Hỏi: Anh từng sáng tạo ra rất nhiều hình tượng nghệ thuật trong các tác phẩm của mình, anh có thể miêu tả một cách chân thực về bản thân mình cho độc giả nghe được không?

Đáp: Bản thân rất khó miêu tả chính mình. Thật ra, tôi đã từng tự giác và không tự giác bộc lộ bản thân trong các tác phẩm của mình. Xét từ mọi mặt, tôi là một người cực kỳ bình thường. Giống như đại đa số mọi người, tôi ôm ấp những suy nghĩ thực tế nhất đối với cuộc sống, đồng thời dựa vào điều kiện của bản thân để phát huy sở trường, phấn đấu đạt được một thành quả nào đó — đối với tôi, điều này thường phải thông qua một chuỗi thất bại mới có thể đạt được. Từ trước đến nay tôi luôn coi thường cơ hội may mắn, mà đặt mọi hy vọng vào sự nỗ lực thiết thực của bản thân. Chỉ có lao động trung thực mới có thể thu hoạch, đó là tín điều sống của tôi. Đương nhiên, trong chặng đường đời, tôi cũng phạm phải các loại sai lầm giống như người bình thường.

Sở thích lớn nhất của tôi là một mình trầm tư suy ngẫm. Những vấn đề và sự việc suy nghĩ rất rộng lớn và phức tạp. Tất nhiên không phải toàn bộ đều là vấn đề văn học. Nội tâm càng hoạt bát và mãnh liệt bao nhiêu, vẻ bề ngoài lại càng bình lặng và lười biếng bấy nhiêu. Ngược lại, những lúc vẻ bề ngoài hoạt bát, nội tâm lại đang ở vào một trạng thái tương đối thả lỏng. Khi suy nghĩ mãnh liệt, lúc gặp người quen trên đường, thường hay quên chào hỏi theo phép lịch sự, vì thế luôn mang lại cho người khác ấn tượng kiêu ngạo. Thêm vào đó mắt bị cận thị, bình thường lại không thích đeo kính, thường xuyên bị bạn bè phàn nàn, nói rằng đi lướt qua họ trên phố mà lại coi như không thấy. Có lúc để tránh thất lễ, nếu cảm thấy có người đang đi tới đối diện trên đường, bất kể có quen hay không, vội vàng nở nụ cười tươi trên mặt trước. Tôi thích tất cả những gì hoành tráng trong cuộc sống và nghệ thuật, như tác phẩm mang tầm vóc sử thi, giao hưởng, tranh sơn dầu có chủ đề sâu sắc, điêu khắc cỡ lớn, cảnh tượng thiên nhiên hoang dã, kiến trúc cổ chưa qua tu sửa và xem các trận bóng đá với bầu không khí cuồng nhiệt, v.v. Thói quen sinh hoạt tùy tiện, suýt chút nữa đạt đến mức độ buông thả. Hút thuốc không có tiết chế, đã đến mức không thể kiểm soát nổi. Đọc sách ban đêm thường gây ra chứng mất ngủ, nhưng việc chữa trị chứng mất ngủ lại vẫn phải dựa vào đọc sách, đọc liên tục cho đến khi cuốn sách tự rơi khỏi tay.

Vẫn là câu nói ở phần mở đầu, bản thân rất khó miêu tả chính mình, giống như khi thợ ảnh chụp ảnh cho người khác, rất ít khi để ý đến hình ảnh của bản thân. Hình ảnh của bản thân tốt nhất nên để người khác miêu tả.

Hỏi: Anh bước lên con đường sáng tác văn học như thế nào? Trước đó, anh đã chuẩn bị những công việc gì?

Đáp: Tôi tốt nghiệp cấp hai đầu năm 1966, vừa vặn gặp phải cuộc Đại cách mạng văn hóa, mất đi cơ hội tiếp tục học tập, những năm tháng sau đó sống trong cảnh hỗn loạn. Trong những năm tháng ấy, việc học các môn tự nhiên là không có điều kiện. Nhưng sách văn học thì tổng thể vẫn có thể tìm được một ít, thế là chợp lấy là đọc, từ đó nảy sinh sở thích. Muốn đạt được một số tiến triển trong một sự nghiệp nào đó, trước tiên phải có sở thích đối với sự nghiệp đó, đây có lẽ là một yêu cầu tối thiểu. Nhưng thế vẫn chưa đủ, muốn làm ra được chút thành tựu, cần phải nỗ lực một cách thiết thực. Trước tiên cần phải hiểu rõ, trong sự nghiệp mà bản thân đang theo đuổi, người đi trước đã đạt đến độ cao như thế nào. Điều này đòi hỏi phải đọc số lượng lớn các tác phẩm văn học cổ kim ngoài nước và các điển tích ở các phương diện khác. Đọc tác phẩm văn học, đọc dưới sự hướng dẫn của lịch sử văn học là một phương pháp tốt. Bởi vì bạn không thể đọc hết những cuốn sách do người xưa viết, trên thực tế cũng không có sự cần thiết đó. Dựa vào manh mối mà lịch sử văn học cung cấp, bạn sẽ đọc được một số tác phẩm kinh điển nổi tiếng nhất xưa nay trong và ngoài nước. Tổng số của những tác phẩm này đại diện cho diện mạo và trình độ văn hóa lịch sử của toàn nhân loại, có được sự hiểu biết này, bạn sẽ không bao giờ mắc bệnh cuồng ngạo nữa. Đối với những người mới học viết văn, đây là căn bệnh dễ mắc phải nhất, mà căn bệnh này thường sẽ đặt dấu chấm hết cho tương lai của bạn trên con đường sự nghiệp văn học. Đương nhiên, đọc những tác phẩm kinh điển này, không chỉ là để chữa bệnh cuồng, quan trọng nhất là nó mang lại cho chúng ta nguồn dinh dưỡng vô tận. Nhà văn thành công ở bất kỳ thời đại nào cũng đều phải hấp thụ dòng sữa của người đi trước trước tiên, mới có thể khiến bản thân trưởng thành và giữ lại dòng sữa của chính mình cho người đời sau. Ngoài ra, nên tích cực dấn thân vào cuộc sống xã hội sôi sục, tìm kiếm khó khăn, chủ động trải nghiệm tất cả những cung bậc cảm xúc chua ngọt đắng cay trong cuộc sống. Kinh nghiệm và vốn sống phong phú, trải nghiệm cuộc sống và trải nghiệm cảm xúc phong phú, đây là sự tích lũy tài sản cơ bản để tiến hành sáng tác. Không có sự tích lũy này thì tuyệt đối không được. Đừng để cuộc sống tìm đến bạn, mà bản thân nên lao vào cuộc sống, đồng thời chủ động tìm kiếm những cuộc sống phong phú, nghiêm khắc, có thể rèn giũa con người để thực tiễn, để trải nghiệm. Đương nhiên, trạng thái tâm lý nên là một thành viên tự nhiên của cuộc sống đó, chứ không phải ôm ấp mục đích sáng tác mới đi sống. Một số bạn trẻ thường phàn nàn bản thân không có cái gọi là trải nghiệm cuộc sống "khúc chiết". Trên thực tế cuộc sống phải do bản thân đi tìm kiếm, đi kiến tạo.

Đọc sách, sinh hoạt, đối với những người sắp theo đuổi sự nghiệp văn học mà nói, đây là hai loại chuẩn bị cơ bản nhất. Đây là câu trả lời của tôi đối với vấn đề trên.

Hỏi: Khi anh xuất bản tác phẩm đầu tay, hoặc sau khi sáng tác đạt được thành công bước đầu, điều anh nghĩ đến nhiều nhất là gì?

Đáp: Điều nghĩ đến nhiều nhất là: Công việc khó khăn nhất vẫn còn ở phía trước.

Hỏi: Anh đã từng gặp khó khăn hay trắc trở gì trong sáng tác chưa? Khi gặp khó khăn hoặc trắc trở, anh đã kiên trì như thế nào, và cuối cùng đạt được sự đột phá ra sao?

Đáp: Khó khăn hoặc trắc trở là chuyện thường xuyên. Loại khó khăn này phần lớn là do bản thân tự chủ động sắp đặt cho mình. Mục tiêu theo đuổi càng cao, hệ số khó khăn và trắc trở sẽ càng lớn. Thế nhưng không có sự theo đuổi, thì không thể sản sinh ra những tác phẩm ra ra trò. Vì sự "thuận lợi" mà né tránh khó khăn, thực chất bằng với việc tự lừa dối mình. Bản thân văn học chính là một sự nghiệp khó khăn, mọi thứ đều tiến hành trong quá trình không ngừng khắc phục các loại khó khăn và trắc trở. Cho nên, sở hữu nghị lực kiên cường đối với nhà văn mà nói là một điều kiện tiên quyết. Có những lúc, một tác phẩm đến thời điểm then chốt, cần phải có sức mạnh lớn hơn mới có thể làm tốt, mà lúc này thường là lúc nhà văn cảm thấy mất sức nhất. Đây là một thử thách nghiêm khắc, giống như leo núi đến mấy chục mét cuối cùng, cái giá phải trả cho mỗi bước đi lớn hơn không biết bao nhiêu lần so với ban đầu. Không có gì ly kỳ và chấn động lòng người hơn thế này. Lúc này sự kiên cường thông thường vẫn chưa đủ, cần một loại kiên cường đặc biệt, đó chính là, chỉ cần đôi chân còn có thể bước đi, thì tiếp tục bước đi; cho dù ngã xuống, cũng nên bò về phía trước; cho dù bò không nổi nữa, thất bại rồi, ý thức và linh hồn cũng nên tiếp tục leo lên — đây là một trạng thái tinh thần nên duy trì vì lần leo lên tiếp theo. Phải biết rằng, một lần thất bại hào hùng rất có thể sẽ sản sinh ra một lần chiến thắng huy hoàng. Bi thảm nhất chính là mãi mãi ngã gục tại điểm kết thúc của một thất bại — phải nhận thức được rằng, đây tuyệt đối không phải là điểm cuối, hoàn toàn có thể là một điểm kết nối đi đến mục tiêu. Muốn đột phá trong khó khăn và trắc trở, trước tiên phải chiến thắng chính mình.

Hỏi: Anh là một nhà văn có sự theo đuổi, xin hãy chia sẻ những suy nghĩ lý tính về vấn đề này.

Đáp: Tất cả các nhà văn đều theo đuổi. Cái gọi là theo đuổi, chính là không thỏa mãn với những gì mình đang có, dốc sức có được những phát hiện mới trong cuộc sống và nghệ thuật. Nhưng vấn đề mấu chốt là theo đuổi cái gì. Về điểm này, các nhà văn khác nhau có sự thấu hiểu khác nhau, tôi không thích lợi dụng một số sự kiện ngẫu nhiên trong cuộc sống để tạo ra những tác phẩm cố làm ra vẻ gây kinh ngạc; tôi thích phát hiện ra những thứ thực sự kinh ngạc ngay trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của con người. Một số thứ vĩ đại thường nằm ngay trong những vụn vặt đời thường. Sông ngòi càng rộng lớn, trên bề mặt lại càng không nhìn thấy sóng. Những phát hiện mới, nhân tố mới, phẩm chất mới mà bạn tìm thấy trong cuộc sống, đó là do sự phát triển và sáng tạo của chính cuộc sống mang lại, chứ không phải do tự bạn sáng tạo ra.

Do đó loại phát hiện mới này mới có thể khơi gợi sự cộng hưởng của đông đảo độc giả nhất. Phát hiện mới và sáng tạo mới của bạn trong nghệ thuật chính là một yêu cầu tự nhiên của loại cuộc sống này, chứ không phải là sự độc đáo chủ quan khác người. Ngược lại, cố ý đi theo đuổi một thứ thời thượng, mang tính thương mại, mang tính kích thích, thậm chí tổ chức một buổi triển lãm quái thai của cuộc sống, mà lại khoe khoang rằng bản thân có sự theo đuổi mới, lịch sử sẽ chứng minh thứ "tiến bộ" này cùng lắm chẳng qua chỉ là mặt hướng về phía trước nhưng hai chân trên thực tế lại đang bước lùi mà thôi.

Hỏi: Xin hãy lấy tác phẩm của anh làm ví dụ, chia sẻ về việc anh đã lấy đề tài từ cuộc sống như thế nào.

Đáp: Tôi từng nhiều lần nói rồi, tôi xem trọng nhất những trải nghiệm trong cuộc sống của chính mình, chứ không coi trọng những câu chuyện cuộc sống nghe lỏm được. Bản thân thiếu đi một sự trải nghiệm sâu sắc đối với cuộc sống được thể hiện, cốt truyện có sinh động đi chăng nữa cũng không thể viết ra được vẻ sinh động. Tác phẩm văn học chỉ dựa vào những cốt truyện khúc chiết thậm chí kỳ lạ, có lẽ sẽ có sức hút nào đó, nhưng rất khó lay động lòng người. Sức hấp dẫn của tác phẩm nghệ thuật chân chính, nằm ở chỗ nhà văn dùng chân tình thực cảm của cuộc sống để lay động trái tim độc giả. Cho nên, cuộc sống trước tiên phải lay động trái tim nhà văn, nhà văn mới có thể dùng cuộc sống do mình miêu tả để lay động trái tim độc giả. Tôi thường chọn những đề tài cuộc sống mà bản thân có trải nghiệm sâu sắc nhất để thể hiện, ví dụ như các tác phẩm "Trong những ngày khó khăn", "Nhân thế", vân vân, nếu như tôi không có trải nghiệm cuộc sống khoảng thời gian ở trường học trong thời kỳ khó khăn, thì tôi không thể nào tiến hành sáng tác "Trong những ngày khó khăn". Nếu như tôi không có trải nghiệm cuộc sống từ nông thôn lên thành phố và các loại trải nghiệm trong quá trình trải nghiệm này, tôi cũng không thể nào viết ra được "Nhân thế". Thực ra, đối với cốt truyện mà nói, tôi từng nghe vô số câu chuyện thú vị hơn hai tác phẩm này, nhưng cuộc sống trong những câu chuyện này tôi không có trải nghiệm sâu sắc, cho nên những câu chuyện này có tuyệt diệu đến đâu tôi cũng không thể viết hay được. Đương nhiên, không phải tất cả trải nghiệm cuộc sống của bản thân đều có thể dùng làm đề tài sáng tác.

Nên đặt trải nghiệm cuộc sống của bản thân vào bối cảnh lớn và môi trường lớn của thời đại, của xã hội để suy ngẫm và kiểm nghiệm, xem nó có mang ý nghĩa thời đại và ý nghĩa xã hội hay không. Không thể nhầm lẫn tư tưởng cảm xúc của mình thành tư tưởng cảm xúc của thời đại. Nhất định phải tìm ra hàm lượng cuộc sống xã hội rộng lớn và sâu sắc từ trải nghiệm cuộc sống của bản thân. Tóm lại, vẫn là câu nói cũ: Viết về cuộc sống mà mình quen thuộc. Nhưng chỉ thế thôi vẫn chưa đủ, nên nâng cuộc sống mà mình quen thuộc lên tầm cao của thời đại và xã hội để nhận thức.

Hỏi: Có thể giới thiệu một chút với độc giả về thói quen sáng tác của anh không?

Đáp: Sự ra đời của tác phẩm đầu tiên đều vô cùng gian nan. Trong rất nhiều trường hợp, tác phẩm không dựa vào tài năng mà dựa vào sự cắn răng chịu đựng để hoàn thành. Trước khi đặt bút là quá trình cấu tứ dài đằng đẵng. Trong quá trình này, cố ý phóng túng suy nghĩ, khiến nó đạt đến mức độ lan tràn vô độ. Không vội vàng hình thành một cục diện viết lách. Cho dù đã hình thành một cục diện tương đối hoàn chỉnh, cũng rất nhanh bị đập nát, cố gắng tìm kiếm lựa chọn tốt hơn. Trải qua rất nhiều lần lặp đi lặp lại, biết rằng bản thân không còn tiềm năng nào có thể khai thác trong lĩnh vực đề tài này nữa, lúc đó mới bắt đầu đặt bút. Cực kỳ coi trọng công việc chuẩn bị trước khi đặt bút, nhưng không phác thảo đề cương chi tiết, chỉ ghi lại mạch truyện phát triển lớn và các điểm chính. Trải nghiệm của tôi là, những điều quan trọng nhất trong tác phẩm trước tiên phải biến thành một phần máu thịt của chính mình. Những thứ trong đầu không nhớ nổi, cho dù có ghi trên giấy cũng không phát huy tác dụng.

Khi viết thích làm một mạch cho xong, duy trì cùng một cảm xúc từ đầu đến chí cuối. Sợ nhất là trong quá trình viết, cảm xúc bị sự can thiệp ngoài ý muốn cắt đứt, bị cắt đứt ở chỗ nào, chỗ đó thường để lại một vết sẹo, cho dù sau này có tỉ mỉ vá víu lại, cũng rất khó khôi phục lại diện mạo ban đầu. Để duy trì cảm giác chân thực của cuộc sống, thường chọn môi trường rất giống với tác phẩm để viết, như vậy có thể mang chi tiết của tác phẩm đến môi trường đó để đối chiếu bất cứ lúc nào, lúc cần thiết có thể lập tức đi vào cuộc sống để bổ sung. Ví dụ khi viết "Nhân thế", tôi ở tại nhà khách của một huyện nhỏ ở Thiểm Bắc, ra khỏi cổng là nông thôn. Có một tối, viết cảnh Đức Thuận dẫn Gia Lâm và Xảo Trân đến huyện thành kéo phân, để thể hiện tình tiết này một cách chân thực, tối hôm đó một mình tôi đến con đường lớn ở vùng ngoại ô đi rất lâu, xong xuôi quay lại bàn làm việc, rất nhanh đem ấn tượng vừa rồi hòa nhập vào tác phẩm, ấn tượng này tươi mới hơn so với ấn tượng có được từ trí tưởng tượng, đương nhiên cũng đáng tin cậy hơn.

Thời gian làm việc thường là từ buổi trưa đến hai giờ sáng là tốt nhất. Buổi sáng ngủ, có thói quen nghỉ trưa, sau khi ăn cơm trưa xong dùng một tiếng để đọc báo. Lúc viết không muốn đọc sách, nhưng mỗi ngày bắt buộc phải đọc kỹ bốn tờ báo "Nhân dân nhật báo", "Quang minh nhật báo", "Thiểm Tây nhật báo", "Tham khảo tiêu tức". Đọc báo là một thói quen lâu dài, có những lúc nơi ở hẻo lánh, không đọc được báo, nhưng bắt buộc phải tìm cách đọc cho bằng được. Cảm giác chủ quan đọc báo là một sự nghỉ ngơi và điều chỉnh tốt nhất. Bởi vì cả ngày chìm đắm trong thế giới hư cấu, cực kỳ muốn xem trong thế giới chân thực ngày hôm nay đã xảy ra những chuyện gì. Điều kỳ diệu là, những lúc như thế này, đọc báo thường mang lại rất nhiều cảm hứng mới cho việc viết lách ngày hôm đó, đồng thời chấn chỉnh một số phương diện trong việc cấu tứ tác phẩm.

Môi trường làm việc và bàn làm việc trong mắt người ngoài có vẻ bừa bộn, nhưng đối với tôi mà nói lại là "ngăn nắp". Bởi vì mọi thứ đều xuất phát từ sự tiện lợi trong công việc của bản thân, khiến cho hễ ngồi xuống là có thể lập tức tiến hành công việc.

Yêu cầu trạng thái tâm lý lúc viết văn của bản thân, giống như tín đồ đi chiêm bái thánh địa tôn giáo vậy, vì tín ngưỡng thành kính mà cố ý chịu đựng khổ sở. Trong công việc do khó khăn mà không thể chịu đựng nổi, nhắm mắt tưởng tượng từ xa những tín đồ tôn giáo ăn mặc rách rưới, đầu bù tóc rối mà gian khổ bôn ba trên con đường hành hương, liền có được một sức mạnh. Nhưng tôi là một người theo chủ nghĩa vô thần tuyệt đối. Tôi chỉ nói là, vì để đạt được niềm tin mục tiêu như vậy, thì phải có một tinh thần làm việc phù hợp với điều đó. Cũng có những lúc suy sụp, điều này sẽ tạo ra một sự dằn vặt đau khổ kéo dài khiến bản thân ân hận không kịp.

Hỏi: Có coi trọng hoặc có hứng thú với ý kiến của các nhà phê bình không? Đã nhận được những gợi ý và ảnh hưởng gì?

Đáp: Rất coi trọng. Những nhà phê bình và lý luận văn nghệ sâu sắc thường khiến cho nhà văn nhìn thấy ưu điểm và khuyết điểm của bản thân. Bài viết của một số nhà phê bình xem xong sẽ khiến người ta lập tức sinh ra một khao khát sáng tác. Đối với hiện trạng phê bình văn học trong nước, điều khiến người ta cảm thấy không thỏa mãn là, điểm xuất phát của một số cuộc phê bình còn thấp, đồng thời tầm nhìn cũng có phần chật hẹp.

Hỏi: Hãy chia sẻ về phạm vi đọc sách.

Đáp: Phạm vi tương đối rộng rãi. Ngoài văn học ra, các loại sách thuộc các lĩnh vực đều đọc một ít. Có một thứ sở thích đặc biệt đối với các tác phẩm cổ điển Nga và văn học Liên Xô. Trong các tạp chí ngoài các tác phẩm văn học ra, thích đọc "Thế giới tri thức", "Hoàn cầu", "Bác học thế giới", "Khám phá đĩa bay", "Tân Hoa văn trích", "Đọc giả văn trích" và "Thanh niên văn trích", v.v.

Hỏi: Trong các danh tác Trung Quốc hoặc thế giới, anh thích tác phẩm của ai nhất?

Đáp: Thích "Hồng lâu mộng" của Trung Quốc, toàn bộ các tác phẩm của Lỗ Tấn và "Sáng nghiệp sử" của Liễu Thanh. Nước ngoài tương đối thích toàn bộ các tác phẩm của Lev Tolstoy, Balzac, Sholokhov, Stendhal, Shakespeare, Tchaikovsky và Aitmatov; "Gitanjali" của Tagore, "Jane Eyre" của Charlotte Brontë, "Trăm năm cô đơn" của Gabriel García Márquez, v.v. Những người này đều là những nhà văn mang tính bách khoa toàn thư của cuộc sống. Mỗi một người bọn họ chính là một đại dương vĩ đại.

Hỏi: Hiện tại điều anh quan tâm nhất, suy nghĩ nhiều nhất là gì?

Đáp: Công việc của bản thân làm sao để thích ứng với cải cách xã hội của chúng ta. Trong mấy năm ngắn ngủi, đất nước chúng ta đã xảy ra những thay đổi to lớn. Sự thay đổi này vô cùng rộng lớn, sâu sắc, mãnh liệt, khiến cho con người có cảm giác xem không xuể, nhìn không hết. Cuộc sống đặt ra rất nhiều đề tài mới, cần nhà văn đến nghiên cứu. Văn học phản ánh cuộc cải cách lớn này như thế nào, đã cấp bách đòi hỏi các nhà văn phải đưa ra câu trả lời. Một số nhà văn có cái nhìn nhạy bén đã viết ra những tác phẩm phản ánh cuộc sống ở phương diện này. Có nhà văn đang nghiên cứu sâu sắc về cuộc sống, gian khổ làm một số công việc chuẩn bị.

Hỏi: Trong xã hội có lời đồn đại rằng anh muốn viết phần tiếp theo của "Nhân thế", anh có dự định này không?

Đáp: Tôi không có dự định này. Sau khi tiểu thuyết "Nhân thế" được xuất bản, rất nhiều độc giả đã viết thư gợi ý tôi viết phần tiếp theo. Có người bản thân còn viết rồi gửi cho tôi xem. Sau khi phim điện ảnh "Nhân thế" được công chiếu, càng nhiều người đưa ra yêu cầu này với tôi, hơn nữa rất nhiều người đang tự viết phần tiếp theo. Tôi cũng nhìn thấy bản tin trên báo chí đưa tin "hộ vạn tệ" muốn viết tiếp "Nhân thế". Đối với tôi, "Nhân thế" hiện tại đã là hoàn chỉnh.

Đối với tác phẩm "Nhân thế", tôi hoan nghênh giới phê bình và độc giả, khán giả tiếp tục tranh luận. Nhưng tôi hy vọng những tuyên truyền khác ngoài tranh luận có thể biến mất, kiểu tuyên truyền này đã khiến tôi khổ sở khôn cùng. Tôi hy vọng bản thân có thể bình lặng làm việc.

Hỏi: Anh có ý kiến, kiến nghị và yêu cầu gì đối với việc điều hành "Duyên Hà"?

Đáp: "Duyên Hà" từng là một ấn phẩm có sức ảnh hưởng rất lớn trong toàn quốc, từng đăng tải nhiều tác phẩm của các nhà văn xuất sắc. Nó còn nâng đỡ và bồi dưỡng rất nhiều nhà văn. Bản thân tôi chính là bước lên con đường văn học thông qua ấn phẩm này, cho nên tôi tràn ngập tình cảm kính trọng đối với tạp chí này.

Mấy năm gần đây, tạp chí văn học mọc lên như nấm, "Duyên Hà" vẫn làm rất nhiều công việc mang tính sáng kiến, thành tích rất lớn. Đương nhiên, vẫn còn tồn tại một số điểm thiếu sót. Tôi cảm thấy chủ yếu là đề tài mà trang báo phản ánh tương đối hẹp, đã ảnh hưởng đến lượng độc giả. Ngoài ra, đối với việc khai thác lực lượng sáng tác của tỉnh nhà, cũng như phát huy sở trường và đặc điểm của bản thân chưa đủ. Trong tình thế các ngành các nghề trong cả nước đều đang tiến hành cải cải cách, bản thân "Duyên Hà" nên thích ứng với tình thế này, có một sự cải thiện lớn về mặt công việc và nội dung trang báo.