Mặc dù mùa đã muộn và Will còn đang bận tâm suy nghĩ, chuyến thăm Dolomites ấy rốt cuộc đã thành công mỹ mãn. Rue đang trong tâm trạng vô cùng phấn chấn; Florian thì tỏ ra phong độ tuyệt vời; thiên nhiên cũng tươi cười thuận lòng người, như cách dùng từ hoa mỹ của chính anh ta—nói cách khác, thời tiết rất đẹp, núi non không một bóng mây, ngựa xe hăng hái, và đường sá (đối với tiêu chuẩn của nước Áo) thì ở trong tình trạng rất tốt. Cỗ xe ngựa rộng rãi của họ chở đủ năm người một cách thoải mái,—vì Rue, với sự khôn khéo vốn có, đã chiều lòng các quy tắc xã giao của bà Grundy bằng cách mời một vị đại tá người Ấn Độ lớn tuổi cùng vợ, những người mà cô tình cờ quen biết tại khách sạn Erzherzog Johann, cùng tham gia chuyến đi để làm người giám hộ cho đoàn.
Bản thân Rue đã tận hưởng bốn ngày đó một cách trọn vẹn. Cô có rất nhiều cuộc trò chuyện dài với Will trên những sườn đồi, và cô nhận thấy Will nói rất nhiều—dù luôn theo một cách trừu tượng và đầy vẻ vô tư—về trái tim con người, về những nghi hoặc và khó khăn của nó. Anh đang nghĩ đến Linnet, người chiếm trọn tâm trí anh trong suốt thời gian buộc phải xa cách ấy; nhưng Rue lại tưởng rằng anh đang nghĩ về mình và anh, vì thế mà cô cảm thấy vui mừng. Cô ngày càng yêu mến chàng thi sĩ người Anh của mình. Cô hy vọng, và gần như tin rằng, anh cũng đang dần yêu mến cô.
Còn về phần Will, giờ đây khi đã rời xa Linnet một thời gian, anh bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc hơn bao giờ hết về bản chất mối quan hệ giữa mình với cô, và cái kết mà nó tất yếu sẽ dẫn tới. Chừng nào Linnet còn ở gần, chừng nào anh còn có thể nắm lấy tay cô, nhìn sâu vào đôi mắt cô, và nghe thấy chất giọng tuyệt vời ấy cất lên một bài ca ngọt ngào chỉ dành riêng cho tai anh giữa những vườn nho rậm rạp,—thì anh chẳng thể nghĩ gì khác ngoài niềm vui và sự thích thú trong khoảnh khắc khi có cô bên cạnh. Một cách thầm lặng, và gần như không nhận thức được, cô đã trở nên vô cùng thân thuộc với anh. Nhưng giờ đây, khi đã rời xa cô và chỉ còn lại một mình với Rue, anh bắt đầu nhận ra mình khao khát được ở bên cô lần nữa đến nhường nào—anh thấy mình khó lòng xoay xở được nếu thiếu vắng cô, thấy cô đã len lỏi sâu sắc vào tận tâm khảm mình ra sao. Câu hỏi cứ lặp đi lặp lại trong tâm trí anh: “Khi trở về Meran, vị thế của tôi đối với cô ấy sẽ là gì? Nếu ngay cả việc đi xa bốn ngày mà tôi còn thấy khó khăn đến vậy, làm sao tôi có thể rời xa cô ấy mãi mãi được?”
Hơn nữa, trong vài tuần hạnh phúc ở Meran, Linnet đã bắt đầu bộc lộ cho anh thấy cô là một con người hoàn toàn khác. Anh đang dần thoáng thấy những tầng sâu thẳm trong tính cách đầy tính nghệ thuật đó, dù cho đến nay nó vẫn còn gần như chưa hề được khai phá. Những cuốn sách anh đọc cho cô nghe, cô hiểu nhanh đến lạ; những điều anh kể, cô nắm bắt vô cùng mau lẹ; sự thay đổi đến với những cảnh quan mới dường như đã sớm đánh thức và kích thích tất cả những năng lực tiềm ẩn trong cô. Chẳng phải Tự nhiên đã nói về cô, như cách Wordsworth nói về cô gái thôn quê nọ, rằng “Nàng sẽ là của ta và ta sẽ biến nàng thành một quý cô của riêng ta” đó sao? Bởi sự thật rằng cô vốn dĩ đã là một quý cô thực thụ ngày càng hiện lên rõ rệt hơn trong tâm trí Will mỗi ngày, khi anh cùng cô đi dạo và trò chuyện. Tại Innsbruck, anh đã không ít lần tự nghĩ: “Làm sao người ta có thể mơ tưởng đến việc trói buộc cả đời với cô gái miền núi có giọng ca ngọt ngào này trong một thế giới vẫn còn đó những người phụ nữ như Rue?” Nhưng ba tuần sau, giữa dãy Dolomites, anh lại tự hỏi: “Làm sao người ta có thể hài lòng với vẻ tươi sáng và rạng rỡ đơn thuần như của cô Rue quyến rũ kia, trong một thế giới vẫn còn đó những người phụ nữ dịu dàng, chân thật và đầy đam mê như Linnet?”
Chậm rãi, từng chút một, anh bắt đầu tự hỏi làm sao mình có thể gom góp đủ can đảm để dứt áo ra đi lần nữa—và nếu có làm được, liệu anh có thể cố gắng tránh xa cô được bao lâu? Và rồi, khi anh cân nhắc, một câu hỏi sâu xa hơn về sự công bằng hay bất công đối với Linnet lại trỗi dậy trong tâm trí anh. Liệu có đúng đắn không khi anh chiếm trọn tình cảm của cô mà không hề có ý định hướng tới một điều gì đó thực tế, chắc chắn, và rõ ràng? Cô yêu anh đến mức nếu bây giờ anh rời bỏ, trái tim cô chắc chắn sẽ tan vỡ. Còn cái kết nào khác cho sự phức tạp nghiêm trọng này ngoài cái kết mà anh đã một mực phủ nhận với Florian chứ?
Ngay vào buổi tối cuối cùng của chuyến xe xuyên qua những đỉnh núi trọc lóc, kỳ vĩ, sừng sững nhìn xuống Botzen, Florian ghé vào phòng Will để tán gẫu đêm khuya. Họ ngồi rất lâu bên những đốm lửa tàn của đống củi gỗ thông tỏa hương thơm ngát. Chẳng có gì tâm tình bằng những cuộc trò chuyện của cánh thanh niên bên bếp lửa tàn vào lúc rạng sáng. Hai người bạn cứ trò chuyện—và trò chuyện, mãi không dứt, cho đến khi cuối cùng Will cũng thấy thôi thúc phải trút hết bầu tâm sự về tình cảnh của mình với Florian. Anh trình bày tình thế khó xử của mình một cách mạch lạc. Anh thừa nhận rằng mình đang đi đúng con đường mà Florian đã tiên liệu. “Tôi đã chỉ cho cậu thấy cái thòng lọng rồi đó,” gã triết gia theo chủ nghĩa hưởng lạc nhận xét với vẻ tự mãn thản nhiên, “và cậu đã tự chui đầu vào đó. Thay vì đùa giỡn với cô ấy như một món đồ chơi như người khôn ngoan sẽ làm, cậu lại cứ thế tiến tới và trao trọn trái tim mình cho cô ấy. Dại dột, dại dột, thật quá đỗi dại dột; nhưng đúng là những gì tôi mong đợi ở cậu. Ngay từ đầu tôi đã nói: ‘Này, nhớ lời tôi nhé Deverill, chắc như đinh đóng cột, cuối cùng cậu sẽ cưới cô ấy thôi.’”
“Tôi không nói là giờ mình sẽ cưới cô ấy,” Will đáp, có chút ngượng ngùng. “Mà thực ra làm sao tôi cưới được? Tôi chẳng có đồng nào cả. Ngay việc nuôi sống bản thân ở London còn khó, nói chi đến chuyện đính ước để nuôi thêm một người khác nữa.”
“Vậy thì cậu định làm gì?” Florian hỏi, với vẻ thực tế tỉnh táo. “Nếu cậu không định cưới, cũng không định làm hại cô ấy, mà lại không thể rời xa, cũng chẳng đủ tiền để ở lại cùng cô ấy,—vậy thì cậu định đưa ra khái niệm mới lạ nào vào các mối quan hệ con người và từ điển tiếng Anh để bao biện cho cách hành xử của mình đây?”
“Đó chính là vấn đề. Tôi không biết,” Will đáp, với giọng điệu có phần tuyệt vọng và bất lực, anh vừa nói vừa dồn những đốm lửa vào giữa chỉ để giữ cho chúng cháy thêm vài phút nữa. “Đó mới là cái khó. Tôi thừa nhận. Chẳng ai hiểu rõ điều đó hơn tôi cả. Nhưng tôi không thấy bất cứ lối thoát nào. Tôi đã tự nhủ—hoặc có lẽ chỉ mới nghĩ nửa vời thôi—rằng tôi có thể xoay xở kiểu này nếu Linnet đồng ý. Chúng ta có thể kết hôn trước——”
Florian giơ một tay lên cảnh báo, rồi gật cái đầu cân đối của mình lên xuống vài lần một cách nghiêm nghị. “Tôi đã bảo mà,” anh ta ngắt lời, với giọng điệu của một kẻ đắc thắng đầy nuối tiếc. “Cuối cùng thì cũng đến đó. Cậu đã nói ra lời đó rồi. Tôi biết thế nào nó cũng dẫn đến chuyện này mà. Cưới, cưới, và cưới!”
“Và rồi,” Will tiếp tục, với vẻ mặt vô cùng xấu hổ, chẳng thèm để ý đến lời bình phẩm của bạn, “người ta vẫn bảo cái gì đủ cho một người thì cũng đủ cho hai người—hoặc gần như vậy. Tôi nghĩ chúng tôi có thể sống trong các phòng trọ nhỏ một cách yên ổn một thời gian, ở đâu đó thật rẻ tại London——”
“Không phải sống,” Florian nghiêm túc chỉnh lại, với một cái gật đầu thông thái khác; “là ẩn náu, vật vờ, thực vật. Một kết cục thật đáng buồn! Một sự sụp đổ thê thảm! Tôi thấy hết cả rồi: phía Surrey, ba mươi shilling một tuần; cừu nguội cho bữa tối; bánh mì với phô mai cho bữa trưa; một phòng khách tồi tàn, một con hầu mặt mũi lem luốc! Tôi biết thể loại đó rồi. Phì! Tôi thấy phát tởm!”
“Và sau đó, tôi có thể cho Linnet đi học luyện thanh để chuẩn bị cho sân khấu,” Will tiếp tục, mắt nhìn chăm chăm vào đôi ủng của mình, “và bản thân tôi sẽ làm việc cật lực để nuôi cả hai cho đến khi cô ấy có thể ra mắt công chúng. Trong một hoặc hai năm, tôi tin chắc rằng nếu tôi theo sát và nhận ra khả năng của cô ấy, tôi có thể viết và soạn một tác phẩm hay của riêng mình để hợp với cô ấy hoàn toàn. Với việc tôi viết ca khúc và Linnet thể hiện chúng, tôi tin rằng sớm muộn gì chúng ta cũng dễ dàng kiếm sống đàng hoàng. Nhưng lúc đầu sẽ rất chật vật; tôi không giấu giếm điều đó với bản thân. Chúng tôi sẽ phải chiến đấu để sinh tồn, dù cuối cùng, tôi tin chắc rằng chúng tôi sẽ vượt qua và chiến thắng.”
Florian châm một điếu thuốc và lờ đờ nhìn làn khói xanh mỏng manh cuộn lên. “Giấc mơ tuổi trẻ của tình yêu!” anh ta tự ngẫm với một nụ cười điềm tĩnh của kẻ khôn ngoan hơn. “Tôi biết kiểu này từ lâu rồi. Bánh mì, phô mai và những nụ hôn! Thật quyến rũ, thật quyến rũ! Điệp khúc hôn lễ theo kiểu mẫu chuẩn mực nhất. Thật lạ lùng, thật thú vị! Tôi thường tự hỏi điều gì trên thế giới này khiến những gã thông minh, sáng suốt khác lại tự hủy hoại cuộc đời mình theo cái cách khó tin này—và tất cả chỉ vì con gái nhà người ta! Tại sao lại có cái khao khát điên rồ muốn gánh vác trách nhiệm tự nhiên của người khác thế nhỉ? Tôi giải thích điều đó trong tâm trí mình theo các nguyên tắc tiến hóa. Hôn nhân, theo tôi thấy, là một bản năng văn minh vô lý và khó hiểu, trong đó cá nhân tự hy sinh mình trên bàn thờ của nghĩa vụ vì lợi ích của loài. Cậu đã bao giờ nghe nói về loài chuột lemming chưa?”
“Chuột lemming!” Will nhắc lại, không thể hình dung nổi mối liên hệ trong tâm trí Florian giữa hai chủ đề hoàn toàn khác biệt và chẳng liên quan gì đến nhau. “Không phải mấy con thú nhỏ màu nâu giống chuột cống hay chuột sóc ở Na Uy đó chứ?”
“Chính xác,” Florian trả lời, phẩy điếu thuốc một cách nhẹ nhàng. “Mấy con thú nhỏ màu nâu giống chuột cống hay chuột sóc ở Na Uy đó. Cậu diễn đạt y như từ điển vậy. Chà, mỗi năm hoặc hai năm, cậu biết đấy, một khao khát không thể cưỡng lại trỗi dậy ở hàng vạn loài gặm nhấm lầm lạc đó cùng một lúc, khiến chúng diễu hành thẳng ra biển thành một khối, lao mình xuống nước một cách dũng cảm, và bơi theo một đường thẳng, chẳng vì lý do hay mục đích gì, cho đến khi không thể bơi nổi nữa và chết đuối cả lũ hàng loạt. Nguồn gốc của cái hội chứng bầy đàn này là gì? Đó chỉ là một bản năng giúp kiểm soát số lượng loài lemming, và nhờ đó đóng vai trò như một sự kìm hãm đối với sự bùng nổ dân số. Một sự sắp đặt tuyệt vời và khéo léo của Tự nhiên, người ta gọi thế đấy!” Florian cười ngọt ngào. “Tôi luôn nghĩ,” anh ta nói tiếp, phả ra một vòng khói đầy khinh miệt từ đôi môi mím lại, “rằng hôn nhân ở loài người cũng là một bản năng tương tự như vậy. Đó là cái chết đối với cá nhân—cái chết về tinh thần và đạo đức; nhưng nó đảm bảo ít nhất là sự duy trì nòi giống. Người khôn ngoan không kết hôn; họ quá hiểu điều đó; họ đứng ngoài và quan sát; nhưng họ chẳng để lại hậu duệ, và sự khôn ngoan của họ sẽ chết theo họ. Trong khi những kẻ dại dột lại tự chuốc lấy gánh nặng vợ con, và nhờ đó trở thành những kẻ duy trì nòi giống cho tương lai. Đó là một sự an bài kỳ diệu; tôi ngưỡng mộ nó—từ xa!”
“Nhưng anh đã nói chính anh cũng sẽ cưới,” Will phản đối, “nếu anh gặp đúng người; và thú thật với anh, Florian, tôi cứ ngỡ anh đã khá chú ý đến Rue trong vài tuần gần đây.”
Florian vuốt ve cái cằm nhỏ nhẵn nhụi bằng năm ngón tay đầy suy tư. “Đó là chuyện hoàn toàn khác,” anh ta trả lời với giọng tự mãn. “Hoàn cảnh, như một nhà tư tưởng vô danh đã nhận xét rất hay, sẽ thay đổi vấn đề. Nếu một ông vua phương Đông quyền uy lẫy lừng ra lệnh cho tôi quỳ xuống trước mặt ông ta và hôn chân ông ta như một hành động tôn kính thuần túy, tôi sẽ giữ vững tư thế kiêu hãnh của một công dân Anh, và thẳng thắn từ chối một nghi thức hạ thấp nhân phẩm như vậy. Nhưng nếu ông ta đề nghị cho tôi một ngàn bảng để tuân theo ý muốn, tôi sẽ cân nhắc lời đề nghị lịch sự đó một cách nghiêm túc nhất. Nếu ông ta tăng lên mười ngàn, tôi gần như chắc chắn sẽ đồng ý; và nếu ông ta lên tới nửa triệu, tức là cả một gia tài cả đời, chà, không một quý ông nào trên đời có thể mơ tưởng đến chuyện tranh cãi thêm nữa với ông ta. Cũng như vậy, tôi nói, với hôn nhân. Nếu một quý cô muốn tôi, mà không đưa ra lý do chính đáng, trở thành nô lệ thấp hèn của cô ấy, và phục vụ riêng cô ấy cả đời, tôi sẽ lịch sự nhưng kiên quyết đáp: ‘Không, cảm ơn.’ Nếu cô ấy tình cờ ban cho tôi một khoản thu nhập khiêm tốn, tôi sẽ suy nghĩ một chút và lẩm bẩm: ‘Chà, có lẽ cũng được.’ Nhưng nếu cô ấy giúp tôi độc lập và thoải mái suốt đời, với cơ hội được bao quanh bởi sách vở, tranh ảnh, âm nhạc, tôi sẽ không chút do dự mà trả lời: ‘Sẵn lòng ngay,’ với cô ấy. Tóm lại, nô lệ, mặc dù tự thân nó là khó chịu, có thể được giảm nhẹ hoặc hoàn toàn lấn át bởi những lợi ích đi kèm.”
“Florian,” Will nói một cách nghiêm túc, “tôi không hiểu anh đang nói gì. Anh đang nói một ngôn ngữ xa lạ với tôi. Nếu tôi cảm thấy như vậy, tôi không bao giờ có thể ép mình cưới bất kỳ người phụ nữ nào. Nếu tôi có cưới, thì tôi phải làm điều đó vì người con gái tôi yêu—và để làm cho cô ấy hạnh phúc.”
Florian nhìn anh đầy thương cảm. “Quixote,” anh ta đáp khẽ, lắc cái đầu tạc tượng của mình một hoặc hai lần với vẻ mặt cảnh báo nghiêm trọng. “Quixote, quá đỗi! Bản năng chuột lemming thuần túy; họ cứ đâm đầu vào đó! Lại là chuyện con thiêu thân và ngọn nến: chói lóa, vo ve, và bay lượn,—rồi bùm! bùm! bùm!—chỉ trong một giây, cậu bị bắt, bị nướng chín trong ngọn lửa, và biến thành tro bụi. Chuyện của cậu sẽ như vậy đấy, anh bạn thân mến ạ: cậu sẽ quay lại Meran và, lạy Chúa, ngày mai, cậu sẽ chạy thẳng lên đồi, và cầu hôn cô gái chăn bò đó.”
“Tôi nghĩ tôi sẽ làm vậy,” chàng thi sĩ trả lời, cầm lấy giá nến với một tiếng thở dài để rời khỏi phòng. “Tôi nghĩ tôi sẽ làm vậy, Florian ạ. Tôi sẽ chiến đấu đến cùng, dù có phải sống trong cảnh nghèo túng, ở cái căn phòng phía nam mà anh cảnh báo, trong những khu trọ tồi tàn đó.” Và anh rời đi với cái gật đầu vội vã dành cho người bạn thản nhiên của mình.
Florian đứng dậy, nhẹ nhàng khép cửa sau lưng chàng thi sĩ. Anh ta đã chơi bài rất giỏi, thực sự rất giỏi trong tối hôm đó. Nếu anh ta muốn thúc đẩy Will cầu hôn Linnet, thì anh ta đã đi đúng hướng để đạt được mục đích của mình. “Và mình,” anh ta tự nghĩ với một nụ cười hài lòng, “sẽ có cơ hội công bằng với Rue, không sợ kẻ cạnh tranh nào, một khi hắn ta đi lấy cô gái chăn bò kia. Thật thú vị khi mời họ đến một bữa tối nhỏ xinh xắn, rời bỏ cái gác mái phía Surrey của họ, đến với cái tổ ấm nhỏ dễ chịu của chúng ta ở Park Lane hoặc South Kensington. Park Lane thì thời thượng nhất, nhưng South Kensington lại dễ chịu nhất:
Tại đường Cromwell, Florian Wood,
Đã ra lệnh xây một mái vòm thú vui đầy uy nghiêm.
Đúng là một cung điện nghệ thuật như thế sẽ hiện ra! Tôi có thể nhìn thấy nó ngay bây giờ, trong mắt của tâm trí mình, Horatio!—Botticellis, Della Robbias, Elzevirs, Stradivariuses! William Morris trên sàn! Lewis Day trên trần! Nó hiện lên như một làn khói, tất cả đều đẹp đẽ để chiêm ngưỡng! Những điều như thế tôi có thể làm—với bảy trăm ngàn bảng của Rue!”
