Cần những gì?

Làm một nhà văn đương đại là một điều may mắn, bởi vì không gian sáng tạo của chúng ta chắc chắn rộng lớn hơn rất nhiều so với các nhà văn thời kỳ trước. Nhưng đồng thời, công việc của chúng ta cũng trở nên khó khăn hơn, bởi vì chúng ta phải đối mặt với một xã hội phức tạp hơn và đang trải qua những biến đổi to lớn. Phản ánh một cách sâu sắc và mạnh mẽ diện mạo cuộc sống của thời đại chúng ta, đòi hỏi các nhà văn đương đại phải có trình độ tư tưởng và năng lực nhận thức tiên tiến hơn, tầm nhìn sống rộng lớn hơn và tu dưỡng nghệ thuật sâu sắc hơn. Do đó, trước tiên chúng ta phải đấu tranh với sự nông cạn của chính mình, từ ý nghĩa này mà nói, chúng ta không chỉ cần những lời khích lệ nhiệt tình, mà càng cần hơn những lời phê bình văn học nghiêm túc. Đối với nhà văn và tác phẩm của họ, hoặc là tung hô một cách dung tục, hoặc là phê phán thô bạo — chính hai phương pháp có hại này từ trước đến nay vẫn luôn cản trở sự phát triển văn học nghệ thuật của nước ta. Chúng ta nên rũ bỏ thói quen xấu đã hình thành lâu ngày này, dần dần trở nên trưởng thành hơn.

—— Về "Trong những ngày khó khăn"

Cuộc sống được miêu tả trong tác phẩm này đã rời xa chúng ta hơn hai mươi năm rồi.

Đây là một khoảng thời gian đã bị một số người lớn quên lãng, đồng thời cũng là cuộc sống mà phần lớn trẻ em ngày nay không hiểu rõ. Có thể nói rằng nó đã trở thành lịch sử. Nhìn từ một quan điểm nào đó ở hiện tại, đề tài như vậy có lẽ không "mới".

Nhưng tôi vẫn nghẹn ngào nước mắt viết xong câu chuyện quá khứ này.

Trong đời sống hiện thực đương đại, chúng ta thường thấy một hiện tượng như thế này: của cải vật chất tăng lên, nhưng cảnh giới tinh thần và trình độ đạo đức của con người lại suy giảm; chủ nghĩa bái kim và thái độ lạnh lùng thể hiện giữa người với người, đang tồn tại với số lượng lớn trong cuộc sống của chúng ta. Nguyên nhân khách quan dẫn đến hiện tượng này đương nhiên là rất nhiều. Nếu chúng ta không thể khắc phục hiện tượng bất hạnh này trong toàn xã hội, thì chúng ta sẽ rất khó hoàn thành mọi sứ mệnh mang ý nghĩa cao cả.

Mỗi khi nghĩ đến những điều này, tôi lại không kìm được mà nhớ đến cuộc sống trong ba năm khó khăn.

Khi đó, mặc dù con người ta rơi vào hoàn cảnh cực kỳ khó khăn, nhưng trong cuộc sống lại thể hiện ra tinh thần kiên cường chiến đấu vượt qua khó khăn; thể hiện ra sức mạnh đạo đức cao cả và rực rỡ.

Do đó, việc viết về đoạn đời quá khứ này, không phải thuần túy là kể lại một "câu chuyện lịch sử", mà là muốn dùng một tia khúc xạ để chiếu rọi cuộc sống hiện thực của chúng ta.

Tia khúc xạ này có lẽ quá yếu ớt, nhưng tôi vẫn muốn làm cho nó lóe sáng. Tôi muốn những người bạn trẻ tuổi hơn tôi hiểu thêm về cuộc sống của thời đại đó; tôi cảm thấy dù thế nào đi nữa, điều này đối với họ cũng không có hại gì. Tôi không hề né tránh hoàn cảnh bất hạnh của cuộc sống nghèo khó trong những ngày tháng đó. Đương nhiên, trong một tác phẩm nhỏ bé như thế này mà muốn tổng kết những nguyên nhân chính trị phức tạp tạo nên đoạn đời ấy thì cũng là điều bất khả thi (tôi cũng không chuẩn bị làm như vậy). Tôi cảm thấy, đối với tiểu thuyết mà nói, điều quan trọng là phải dùng thủ pháp nghệ thuật để thể hiện chân thực cuộc sống ra, chỉ cần làm được điểm này, độc giả tự nhiên cũng sẽ thu được giá trị về mặt nhận thức trong quá trình thưởng thức thẩm mỹ.

Điều mà tác phẩm này thể hiện là câu chuyện trong một thế giới cuộc sống nhỏ bé của thời đại đó. Những trải nghiệm cuộc sống và trải nghiệm tình cảm của nhân vật chính trong tác phẩm cũng chính là những gì mà bản thân tôi từng trải qua. Chỉ là, khi đó tuổi tôi còn nhỏ, vừa từ nông thôn mang theo một gác hành lý rách rưới đến huyện lỵ học tiểu học cao cấp. Xét từ tình hình đó, tôi không thể có sự hiểu biết tương đối rộng lớn và nhận thức sâu sắc hơn về toàn diện đời sống xã hội lúc bấy giờ, hiện tại chỉ có thể cố gắng viết đến mức độ này mà thôi.

Vì vậy, tôi tha thiết kỳ vọng các nhà văn lớn tuổi hơn, trưởng thành hơn sẽ thể hiện đoạn đời bất bình thường này trong lịch sử hiện đại nước ta một cách sâu sắc hơn trong một phạm vi rộng lớn hơn.