại hứng thú này, vì đã được đề cập thường xuyên, nên tìm được một con đường dễ dàng tiếp cận và đã được dọn sẵn để đi thẳng vào sự đồng cảm của độc giả, đã dành toàn bộ tâm sức để xây dựng và tô điểm chi tiết cho giấc mơ thời niên thiếu này. Tính cách đối với một đứa bé là một cuốn sách bị niêm phong; đối với cậu ta, một tên cướp biển chỉ là một bộ râu, một chiếc quần rộng thùng thình và một lượng súng lục hào phóng. Vị tác giả, vì mục đích tạo sinh động chi tiết và bởi vì bản thân ông ấy cũng ít nhiều đã trưởng thành, đã dung nạp tính cách, trong những giới hạn nhất định, vào bản thiết kế của mình; nhưng chỉ trong những giới hạn nhất định mà thôi. Giả sử những con rối ấy xuất hiện trong một cốt truyện theo kiểu khác, chúng đã được phác họa với những mục đích rất khác; bởi vì trong cuốn tiểu thuyết phiêu lưu sơ khai này, các nhân vật chỉ cần được thể hiện với một nhóm phẩm chất duy nhất — sự hiếu chiến và đáng sợ. Miễn là chúng xuất hiện một cách xảo quyệt trong mưu mô và chết chóc trong giao tranh, chúng đã hoàn thành sứ mệnh của mình. Sự nguy hiểm là chất liệu mà thể loại tiểu thuyết này giải quyết; nỗi sợ hãi là niềm đam mê mà nó đùa giỡn vu vơ; và các nhân vật chỉ được khắc họa cho đến mức họ nhận thức được cảm giác nguy hiểm và kích thích sự đồng cảm của nỗi sợ. Việc thêm vào những nét tính cách khác, việc tỏ ra quá thông minh, việc đánh động vào mối quan tâm luân lý hay trí tuệ trong lúc chúng ta đang săn đuổi con cáo mang lợi ích vật chất, không phải làm phong phú mà là làm ngu si đi câu chuyện của bạn. Độc giả kém cỏi sẽ chỉ cảm thấy bị xúc phạm, còn độc giả thông minh sẽ mất dấu vết.

Tiểu thuyết tâm lý tính cách có điểm khác biệt này so với tất cả các thể loại khác: nó không đòi hỏi tính mạch lạc của cốt truyện, và chính vì lý do này, như trong trường hợp của Gil Blas, nó đôi khi được gọi là tiểu thuyết phiêu lưu. Nó xoay quanh những tâm tính của các nhân vật được miêu tả; những tâm tính này, chắc chắn rồi, được hiện thân qua các biến cố, nhưng bản thân các biến cố đó, vì mang tính chất phụ thuộc, nên không cần phải tiến triển theo một chuỗi tuần tự; và các nhân vật có thể được thể hiện ở trạng thái tĩnh. Họ bước vào thế nào, họ có thể bước ra thế ấy; họ phải nhất quán, nhưng họ không cần phải phát triển. Ở đây, ông James sẽ nhận ra dấu ấn của rất nhiều tác phẩm của chính mình: phần lớn ông đều đối xử với trạng thái tĩnh của tính cách, nghiên cứu nó khi đang nghỉ ngơi hoặc chỉ khẽ khàng chuyển động; và với bản năng nghệ thuật tinh tế và chuẩn xác quen thuộc của mình, ông tránh né những niềm đam mê mạnh mẽ có thể làm biến dạng những tư thế mà ông yêu thích nghiên cứu, đồng thời biến những người làm mẫu của mình từ những con người mang tính cách kỳ quặc của đời sống thông thường thành những sức mạnh thô bạo và những khuôn mẫu trần trụi của những khoảnh khắc giàu cảm xúc hơn. Trong tác phẩm gần đây của ông mang tên Tác giả cuốn Beltraffio (The Author of Beltraffio), mang ý tưởng vô cùng chuẩn xác, với cách thể hiện khéo léo và gọn gàng, niềm đam mê mãnh liệt quả thực được sử dụng; nhưng hãy lưu ý rằng nó không hề được bày biện ra. Ngay cả ở nữ nhân vật chính, sự vận động của niềm đam mê cũng bị nén lại; và cuộc đấu tranh vĩ đại, bi kịch thực sự, phân cảnh đáng lẽ phải diễn ra (scène-à-faire) lại lặng lẽ diễn ra khuất sau những tấm ván của một cánh cửa bị khóa chặt. Phát minh thú vị về vị khách trẻ tuổi được đưa vào, dẫu có ý thức hay không, là vì mục đích này: để ông James, trung thành với phương pháp của mình, có thể né tránh phân cảnh đầy đam mê. Tôi hy vọng không có độc giả nào lại gán cho tôi tội đánh giá thấp kiệt tác nhỏ bé này. Ý tôi đơn thuần là nó thuộc về một thể loại tiểu thuyết rõ rệt, và nó sẽ được hình thành cũng như xử lý hoàn toàn khác đi nếu nó thuộc về thể loại rõ rệt kia — thể loại mà tôi sắp sửa bàn đến.

Tôi lấy làm thích thú khi gọi tiểu thuyết kịch tính bằng cái tên ấy, bởi vì nó cho phép tôi nhân tiện chỉ ra một ngộ nhận kỳ lạ và mang tính đặc thù của người Anh. Đôi khi người ta cho rằng kịch nghệ được cấu thành từ các biến cố. Kỳ thực, nó được cấu thành từ niềm đam mê, thứ mang lại cho người diễn viên cơ hội của họ; và niềm đam mê đó phải gia tăng theo chiều hướng tiến triển, nếu không người diễn viên, khi vở kịch tiếp diễn, sẽ không thể lôi kéo khán giả từ một mức độ hứng thú và cảm xúc thấp lên một mức độ cao hơn. Do đó, một vở kịch nghiêm túc hay phải được xây dựng dựa trên một trong những khúc ngoặt đầy đam mê của cuộc sống, nơi mà bổn phận và sở thích lao vào một cuộc vật lộn cao cả; và điều tương tự cũng đúng với cái mà tôi gọi là tiểu thuyết kịch tính, vì chính lý do đó. Tôi xin dẫn ra một vài tiêu biểu đáng giá, đều thuộc về thời đại và ngôn ngữ của chúng ta: tác phẩm Rhoda Fleming của Meredith, một cuốn sách tuyệt vời và đầy đau đớn, đã tuyệt bản từ lâu, và được lùng sục ở các sạp sách cũ giống như một ấn bản của Aldine; tác phẩm Đôi mắt biếc (Pair of Blue Eyes) của Hardy; và hai tác phẩm của Charles Reade, Griffith Gaunt và Hôn nhân kép (The Double Marriage), ban đầu có tên là Những lời nói dối trắng (White Lies), và được xây dựng (bởi một sự trùng hợp kỳ lạ thuận lợi cho danh pháp của tôi) dựa trên một vở kịch của Maquet, cộng sự của đại văn hào Dumas. Trong thể loại tiểu thuyết này, cánh cửa khép kín của tác phẩm Tác giả cuốn Beltraffio phải bị phá tung; niềm đam mê phải xuất hiện trên sân khấu và thốt lên lời cuối cùng của nó; niềm đam mê chính là tất cả và là điểm kết thúc, là cốt truyện và là lời giải đáp, là nhân vật chính và là vị cứu tinh xuất hiện phút chót (deus ex machinâ) gộp lại làm một. Các nhân vật có thể bước lên sân khấu bằng bất cứ cách nào: chúng ta không bận tâm; vấn đề cốt lõi là, trước khi rời khỏi sân khấu, họ phải được dung mạo hóa và nâng lên vượt qua chính bản thân họ nhờ vào niềm đam mê. Có thể là một phần của ý đồ thiết kế khi khắc họa họ một cách chi tiết; khi mô tả một nhân vật toàn diện, rồi chứng kiến nhân vật ấy tan chảy và biến đổi trong lò nung của cảm xúc. Nhưng không hề có sự bắt buộc nào như vậy; việc vẽ chân dung tỉ mỉ là không cần thiết; và chúng ta sẵn sàng chấp nhận những hình mẫu trừu tượng thuần túy, miễn là chúng bị lay động một cách mạnh mẽ và chân thành. Một cuốn tiểu thuyết thuộc thể loại này thậm chí có thể vĩ đại, mà vẫn không chứa đựng bất kỳ nhân vật cá thể nào; nó có thể vĩ đại, bởi vì nó trưng bày những sự vận động của một trái tim đầy xáo trộn và sự cất lời mang tính phi cá nhân của niềm đam mê; và đối với một người nghệ sĩ hạng hai, nó quả thực thậm chí còn có nhiều khả năng vĩ đại hơn, khi vấn đề đã được thu hẹp lại như thế và toàn bộ sức mạnh trí tuệ của nhà văn được hướng hoàn toàn vào một mình niềm đam mê. Sự khéo léo sắc sảo một lần nữa, vốn có khoảng trời tung hoành công bằng trong tiểu thuyết tâm lý tính cách, lại bị cấm cửa hoàn toàn trên sân khấu trang nghiêm này. Một động cơ gượng gạo, một sự né tránh khôn khéo vấn đề cốt lõi, một sự chuyển hướng dí dỏm thay vì đầy đam mê, sẽ xúc phạm chúng ta giống như một sự giả dối. Mọi thứ phải thật rạch ròi, mọi thứ phải thẳng thắn cho đến tận cùng. Do đó mà trong Rhoda Fleming, nhân vật Mrs. Lovell lại khơi dậy sự phẫn nộ mãnh liệt như vậy ở người đọc; các động cơ của bà ta quá mỏng manh, cách hành xử của bà ta quá mập mờ, so với sức nặng và sự vững chãi của môi trường xung quanh bà ta. Do đó mà bùng lên sự phẫn nộ nóng bỏng của độc giả khi Balzac, sau khi bắt đầu cuốn Nữ công tước xứ Langeais (Duchesse de Langeais) bằng những ngôn từ miêu tả niềm đam mê mãnh liệt dẫu có phần phô trương, lại tháo gỡ nút thắt bằng sự cố hỏng đồng hồ của nhân vật nam chính. Những nhân vật và biến cố như thế thuộc về tiểu thuyết tâm lý tính cách; chúng hoàn toàn lạc lõng trong giới thượng lưu của những niềm đam mê; khi các niềm đam mê được giới thiệu trong nghệ thuật ở cao trào của chúng, chúng ta mong chờ được thấy chúng, không phải chịu cảnh bị khuất phục và vùng vẫy bất lực như trong cuộc sống, mà là sừng sững vượt lên trên hoàn cảnh và đóng vai trò thay thế cho số phận.

Và đến đây, tôi có thể mường tượng ra ông James, với sự minh mẫn sáng suốt của mình, bước vào can thiệp. Đối với phần lớn những gì tôi vừa nói, thoạt nhìn ông ấy sẽ phản đối; đối với phần lớn khác, ông ấy sẽ có phần thiếu kiên nhẫn mà đồng tình. Điều đó có thể đúng; nhưng đó không phải là những gì ông ấy muốn nói hay muốn nghe người ta nói. Ông ấy nói về bức tranh đã hoàn thiện và giá trị của nó khi thành hình; còn tôi, nói về những chiếc cọ vẽ, bảng pha màu, và thứ ánh sáng hướng bắc. Ông ấy phát biểu quan điểm của mình với âm điệu và dành cho tai của giới thượng lực; tôi, với sự nhấn mạnh và những thuật ngữ chuyên môn của một gã sinh viên nhiều chuyện. Nhưng vấn đề là, tôi có thể đáp lại rằng, không chỉ đơn thuần là giải trí cho công chúng, mà là cống hiến những lời khuyên hữu ích cho cây bút trẻ. Và cây bút trẻ sẽ không được giúp đỡ bao nhiêu bởi những bức tranh tươi đẹp về việc một nền nghệ thuật có thể vươn tới đỉnh cao nhường nào, mà bằng một ý niệm chân thực về việc nó bắt buộc phải là gì ở mức độ thấp nhất. Điều tốt nhất chúng ta có thể nói với cậu ta là thế này: Hãy để cậu ta lựa chọn một động cơ, dù là về tính cách hay niềm đam mê; cẩn trọng xây dựng cốt truyện sao cho mọi biến cố đều là một sự minh họa cho động cơ ấy, và mọi đạo cụ được sử dụng đều phải mang một mối quan hệ mật thiết về sự tương hợp hoặc tương phản đối với nó; hãy tránh viết cốt truyện phụ, trừ phi, đôi khi như trong các tác phẩm của Shakespeare, cốt truyện phụ ấy là sự đảo ngược hoặc bổ sung cho cốt truyện chính; đừng để văn phong của mình chùng xuống dưới mức độ của chủ đề; hãy điều chỉnh âm vực của các cuộc đối thoại, không phải với bất kỳ suy nghĩ nào về cách con người trò chuyện trong phòng khách, mà với một cái nhìn duy nhất hướng về mức độ đam mê mà cậu ta có thể được yêu cầu thể hiện; và đừng cho phép bản thân mình trong phần tự sự hay bất kỳ nhân vật nào trong suốt tiến trình đối thoại, thốt ra một câu văn nào không phải là một phần máu thịt của công việc cốt lõi câu chuyện hay cuộc tranh luận về vấn đề đang vướng mắc. Đừng để cậu ta phải tiếc nuối nếu điều này làm cuốn sách ngắn lại; mọi chuyện sẽ tốt hơn như thế; bởi vì việc thêm thắt những nội dung lạc đề không phải là làm cho tác phẩm dài ra mà là chôn vùi nó. Đừng bận tâm nếu cậu ta bỏ lỡ hàng ngàn phẩm chất, miễn là cậu ta vẫn kiên trì theo đuổi phẩm chất mà mình đã chọn. Đừng quá quan tâm nếu cậu ta bỏ lỡ âm điệu của cuộc trò chuyện, những chi tiết vật chất cay đắng của phong tục tập quán thời đại, sự tái hiện của bầu không khí và môi trường xung quanh. Những yếu tố này không mang tính thiết yếu: một cuốn tiểu thuyết có thể xuất sắc, mà chẳng cần đến bất kỳ yếu tố nào trong số đó; một niềm đam mê hay một tính cách càng được miêu tả nổi bật bao nhiêu khi nó bứt phá rõ ràng khỏi hoàn cảnh vật chất bấy nhiêu. Trong thời đại của những chi tiết cụ thể này, hãy để cậu ta ghi nhớ những thời đại của tính trừu tượng, những cuốn sách vĩ đại của quá khứ, những con người dũng cảm từng sống trước thời Shakespeare và trước thời Balzac. Và như là gốc rễ của toàn bộ vấn đề, hãy để cậu ta ghi tâm khắc cốt rằng cuốn tiểu thuyết của mình không phải là một bản sao chép cuộc sống, để rồi bị đánh giá bởi độ chính xác của nó; mà là một sự giản lược hóa một khía cạnh hoặc một điểm nào đó của cuộc sống, để rồi hoặc đứng vững hoặc lụi tàn dựa vào tính giản đơn mang ý nghĩa biểu cảm của nó. Bởi vì dẫu cho, ở những vĩ nhân, khi họ khai thác những động cơ vĩ đại, điều chúng ta quan sát và ngưỡng mộ thường là sự phức tạp của họ, thì bên dưới bề nổi ấy, sự thật vẫn không hề thay đổi: rằng sự giản lược hóa chính là phương pháp của họ, và sự giản dị chính là ưu điểm của họ.

❀ ❀ ❀

Giờ thì điều đó không còn nữa, tạ ơn Chúa!

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.