Đối với một người thường xuyên đắm mình trong công việc chữ nghĩa, rất ít khi có thời gian nhàn rỗi để nghe đài, xem ti vi. Thế nhưng, tôi lại có một cơ duyên sâu sắc với phát thanh truyền hình.

Sau khi tiểu thuyết "Nhân Sinh" được xuất bản, trước khi dựng thành phim điện ảnh, Đài Phát thanh Nhân dân Trung ương đã sản xuất kịch truyền thanh, do nam diễn viên điện ảnh nổi tiếng Tôn Đạo Lâm đảm nhận vai trò bình luận. Tôi nhớ lúc đó mình đang ở ngoại cảnh quay phim "Nhân Sinh" tại Thi Bắc để nghe được, mỗi trưa một tập, vô cùng đặc sắc. Kịch truyền thanh là một loại hình nghệ thuật chừa lại không gian to lớn, rất biết khơi gợi trí tưởng tượng của con người. Sau này, bộ tiểu thuyết trường biên "Bình Thường Thế Giới" của tôi lần lượt được phát sóng trên Đài Phát thanh Nhân dân Thiểm Tây và Đài Phát thanh Nhân dân Trung ương, đồng thời được Trung tâm Làm phim truyền hình Trung Quốc thuộc Đài Truyền hình Trung ương chuyển thể thành phim truyền hình dài tập mười bốn tập. Khi hai phần đầu của tiểu thuyết được phát sóng trên đài phát thanh, tôi vẫn đang mang bệnh giam mình trong căn phòng tối tăm không chút ánh sáng ngày đêm miệt mài viết phần thứ ba. Trong những ngày tháng vô cùng khó khăn ấy, khoảnh khắc vui mừng nhất mỗi ngày là được nghe nửa tiếng tác phẩm của chính mình trên chiếc đài cũ nát đặt trên bàn. Đối với tôi, điều đó chẳng khác nào mỗi ngày tự tiêm cho mình một mũi trợ tim. Mỗi khi tôi hơi chùng xuống, hoặc gần như không thể chịu đựng nổi sự hành hạ về thể xác và tinh thần, chiếc đài cũ kỹ ấy lại nghiêm khắc nhắc nhở và cảnh báo tôi: Hàng triệu thính giả đang chờ xem bạn viết chương tiếp theo như thế nào đấy! Tôi buộc phải hết lần này đến lần khác đối mặt với chiếc máy thu thanh ấy để đánh thức tinh thần trách nhiệm của bản thân, tiếp tục tiến bước.

Theo yêu cầu, chậm nhất là vào ngày 1 tháng 6 năm 1988, tôi phải nộp bản thảo hoàn chỉnh phần thứ ba cho Đài Phát thanh Nhân dân Trung ương. Ngày 25 tháng 5, tại nhà khách huyện Cam Tuyền, Thiểm Tây, tôi mới dùng đôi bàn tay run lẩy bẩy như chân gà để đặt dấu chấm hết cho sáu năm công tác. Sau đó, tôi lên đường ngay trong đêm, đi đường tắt từ Sơn Tây vượt sông Hoàng Hà đến Bắc Kinh, và có mặt đúng hạn tại đài trung ương vào ngày 1 tháng 6. Khi tôi cùng biên tập viên phụ trách Diệp Vịnh Mai và phát thanh viên sách dài Lý Dã Mặc — người mà tôi chỉ nghe tiếng chứ chưa từng thấy mặt — ngồi trong phòng thu thanh tĩnh lặng của đài trung ương, cảm xúc thực sự rất lẫn lộn. Tôi không ngờ rằng, nơi đây đã chất đống gần hai nghìn bức thư nhiệt tình của thính giả. Tôi vô cùng cảm ơn làn sóng phát thanh đến trước để tạo ấn tượng, nó đã giúp thành quả lao động của tôi kịp thời đến được với đông đảo quần chúng.

Ngay sau đó, Đài Truyền hình Trung ương lại tiếp tục chuyển thể và sản xuất bộ phim truyền hình dài tập mười bốn tập dựa trên tiểu thuyết. Nói một cách nghiêm túc, bộ phim truyền hình được quay không được như ý muốn cho lắm. Nhưng đây vốn dĩ là một loại hình nghệ thuật khác, nên được đánh giá theo tiêu chuẩn của người trong ngành, với tư cách là tác giả tiểu thuyết, không nên quá khắt khe. Dù thế nào đi nữa, nó đã đóng một vai trò vô cùng quan trọng đối với việc lan tỏa tiểu thuyết, như vậy là nên cảm thấy thỏa mãn rồi.

Là một người làm công tác văn học, trước đây tôi từng mang lòng kính sợ đối với phát thanh truyền hình — phương tiện truyền thông hiện đại. Sự giao lưu của chúng với đại chúng sao mà nhanh chóng và rộng lớn đến thế, gần như không có chút trở ngại nào, liệu một ngày nào đó trong tương lai có nuốt chửng toàn bộ những "người sản xuất thủ công" như nhà văn hay không? Trải qua mấy bận giao du với hai con "hổ điện" này, tôi lại cảm thấy văn học nếu mượn đôi cánh ấy, có thể bay lượn rộng lớn hơn nữa. Tôi sẽ tiến về phía chúng với thứ tình cảm gần gũi hơn.

Giải đáp phỏng vấn của phóng viên Đài Phát thanh Nhân dân Thiểm Tây

Phóng viên: Vô cùng cảm ơn anh đã nhận lời phỏng vấn của chúng tôi. Từ "Nhân Sinh" đến "Bình Thường Thế Giới", anh đi từng bước vững chắc, kiên cường phấn đấu trên con đường lý tưởng. Hôm nay tôi chủ yếu muốn thỉnh giáo anh những suy nghĩ và hiểu biết về lý tưởng.

Lộ Dao: Trong cuộc sống, con người chắc chắn phải có lý tưởng. Lý tưởng chính là ngày mai. Nếu một người không có ngày mai, thì cuộc sống của anh ta theo tôi thấy đã không còn ý nghĩa gì nữa. Ngay cả một xã hội cũng nên có lý tưởng của nó, đó là xã hội ấy ngày mai nên là một xã hội như thế nào. Dù là một cá nhân hay một xã hội, tất cả thực tiễn và nỗ lực của họ đều hướng tới sự phát triển theo chiều hướng tốt đẹp hơn. Thế nên tôi cảm thấy, có lý tưởng thì trong quá trình phấn đấu mới có thể có mục tiêu. Một người cứ mơ hồ sống hết một đời, kiểu cuộc sống như vậy là không có ý nghĩa.

Phóng viên: Nhưng con đường lý tưởng vô cùng gian khổ và gập ghềnh. Anh cho rằng sức mạnh nào thúc đẩy một người tiến bước trên con đường gian khó, nói cách khác, động lực của lý tưởng là gì?

Lộ Dao: Con người trong cuộc sống nên có tinh thần trách nhiệm, cũng nên có tinh thần sứ mệnh. Chúng ta đến thế giới này không chỉ để ăn vài bữa cơm, mặc mấy bộ quần áo rồi chuẩn bị rời đi. Trong quá trình sinh mệnh của con người, nên cố gắng hết sức tìm kiếm một cuộc sống tương đối phong phú, đầy đặn. Như vậy, anh ta sẽ dốc toàn lực vì một lý tưởng nào đó của mình, vì một mục tiêu sống nào đó mà mình vạch ra. Đối với một thanh niên, nên có một thời kỳ giác ngộ — thời kỳ giác ngộ của nhân sinh. Thời kỳ giác ngộ này càng sớm càng tốt. Điều này có nghĩa là chúng ta nên ý thức được mình muốn làm người như thế nào, chuẩn bị sống ra sao. Chỉ khi có sự thấu hiểu sâu sắc đối với những vấn đề này, anh ta mới xác lập được một mục tiêu sống tương đối xa rộng cho bản thân, từ đó huy động toàn bộ sức mạnh của mình để phấn đấu đạt được mục tiêu ấy. Đương nhiên, đối với giới trẻ vốn chưa có nhiều trải nghiệm xã hội, thường sẽ có rất nhiều ảo tưởng, thậm chí là cả những hão huyền. Tôi cho rằng điều này không có gì đáng trách. Đây cũng là đặc điểm lứa tuổi của họ.

Nếu tuổi trẻ mà không có suy nghĩ gì, vậy thì sớm trở thành ông lão mất rồi. Tình huống thông thường là khi chúng ta còn trẻ, có rất nhiều niềm mong mỏi tốt đẹp về tương lai, nhưng theo thời gian trôi qua và hoàn cảnh biến đổi, chúng sẽ sinh ra sự biến dị lớn, thậm chí có cái đã biến mất không tăm tích. Thế nhưng, rốt cuộc vẫn nên có một số thứ sẽ phát huy tác dụng trong cuộc sống tương lai của bạn.

Phóng viên: Ban nãy có nhắc đến việc xác định một mục tiêu, ví dụ như trở thành nhà văn, hoặc có người muốn có một căn nhà, có chiếc ô tô, có người lại muốn làm quan to, muốn phát tài, những mục tiêu phấn đấu và lý tưởng nhân sinh này có gì khác biệt, anh có thể chia sẻ chút quan điểm được không?

Lộ Dao: Tôi cho rằng cái gọi là lý tưởng trước hết bao hàm một tính chất cao cả. Nó không chỉ bao hàm việc đạt được một mục đích cá nhân nào đó, mà quan trọng hơn là ngụ ý phải hy sinh và cống hiến nào đó, lý tưởng không thể chỉ thuần túy bó hẹp trong những ham muốn tầm thường của cá nhân. Đừng đánh đồng lý tưởng với những ham muốn vụn vặt, bởi vì giữa chúng có sự khác biệt về bản chất. Một người thực sự có lý tưởng, tất cả lao động, công việc và nỗ lực mà anh ta theo đuổi không chỉ để thỏa mãn một số ham muốn cá nhân, mà là vì đại cục nơi anh ta đang sống, vì sự cống hiến cho toàn xã hội. Chỉ có như vậy, anh ta mới có thể cảm thấy hạnh phúc hơn đôi chút.

Phóng viên: Giờ đây nhìn lại rất nhiều người trong xã hội, ví dụ như lý tưởng của họ đã thực hiện được, liền cảm thấy họ có tài năng rất đặc biệt nào đó, vậy có phải anh cảm thấy lý tưởng là độc quyền của những người có tài năng đặc biệt như vậy không? Anh cảm thấy người bình thường, tức là những người rất ư là bình thường thì nên có lý tưởng như thế nào?

Lộ Dao: Không thể coi lý tưởng là thước đo tốt xấu của một nghề nghiệp. Tôi cho rằng mỗi người dù làm công việc gì, ở bất kỳ ngành nghề nào cũng đều nên có sự theo đuổi, sự theo đuổi này không phân biệt cao thấp sang hèn. Ví dụ bạn có thể làm một nhà văn, thông qua nỗ lực để hiện thực hóa lý tưởng của mình, điều này rất tốt; nhưng nếu bạn cảm thấy tài năng của mình là làm một thợ mộc giỏi, cuối cùng làm ra những món đồ nội thất rất đẹp được mọi người yêu thích, ngõ ngách nhà nhà đều tranh nhau sử dụng, thì chưa chắc đã kém hơn việc làm một nhà văn tồi. Có người làm thời trang, đây cũng là công việc bình thường, nhưng những bộ quần áo do anh ta làm ra ai nấy đều thích mặc, đây cũng là hiện thực hóa lý tưởng của bản thân một cách rất tốt đẹp. Cứ khăng khăng muốn phân định xem trong ba người thợ may, thợ mộc và nhà văn thì loại lý tưởng nào là tốt nhất, tôi cho rằng chỉ có thể rút ra kết luận ngu ngốc mà thôi. Mỗi người đều căn cứ vào điều kiện của bản thân, xác lập mục tiêu sống và sự theo đuổi trong cuộc sống của mình, thì đều có thể đóng góp những cống hiến hữu ích cho xã hội.

Phóng viên: Khoảng cách giữa lý tưởng và hiện thực vô cùng xa vời, vậy anh cho rằng làm thế nào để lý tưởng có thể biến thành hiện thực?

Lộ Dao: Nếu một con người không qua nỗ lực, không qua lao động, không qua sáng tạo, mà cứ ôm mộng tưởng hão huyền, thì thứ "lý tưởng" ấy cuối cùng chỉ có thể là hão huyền mà thôi. Tôi cho rằng việc biến lý tưởng thành hiện thực thực ra chính là toàn bộ nội dung của cuộc đời. Con người sống trên đời chính là phải biến vô số ước mơ và lý tưởng của mình thành hiện thực. Đương nhiên, không phải tất cả lý tưởng đều có thể thực hiện được, nhưng trong suốt cả cuộc đời, bạn thế nào cũng có những lý tưởng hoặc ước mơ nên được thực hiện.

Phóng viên: Hiện nay trong xã hội, những người nói chuyện thực tế có thể nói là ngày càng nhiều, người nói chuyện lý tưởng cũng có người nói là ngày càng ít, anh có thấy giữa lý tưởng và sự thực tế có mâu thuẫn hay không, nói cách khác là cứ nói chuyện lý tưởng thì không nói chuyện thực tế, mà nói chuyện thực tế thì không nói chuyện lý tưởng hay sao?

Lộ Dao: Đây là một bài văn lớn. Ở lớp thanh niên hiện nay quả thực tồn tại một khuynh hướng theo đuổi sự thực tế, ánh hào quang của lý tưởng có phần lu mờ. Chúng ta hiện đang phát triển xây dựng kinh tế, quá trình này tất yếu sẽ tác động đến ý thức của con người. Người ta tính toán một số vấn đề thực tế cá nhân, câu nệ sự thực tế, cũng có thể hiểu được. Nhưng tôi cho rằng điều này không có nghĩa là phải đánh đổi bằng việc hy sinh lý tưởng của chính mình, đặc biệt là mấy năm gần đây, luôn cảm thấy trong cuộc sống của chúng ta thiếu một thứ gì đó. Tôi nghĩ là thiếu một chút tinh thần lãng mạn. Tinh thần lãng mạn của thanh niên ngày nay quá ít. Thậm chí tôi còn muốn chuyên tâm viết một tiểu thuyết phản ánh vấn đề này, nhặt đề tựa là "Tìm Kiếm Sự Lãng Mạn".

Tôi cảm thấy ở người thanh niên nên có một chút chất lãng mạn, đặc biệt là trong một xã hội quá đỗi thế tục, quá đỗi bình dân hóa này, sự lãng mạn có thể mang lại một thứ nhiệt huyết trong cuộc sống. Hãy nghĩ đến những năm tháng chiến tranh, thời ấy nam thanh nữ tú có sự hưởng thụ vật chất gì chứ?

Nhưng họ trẻ trung làm sao, có người ở độ tuổi đôi mươi đã hy sinh sinh mệnh của mình. Họ vì một lý tưởng, vì một tinh thần, mà khiến cho tuổi trẻ sục sôi. Cách sống ấy, vô cùng kích động và làm người ta phấn chấn. Nếu một con người trong đời sống tinh thần không có chút ánh hào quang nào, cho dù anh ta có rất nhiều tiền, thì vẫn cứ nghèo khó — bi ai giống hệt sự nghèo khó mà thôi.

Phóng viên: Ban nãy anh có nhắc tới việc những người trẻ tuổi hiện nay nhìn chung thiếu đi tinh thần lãng mạn, nói cách khác là sống quá thực tế. Chúng tôi từ công việc mình đang làm, từ những bức thư của rất nhiều thanh niên và những cuộc trò chuyện cũng có thể thấu hiểu được sự khổ sở này của giới trẻ. Chúng tôi muốn hỏi anh, nếu một người trẻ tuổi cảm thấy bản thân thỏa mãn với hiện trạng, có chút không chịu tiến lên, không có sự theo đuổi nào, cũng chẳng có lý tưởng gì, thế mà cậu ta đến thỉnh giáo anh, mong anh cho một lời khuyên, anh sẽ bảo ban cậu ta như thế nào?

Lộ Dao: Vấn đề này thực ra chính là vấn đề mà tất cả chúng ta phải suy ngẫm cả đời. Như đã nói ở trước, thực ra chính là chúng ta nên sống thế nào, hoặc nói cách khác là sống thế nào mới có ý nghĩa. Vào bất cứ thời điểm nào, khi vật chất chưa phát triển, cho đến khi vật chất phát triển, vẫn luôn tồn tại một vấn đề rằng con người nên sống ra sao. Rất nhiều vấn đề cần thanh niên tự giải quyết. Suy cho cùng, chúng ta cần một thái độ sống tích cực, chứ không phải một thái độ sống tiêu cực và chủ nghĩa cá nhân quá mức. Nói cách khác, chúng ta không chỉ khiến bản thân sống tốt, mà cũng nên nghĩ cách để giúp đỡ người khác.

Sự cuồn cuộn không tiếng động — Đọc "Vòng tròn va chạm trên mặt trăng" do Lý Thiên Phương, Hiểu Lôi đồng tác giả

"Vòng tròn va chạm trên mặt trăng" tôi đọc xong trong vòng bốn ngày, tôi cảm thấy tác giả thông qua tác phẩm này đã nắm bắt được tinh hoa của việc sáng tác tiểu thuyết, thậm chí nắm bắt đến mức độ gần như thuần thục.

Để bàn một cách cụ thể về tác phẩm này, gần như không biết bắt đầu từ đâu, nhưng bạn đi đến đâu cũng cảm nhận được một sự cuồn cuộn không tiếng động, đây chính là bản lĩnh. "Linh dương treo sừng, không tìm thấy vết tích", có lẽ chính là cõi giới này chăng? Điều mà tác giả biểu đạt là kinh nghiệm toàn vẹn về cuộc sống, chứ không phải kể chuyện, khắp nơi đều là tia lửa tư tưởng và dòng thác cảm xúc, cho nên đi đến đâu cũng khơi gợi sự rung động trong bạn.

Độc giả thông thường thích đọc truyện, đọc những câu chuyện ly kỳ khúc chiết, mà độc giả tầng lớp cao tuyệt đối không thỏa mãn với việc nghe kể chuyện, mà yêu cầu được đọc cuộc sống. Cuốn tiểu thuyết có cốt truyện trọn vẹn nhưng mọi mặt khác đều tẻ nhạt, còn đọc một cuốn sách như "Vòng tròn va chạm trên mặt trăng", người ta lại muốn đọc mãi không thôi. Loại tiểu thuyết này, rất khó để đọc lướt qua, mà chỉ có thể nghiền ngẫm từng chữ từng câu, đó là bởi tác phẩm thấm đượm cảm thụ độc đáo và chân thực của tác giả, có sức hút không thể chối từ đối với độc giả.

Có những cuốn tiểu thuyết, thoạt nhìn cốt truyện rất hấp dẫn, nhưng bất cứ lúc nào cũng khiến người ta sinh ra mối nghi ngờ đột ngột: Cuộc sống thế này sao? Điều này có khả năng xảy ra không? Tác giả chỉ có đặt mình vào hoàn cảnh, khiến người ta tin tưởng, thì mới bàn đến chuyện khiến người ta tiếp nhận, khiến người ta cảm nhận. Tiểu thuyết trường biên hay, thoạt nhìn "không có sự việc", nhưng thực chất khắp nơi đều lấp lánh những kiến thức sâu sắc về cuộc sống. Mỗi câu trong mỗi đoạn đều phải viết cho hay, không chỉ là viết đúng, kéo giật chiếu cố trước sau trái phải là không đủ, mà nên ở trong mỗi đoạn, thậm chí trong mấy câu ngắn, đều có điểm khiến người ta sáng bừng mắt lên, trong một xoáy nước ngôn ngữ nhỏ bé, trong một bến cảng đoạn văn nhỏ bé, đều phải có các tầng lớp phong phú, phong cảnh phong phú. Chỉ cần mỗi đoạn đều viết thật hay, còn có sức hút hơn là cố ý theo đuổi một cốt truyện trọn vẹn. Ngôn ngữ tản văn của Thiên Phương và ngôn ngữ thơ ca của Hiểu Lôi, lần này đã hoàn toàn lột xác thành ngôn ngữ tiểu thuyết theo đúng nghĩa đen. Nên có tản văn, có thơ, nhưng trong tiểu thuyết, tản văn và thơ đều nên trở thành tản văn và thơ ở trong tiểu thuyết, trở thành ngôn ngữ tiểu thuyết thực thụ. Cũng chính vì thế, cuốn tiểu thuyết này mới khác biệt với những tiểu thuyết khác. Có tiểu thuyết theo đuổi hiệu ứng bùng nổ kiểu báo chí, còn đây là một tác phẩm theo đuổi hiệu ứng nghệ thuật. Tiểu thuyết không thể dựa vào sự kiện để tạo cú sốc. Cuốn tiểu thuyết này rõ ràng có ý đồ dùng nghệ thuật để chinh phục độc giả, cho nên tôi đọc thấy vô cùng thú vị. Quả thực không biết bắt đầu từ đâu, nhưng lại viết thành hơn ba mươi vạn chữ. Để đạt được điểm này, quả không dễ dàng gì.

Lúc tôi chưa đọc phần sau, vẫn đang tưởng tượng, đợi đến khi đọc xong phần sau rồi, liền phát hiện hoàn toàn trùng khớp với những gì tôi tưởng tượng. Mọi thứ đều rất tự nhiên. Chỉ có sự lao động to lớn và đong đầy tâm huyết mới tạo nên những tác phẩm không lộ dấu vết gọt giũa.

Có người có lẽ coi loại tiểu thuyết này chỉ đơn thuần là sự chú trọng về ngôn ngữ, nhận thức như vậy là nông cạn. Quan trọng nhất là một trải nghiệm và cảm nhận sâu sắc. Cuốn sách này khiến tôi cảm nhận được một sự chân thành về mặt nội dung, sự chân thành này lại có được một sự diễn đạt vô cùng mạnh mẽ. Có những tiểu thuyết thiếu đi cảm giác chân thành của cuộc sống, chỉ là viết vì muốn viết; có những tiểu thuyết tuy có sự chân thành, nhưng lại không thể đạt được thông qua nghệ thuật, đặc biệt là sự thưởng thức ngôn ngữ. Mà tác phẩm này đã cố gắng hết sức để kết hợp cả hai điều đó lại với nhau. Quan trọng nhất là cảm nhận và thấu hiểu sâu sắc đối với cuộc sống, sau đó mới là sự biểu đạt bằng ngôn ngữ, sự kết hợp của hai yếu tố này mới có thể tạo nên tiểu thuyết theo đúng nghĩa đen. Giá trị đích thực của cuốn tiểu thuyết này nằm ở đây. Mặc dù miêu tả rất tĩnh lặng, nhưng nội tâm lại tràn ngập bão tố. Dắt dẫn độc giả đi sâu vào cõi lòng, đây mới là một thế giới thực sự bao la. Thế giới tinh thần của con người là một cung điện vô biên. Trải nghiệm của nhà văn là thứ không ai có thể thay thế, độc giả là đi theo trải nghiệm mà nhà văn cung cấp để suy ngẫm. Do đó, cuốn tiểu thuyết này ở cấu trúc bên ngoài thoạt nhìn có vẻ đặc biệt bình đạm, nhưng lại mang sức căng nội tại thực sự.

Một đặc điểm nổi bật của "Vòng tròn va chạm trên mặt trăng" chính là sự khai phá thế giới tâm hồn con người, nó theo đuổi sự rộng lớn của một cục diện khác. "Năm Chín Mươi Ba" và "Jane Eyre" không giống nhau, một cuốn chú trọng miêu tả lịch sử xã hội, một cuốn chú trọng khai phá lịch sử tâm hồn, nhưng không thể nói cuốn nào lớn hơn hay quan trọng hơn cuốn nào. Trên thực tế, thế giới tâm hồn là lớn nhất. Tâm hồn của Rochester và Jane Eyre thông suốt cả thế giới. "Jane Eyre" tôi đã đọc không ít lần, loại tiểu thuyết này vô cùng có sức hút. Những nhà bình luận sách nông cạn thường hay chú ý đến đủ loại tiểuêu xảo ở hình thức bên ngoài. Đừng vì muốn mở rộng dung lượng mà gượng ép kéo những thứ không liên quan vào.

"Vòng tròn va chạm trên mặt trăng" không phải như thế, không có những miêu tả rẽ ngoặt ra khỏi cảm xúc.

Tôi từ góc độ viết tiểu thuyết, vừa đọc vừa phân tích các chương mục và đoạn văn của cuốn tiểu thuyết này, cuối cùng cho rằng, chỉ có thể viết như hiện tại mà thôi. Rất ít chi tiết thừa thãi, cũng rất ít chi tiết chưa tới. Chỉ có thể là bộ dạng này. Tôi cho rằng tiểu thuyết nên như thế này, vừa phải trọn vẹn thấu đáo, vừa phải có sự tiết chế. Chưa tới độ thì đáng tiếc; quá độ thì cũng đáng tiếc như vậy. Nghệ thuật chính là sự hài hòa, mà vừa vặn đúng mức chính là sự hài hòa. Không tới hoặc dư thừa, đều phá hoại sự hài hòa.

Sự bao la của tiểu thuyết, là góc nhìn của nhà văn đối với cuộc sống phải cởi mở; chỉ đem cốt truyện kéo đi khắp bốn phương tám hướng thì chưa chắc đã là cởi mở. Còn cuốn tiểu thuyết này trong phương pháp tư duy và việc hé lộ tâm lý nhân vật, đều rất cởi mở. Tác phẩm tản văn, tiểu thuyết hoặc thơ ca trước đây của tác giả đều có cảm giác gò bó, lần này lại có thể buông xả, hơn nữa càng về sau càng buông xả. Quan trọng là, sự nắm bắt đối với đời sống, tư tưởng, phương pháp tư duy, phương thức biểu đạt tình cảm, hình thái sinh hoạt... của thời đại đó đều rất chuẩn xác. Những điều này viết chuẩn rồi, đọc tiểu thuyết sẽ khiến người ta bước vào thậm chí đắm chìm trong thời đại ấy, khiến chúng ta sinh ra một thứ tâm tư thế này: Cho dù chúng ta từng ngây thơ biết bao, thì thời đại ấy vẫn cứ tốt đẹp, khiến người ta khao khát.

Trên thực tế, dùng nghệ thuật để bóp méo cuộc sống, bóp méo lịch sử, đó mới là sự ngây thơ thực sự. Miêu tả của cuốn tiểu thuyết này đối với các loại nhân vật thời bấy giờ, đặc biệt là đối với những nhân vật mà ngày nay nhìn nhận là cứng nhắc hoặc không tốt, đều có sự tiết chế. Tác giả đánh giá, kiểm điểm từ góc độ xã hội, không xuất phát từ sở thích cá nhân để phủ nhận nhân vật, đây là một cái nhìn bao quát từ trên cao của lịch sử. Nhóm người được miêu tả để lại ấn tượng đặc biệt rõ nét, điều này là vô cùng khó khăn. "Moskva hiện lên rõ mồn một dưới ngòi bút của bạn", đây chính là lời khen ngợi cao nhất dành cho tác phẩm. Nhân vật và hoàn cảnh do một tác phẩm miêu tả để lại ấn tượng đặc biệt rõ nét, đây là điều tối thiểu, cũng là điều khó khăn nhất.

Cái kết của tiểu thuyết cũng hay, đoạn cuối cùng đặc biệt hay, kiểu kết thúc này chỉ có trong thời đại ấy, mang theo một nỗi thi ý xa xôi, mang lại cho người ta một cảm động đặc biệt ấm áp. Nhưng tôi cảm thấy, khi tiểu thuyết kết thúc, sự chiếu cố đối với số phận của mấy nhân vật, ngòi bút dành cho Châu Úy và Vi Thôn Hiền hơi nhẹ một chút. Tôi cho rằng, vào thời điểm nào đó gần kết thúc, có một sự khái quát mang tính lịch sử hoặc triết học đối với tất cả con người và cuộc sống, có một chút ngòi bút điểm xuyết chủ đề cho "Vòng tròn va chạm trên mặt trăng", sẽ càng tốt hơn, ví dụ như trong đoạn miêu tả đám cưới, có thể nhắc đến: Người đã đến, người chưa đến, người còn sống, người đã chết, cuộc sống của những con người này trong mắt người đời sau, là đơn giản, bình thường, thậm chí là tầm thường, nhưng dưới bối cảnh thời đại như thế, mỗi người bọn họ đều tiến hành những nỗ lực không ngừng nghỉ và sự theo đuổi cao cả... Sự tổng kết như thế này, có lẽ sẽ mang lại cho người ta nhiều cảm hứng hơn. Nên có một đoạn văn nhỏ và một chi tiết nhỏ, điểm xuyết một chút, hiện tại tuy có nhưng chưa đủ, mối nối giữa cái chết của Lữ Triết và đám cưới hang đá, nên mang nhiều tâm huyết hơn. Phải có một nét bút đậm, dù là về tư tưởng hay nội dung đều cần một nét bút đậm, để những thứ đang dâng trào cuồn cuộn có một chốn dung thân. Đương nhiên cần có phong cách quán xuyên của toàn bộ cuốn sách. Ngoài ra, cuộc gặp gỡ giữa nhân vật chính và bạn cũ vào dịp Tết Trung thu có phần hơi gượng gạo. Dù đây chỉ là vết xước nhỏ, nhưng một bản giao hưởng mà xuất hiện vài khúc đệm bất hòa thì sẽ hủy hoại cả bản giao hưởng ấy, không thể không chú ý.

Nói một cách tổng thể, cuốn tiểu thuyết này không có chỗ nào là lỏng lẻo hay gượng ép, khắp nơi thể hiện sự dư dả tài sức. Đây rõ ràng là sự thể hiện của công phu tích lũy nghệ thuật mấy mươi năm.

Đem sự tích lũy mấy chục năm vận dụng lên một sân khấu lớn thích hợp để triển khai một cách khoáng đạt, có thể thấy, tác giả đã dùng toàn bộ công phu tản văn và thơ ca trước kia, nhưng lại hoàn toàn khác biệt với các tác phẩm thơ ca tản văn trước đây. Thực sự xuất phát từ góc độ nghệ thuật, nên nhìn nhận một cách khách quan và cởi mở đối với tác phẩm này, đây không nghi ngờ gì là một thu hoạch trọng đại của sáng tác tiểu thuyết trường biên Thiểm Tây, là một tác phẩm trường biên đỉnh cao có phẩm vị cao.

Thông qua cuốn tiểu thuyết này, tác giả nên thừa thắng xông lên. Nghệ thuật nên thực sự cầu thị để phân biệt những thứ có giá trị và không có giá trị. Cuốn sách này hoàn toàn là thứ có giá trị. Tác giả hãy cứ coi tất cả các tác phẩm trước đó là sự chuẩn bị cho cuốn sách này đi, đừng nghĩ ngợi gì cả, nhất định phải hoàn thành cho bằng được phần tiếp theo. Kinh nghiệm của tôi chính là, đừng nghĩ ngợi gì cả, cứ viết tiếp những gì cần viết. Tôi tin tưởng, tác giả nhất định có thể viết thật tốt.