So với một số nhà văn có tác phẩm vô cùng đồ sộ, những sáng tác mà Liễu Thanh để lại cho chúng ta có lẽ chưa đủ nhiều. Thế nhưng, nếu đem một hai lượng vàng bạc so với một cân đồng sắt, thì giá trị của chúng sẽ thế nào?

Phải, nhà văn hiện thực nghiêm túc này, trong suốt hoạt động văn học cả đời mình, dù chỉ sáng tác một vật lớn bằng bàn tay, ông vẫn dốc sức đục đẽo tinh xảo bằng con dao nghệ thuật độc đáo của mình, cố gắng hết mức để tránh một kiểu sản xuất mang tính thợ thủ công. Còn về bộ sử thi chưa hoàn thành "Sáng nghiệp sử" của ông, gần như đã ngốn mất một phần ba sinh mạng của ông. Mặc dù công trình có cấu trúc hoành tráng này vĩnh viễn không thể hoàn chỉnh trọn vẹn, và phần hiện có của nó cũng không phải là hoàn mỹ không tì vết, nhưng nó vẫn sẽ được trân trọng bởi những con người hiện tại và mai sau. Giống như chúng ta hiện đang đứng trước ngôi đền của thành Athens, dù đã không thể nhìn thấy một kỳ quan trọn vẹn, nhưng chỉ riêng những hành lang tàn cột đổ ấy cũng đủ khiến con người ta kinh thán khôn nguôi.

Liễu Thanh là một con người như thế này: Ông luôn hòa quyện tính công dân và tình cảm thi ca vĩ đại của người nghệ sĩ làm một. Dưới tư cách là một nghệ sĩ, ông luôn giống như ngọn lửa đang cháy và dòng nước đang cuồn cuộn. Ông gắng sức muốn để mọi người nghe rõ tiếng ca của chính mình trong bản hợp xướng; ông tính toán chi li để khiến bản thân nổi bật hơn những người bình thường. Nhưng trong cuộc sống đời thường, ông lại nghiêm khắc xem mình là một công dân bình thường, cố gắng hết sức yêu cầu bản thân không đánh mất cảm giác của một con người bình thường. Ông đã sống ở nông thôn nhiều năm giống như một người nông dân, làm rất nhiều công việc cụ thể giống như một cán bộ cơ sở bình thường. Chính vì thế, ông mới có thể tái hiện lại cuộc sống phức tạp muôn hình muôn vẻ đến thế trong "Sáng nghiệp sử" — trong tác phẩm này, mỗi gợn sóng nhỏ bé mà chúng ta nhìn thấy đều giống như nếp nhăn của chính cuộc sống vậy.

Cuộc sống chân thực và cuộc sống được diễn xuất cố ý xét cho cùng vẫn sẽ bị con người phân biệt rạch ròi. Một nghệ sĩ nếu siêu nhiên ngoài cuộc sống rộng lớn và sâu sắc, dù tài năng xuất chúng, thì cũng chỉ có thể sản xuất ra một số món đồ thủ công mỹ nghệ được trang điểm tinh xảo; mà những bông hoa nghệ thuật mang hương thơm và sương sớm, chỉ có thể được vun trồng trên mảnh đất của cuộc sống. Đây chính là tín ngưỡng cả đời của nhà văn Liễu Thanh. Đối với các nhà văn ngày nay, tất cả chúng ta không nhất thiết đều phải áp dụng phương thức y hệt như Liễu Thanh năm xưa, nhưng sự theo đuổi kiên cường và phi thường của nhà văn quá cố này, lại là điều mà mỗi chúng ta đều nên tôn kính và học hỏi.

Nhà văn năm xưa kiên quyết rời xa đại đô thị phồn hoa, sống ẩn mình trong một khu viện được cải tạo từ ngôi đền đổ nát ở thôn Hoàng Phủ, ánh mắt soi mói quét qua từng người và từng việc xung quanh, mà mặt khác lại phóng tầm mắt vào thế giới rộng lớn hơn. Một tay ông cầm kính hiển vi quan sát cuộc sống ở thôn Hoàng Phủ và xung quanh, tay kia cầm kính viễn vọng nhìn ra nơi xa xôi ngoài núi Chung Nam. Cho nên, tác phẩm của ông không chỉ thể hiện sự chân thực tinh tế đến từng chi tiết của cuộc sống, mà đồng thời còn thể hiện sự hoành tráng vĩ đại mang tầm vóc sử thi về mặt tổng thể. Chỉ có ít ỏi thiên tài mới có thể dung hợp hai phương diện này lại với nhau. Khi chúng ta đọc "Sáng nghiệp sử", thường cảm thấy toàn bộ đoạn đời mà tác phẩm trưng bày giống như một dòng sông dài rộng lớn đang trôi qua trước mắt; mà trong dòng sông cuộn sóng trào dâng này, nếu chúng ta dừng lại ở bất kỳ khúc cua nào, thì sẽ phát hiện ra nơi đó cũng là cả một cõi trời đất — hơn nữa nơi nào cũng có một phong cảnh độc đáo. Giống như cảnh tượng trong "Sáng nghiệp sử" phần hai chương hai mươi lăm khi Lương Đại và con trai Sinh Lộc nói chuyện trong nhà, quả thực khiến người ta có cảm giác như đang đi theo ông lão bị bệnh suyễn này, lén lút dùng lưỡi liếm thủng lớp giấy cửa sổ của gia đình họ, nín thở ngưng thần đứng ngoài cửa nhà họ để lén nhìn vậy.

Dưới tư cách là một nhà tư tưởng sâu sắc và một nghệ sĩ tiểu thuyết phi tầm thường, tài năng chính của Liễu Thanh chính là có thể trăm phương ngàn kế dẫn dắt và hội tụ những dòng suối nhỏ của cuộc sống ấy vào lòng sông rộng lớn của cấu trúc tổng thể tác phẩm của ông; khiến cho những cuộc sống tưởng chừng bình thường này bỗng chốc tràn ngập một dung lượng tư tưởng và lịch sử vô cùng to lớn cuồn cuộn. Không còn nghi ngờ gì nữa, nhà văn này đã dùng toàn bộ hoạt động sáng tạo của mình để chứng minh rằng, ông không hề chỉ thỏa mãn với việc thấu hiểu quen thuộc và triệt để đối với cuộc sống xung quanh; đồng thời ông còn hướng ánh mắt của mình về thế giới rộng lớn hơn và lịch sử phát triển của toàn nhân loại, để đem những mảnh cắt vụn vặt của cuộc sống mà bản thân thu hoạch được, ném lên một tấm màn lớn xã hội rộng lớn và lịch sử sâu xa để kiểm tra giá trị và ý nghĩa thực sự của chúng. Ông tuyệt đối không phải là một kẻ chỉ mê mẩn những câu chuyện nhỏ trong cuộc sống. Nếu là thế, ông có lẽ chỉ có thể để lại cho chúng ta một số bức phác họa được phác thảo xuất sắc, chứ không đem một bức tranh sơn dầu vĩ đại như "Sáng nghiệp sử" treo lên hành lang văn học đương đại của nước ta.

Những người chưa từng gặp Liễu Thanh, đều từng nghe đồn đại rằng nhà văn này mặc y phục đối khâm đội mũ quả dưa trông hệt như một người nông dân chính củ, hoặc giống như một thợ sửa đồng hồ ở trấn nhỏ. Phải, ông chính là bộ dạng này. Thế nhưng, một Liễu Thanh như thế rất nhanh có thể biến thành một Liễu Thanh khác: một bộ âu phục, một cặp kính gọng vàng kiểu học giả, dùng tiếng Anh trôi chảy bàn luận rôm rả với người nước ngoài. Liên quan đến chính trị, kinh tế, dân tộc, lịch sử, văn hóa, địa lý trong nước và ngoài nước, hầu như tất cả các mặt trên thế giới đều nằm trong tầm mắt của nhà văn bề ngoài giống nông dân này; hơn nữa ông không chỉ tinh thông những vấn đề ở các phương hướng này, mà thường cũng có những kiến giải mới mẻ và độc đáo khiến người ta cảm thấy thán phục đối với những vấn đề này. Trên những bức tường của nơi ở được đổi chỗ vài lần vào những năm cuối đời của ông, không có trang trí gì khác, thường chỉ treo một bản đồ Trung Quốc và một bản đồ thế giới. Thỉnh thoảng ông sẽ bước tới trước bản đồ, dùng ngón tay gầy guộc chỉ ngay vào một nơi ở Trung Quốc hoặc nước ngoài mà ông đang bàn luận. Thỉnh thoảng ông sẽ chỉ vào bản đồ, kể cho bạn nghe suốt nửa ngày về lịch sử và hiện trạng nông nghiệp của Anh hoặc Pháp, tình hình trồng lúa mì của Canada v.v.. Lúc này bạn sẽ cảm thấy ông không phải là một nhà văn, mà là một chuyên gia của Tổ chức Lương nông Liên Hợp Quốc. Khi ông đang viết "Sáng nghiệp sử", ông còn viết các luận văn liên quan đến việc thay đổi phương thức kinh doanh nông nghiệp vùng núi phía Bắc Thiểm Tây. Ông đã trích dẫn một lượng lớn tài liệu liên quan đến nông nghiệp nước ngoài trong luận văn, khiến một số chuyên gia nông nghiệp nổi tiếng phải kinh ngạc. Chính vì nhà văn sở hữu tầm nhìn khoáng đạt và học thức uyên bác như thế, cộng thêm sự thấu hiểu triệt để của ông đối với cuộc sống, mới có thể khiến tác phẩm của ông mang một phẩm chất sử thi. Tác phẩm của ông tuyệt đối không thể đơn giản nói là "quả trứng sơn dược" được.

Hoạt động sáng tác của Liễu Thanh cho chúng ta biết rằng, chỉ thỏa mãn với vòng tròn cuộc sống nhỏ bé mà bản thân nhận thức, hoặc dứt khoát trốn vào thế giới nội tâm của chính mình để làm sáng tác, thì sẽ chẳng có tiền đồ gì đâu. Chúng ta không thể so sánh với ông, nhưng chúng ta nên học tập ông, cố gắng hết sức để ánh mắt của bản thân không chỉ dừng lại trong thiên địa nhỏ bé của cuộc sống và nhận thức.

Nhà văn hiện thực kiệt xuất Liễu Thanh đã rời bỏ chúng ta từ năm năm trước. Nhưng nhà văn này không còn nghi ngờ gì nữa đã để lại cho chúng ta một phần di sản không hề mỏng. Ông từng sống một cách nhiệt tình trong thời đại phong vân biến ảo của chúng ta, từng sáng tạo một cách bận rộn, cũng từng có khuyết điểm và sai lầm như bất kỳ người bình thường nào. Nhưng sự nghiệp mà ông đã tạo ra bằng cả đời lao động vất vả, đối với những con người ngày nay và những con người mai sau đều là vô cùng quý giá. Dưới tư cách là thế hệ đi sau, chúng ta mang theo tâm trạng biết ơn để tiếp nhận món quà của ông.