Trước hết, tôi phải tuyên bố với mọi người rằng, những điều tôi nói ở đây đều là một số cảm nhận của bản thân trong quá trình sáng tác. Những cảm nhận này chưa chắc đã hữu ích cho tất cả mọi người. Bởi vì kinh nghiệm sống, kinh nghiệm sáng tác và hoàn cảnh các mặt của mỗi người đều khác nhau, ai cũng có những trải nghiệm và kinh nghiệm của riêng mình trong sáng tác. Bản thân tôi cũng đang học hỏi trải nghiệm và kinh nghiệm của người khác.

Hỏi: Xin bạn hãy chia sẻ về cách quan sát cuộc sống?

Đáp: Nhà văn đối mặt với đời sống xã hội nên có thái độ tích cực: Một là đi tìm hiểu nó, hiểu được tình trạng phức tạp của toàn bộ đời sống xã hội; hai là trải nghiệm. Thực ra, toàn bộ quá trình một nhà văn đi sâu vào đời sống phải là tìm hiểu, trải nghiệm, suy ngẫm, rồi sau đó mới có thể bước vào giai đoạn thể hiện. Nhận thức của tôi là thế này, trước đây cái gọi là đi sâu vào đời sống là đến một địa điểm nào đó để cắm chốt, tôi cho rằng phương thức sống theo kiểu cắm chốt này có cái hay của nó. Nhưng xét thấy đời sống xã hội nước ta hiện nay khá phức tạp, hiện tượng các hệ thống, các ngành nghề thâm nhập rộng rãi lẫn nhau, thì phương thức tìm hiểu cuộc sống cũng không nên cố định, mà phải tìm hiểu một cách toàn diện. Tỷ như, bạn muốn tìm hiểu đời sống nông thôn, bạn chuyển đến ở một thôn xóm nào đó, tôi thấy tình hình bạn tìm hiểu được như vậy chưa chắc đã là điển hình. Điều này hơi khác so với thập niên năm mươi, hồi đó, bạn đến một thôn xóm, tìm hiểu toàn bộ quá trình hợp tác hỗ trợ, các nơi khác nhìn chung cũng đại khái như vậy. Bây giờ làm chế độ trách nhiệm sản xuất nông nghiệp, vùng núi và vùng đồng bằng không giống nhau. Đời sống trong nhà máy và các mặt khác cũng tương tự như vậy, tình trạng của nhà máy này và nhà máy khác là không giống nhau. Hiện nay các hệ thống khác nhau thâm nhập lẫn nhau cũng khá phổ biến. Tôi từng viết một bài, nói về vấn đề giao thoa đời sống xã hội. Tôi cho rằng, bây giờ bạn muốn viết hay về nông thôn, thì bạn cũng phải hiểu đời sống thành thị; viết về thành thị, bạn phải hiểu nông thôn và đời sống xã hội rộng lớn hơn. Tôi luôn cảm thấy, các tác phẩm phản ánh đời sống nhà máy của chúng ta, hướng đi về đời sống xưa nay vẫn tương đối hẹp hòi. Tại sao lại sinh ra tình trạng này? Bởi vì nó phần lớn đều viết về cuộc sống trong bốn bức tường, thậm chí là cuộc sống trong phạm vi rất hẹp của một phân xưởng, điều này cũng phản ánh tầm mắt hẹp hòi của chính nhà văn. Những tác phẩm đề tài công nghiệp hay, như các tác phẩm thời kỳ Liên Xô thập niên năm mươi, sáu mươi, các tác phẩm thời kỳ khôi phục kinh tế, tại sao lại có sức mạnh vô cùng cảm động, đồng thời khiến các giới trong xã hội đều đi đọc, và dành cho những lời khen ngợi? Bởi vì, những tác phẩm này vừa có đời sống nhà máy, lại vừa viết về đời sống các mặt khác; đem các nhân vật trong tác phẩm liên hệ với các mặt khác nhau của xã hội để thể hiện, thậm chí trong một số trường hợp, hoàn toàn không thể hiện quá trình sản xuất của nhà máy. Nó viết về nhà máy, nhưng phạm vi hoạt động của nó lại ở toàn thành phố, như "Gia đình Zhurbin" và "Anh em nhà Yershov", những tác phẩm phản ánh đề tài công nghiệp kiểu này, phần lớn nó đặt nhân vật vào giữa đời sống xã hội toàn cục, đặt vào giữa đời sống thành phố này để thể hiện, mà đời sống xã hội cũng đi vào phạm vi như nhà máy. Tìm hiểu cuộc sống kiểu này, hoàn toàn khác với việc chỉ hiểu cuộc sống trong bốn bức tường, nên coi cuộc sống trong bốn bức tường là một phần cuộc sống mà bạn tìm hiểu, cần phải đi tìm hiểu rộng rãi các hiện tượng khác nhau của đời sống xã hội. Tỷ như, một công nhân anh ta tuyệt đối không chỉ giao thiệp với máy móc, anh ta có các thành viên gia đình, họ hàng, bạn bè, anh ta có liên hệ với mọi mặt của đời sống xã hội — trước đây chúng ta thường chỉ tìm hiểu bản thân người công nhân đó, chứ không thông qua người công nhân đó để tìm hiểu toàn bộ đời sống xã hội phức tạp. Nếu có một ngày các tác phẩm đề tài công nghiệp của chúng ta được kéo ra khỏi bốn bức tường, liên hệ với toàn bộ đời sống xã hội, thì diện mạo tác phẩm sẽ là một vẻ khác. Tại sao các tác phẩm của Giả Tử Long lại được hoan nghênh? Chủ yếu không phải vì nó ở mức độ nào đó đã phá vỡ ranh giới này, ông thông qua đời sống nhà máy để viết về đời sống xã hội khá rộng lớn, mang lại cho người ta cảm giác khí thế bàng bạc. Viết các tác phẩm đề tài khác cũng nên làm như vậy. Đây là điểm thứ nhất tôi muốn nói. Ngoài ra, chính là trên cơ sở tìm hiểu rộng rãi đời sống xã hội, nhà văn nên trải nghiệm nó. Cái gọi là đi sâu vào đời sống, không chỉ đơn thuần là ghi chép một câu chuyện — có câu chuyện thậm chí chỉ cần sửa đổi một chút là có thể thành một truyện ngắn — tôi cho rằng việc đi sâu vào đời sống như vậy là vô tích sự.

Nhà văn buộc phải trải nghiệm cuộc sống, mà sự trải nghiệm này phải khơi dậy sự rung động trong tâm hồn mình, chứ không phải đứng một bên quan sát, tìm hiểu, phỏng vấn, ghi chép câu chuyện, tác phẩm viết ra như vậy tất yếu sẽ khô khan. Ý nghĩ lịch sử chính là, cái gọi là viết về cuộc sống quen thuộc nhất, nhân vật quen thuộc nhất, cũng chính là viết về những trải nghiệm quen thuộc nhất của chính mình. Trải nghiệm này không có nghĩa là bạn viết về tên trộm, thì phải đi ăn trộm đồ của người khác, nó là một sự tích lũy rất lâu dài. Nó cũng không chỉ là trải nghiệm về hình thức bên ngoài của cuộc sống, mà là trải nghiệm về tâm trạng, tình cảm, một loại trải nghiệm tâm lý vi tế nhất, mà những thứ này là nơi quan trọng nhất, cũng là cảm động nhất trong tác phẩm của bạn. Mấy tác phẩm tự tôi viết, đều là kết quả trải nghiệm tinh thần lâu dài của chính bản thân tôi, câu chuyện trong tác phẩm thậm chí trước khi tôi đặt bút viết vẫn chưa hoàn chỉnh, nó có thể hư cấu. Nhưng tình cảm, trải nghiệm của bạn tuyệt đối không thể hư cấu.

Nó bắt buộc phải là thứ bạn từng trải nghiệm, cảm nhận tận mắt, viết ra mới chân thực, mới có thể khiến câu chuyện hư cấu của bạn biến thành câu chuyện có thực. Nếu không có trải nghiệm chân thực về mặt tâm lý, tình cảm, nếu bạn và đối tượng mình miêu tả quá "cách biệt", thì câu chuyện ban đầu cũng sẽ viết thành giả dối. Cho nên sự hiểu biết của tôi về việc đi sâu vào đời sống: Điểm thứ nhất phải rộng lớn, điểm thứ hai phải trải nghiệm, không chỉ là trải nghiệm hình thái bên ngoài, mà càng chú trọng trải nghiệm về mặt tâm lý, tâm trạng, tình cảm, vừa phải hiểu đời sống bên ngoài, vừa phải kết hợp nó với trải nghiệm tình cảm, tâm trạng của bản thân. Cuốn "Trong những ngày khó khăn" của tôi, viết về trạng thái đói khát năm 1961, điều này buộc chính bạn phải trải nghiệm thế nào là "đói khát", tâm trạng của bạn khi ở trạng thái đói khát đào được một củ khoai tây từ dưới đất lên là thế nào? Nếu bạn chỉ đứng trên lập pháp của người thứ ba để viết tâm trạng đào khoai tây từ dưới đất lên của người khác khi đang đói khát thì không ổn. Bạn buộc phải có trải nghiệm tận thân như vậy, hoặc đem tâm trạng có được thứ quý giá trong lúc khó khăn di thực sang thì mới viết được chân thực, viết được khác biệt với người khác. Tôi nêu ví dụ nhỏ này để minh họa: Phải chú trọng trải nghiệm nội tâm của chính bạn. Có người hiểu việc đi sâu vào đời sống một cách rất hẹp hòi, chính là đi tìm hiểu, ghi chép một số tư liệu, mà không chú trọng trải nghiệm và cảm nhận của bản thân, như vậy là không được. Thực ra cuộc sống mà nhà văn thể hiện, xét từ một mức độ nào đó, chính là cuộc sống mà chính bạn đã trải nghiệm. Nhân vật chính trong tác phẩm của rất nhiều nhà văn vĩ đại, xét từ một mức độ nào đó, chính là bản thân nhà văn hoặc nhận thức và trải nghiệm của ông đối với cuộc sống, cũng chính là đạo lý này. Họ đem trải nghiệm của mình, truyền thụ vào nhân vật chính do mình miêu tả, như vậy sẽ càng sâu sắc, lại càng chân thực — đây đương nhiên không phải là viết ký sự về bản thân mình. Từ nhân vật chính trong "Buổi sáng ở một nơi", đến Nechlyudov trong "Phục sinh", đến Levin, đều có hình bóng của Tolstoy trong đó. Đương nhiên, trải nghiệm của chính bạn, không chỉ dùng cho một người, mà còn có thể tách nó ra, dùng cho đủ loại đối tượng mà bạn miêu tả. Do tác phẩm có yêu cầu đối với chúng ta như vậy, cho nên tôi cho rằng, nhà văn trong cuộc sống nên luôn ở vào trạng thái cảnh giác, một việc nào đó đối với người khác có lẽ rất bình thường, rất tầm thường, không khơi dậy được bất kỳ phản ứng, sự khúc xạ tinh thần nào, nhưng đối với người làm công việc sáng tác mà nói, thì nên khơi dậy sự cảnh giác, tự động khiến trạng thái tâm lý của mình bước vào quá trình trải nghiệm, mà mỗi một lần tích lũy như vậy đều là những thứ cực kỳ quý giá. Thời gian lâu dần, trải nghiệm của bạn đối với mọi sự vật, đều tích lũy vô cùng sâu dày, như vậy, bạn mới có thể viết ra những tác phẩm tương đối quan trọng. Chứ không phải nói, trong đầu bạn cất giấu một đống câu chuyện, là có thể viết ra tác phẩm quan trọng. Những điều nói trên là trải nghiệm của chính tôi, chưa chắc đã hữu ích cho mọi người.

Hỏi: Xin bạn hãy bàn về vấn đề cảm giác lịch sử của nhà văn?

Đáp: Tôi cho rằng, một số nhà văn của chúng ta hiện nay, đối với lịch sử quốc gia, xã hội, dân tộc của chúng ta — bao gồm cả tốt, không tốt, lịch sử xuôi dòng hay khúc khuỷu, lại có một thái độ không mấy nghiêm túc, như vậy là không được. Đương nhiên, các thành phần muôn màu muôn vẻ trong xã hội có thể có những cách nhìn nhận khác nhau. Nhưng với tư cách là một nhà văn, đối với lịch sử quốc gia, xã hội, dân tộc của chúng ta, bao gồm cả tốt, không tốt, bao gồm cả lịch sử "Cách mạng Văn hóa", mà có một thái độ nghiêm túc, đó là điều mà việc viết lách của chúng ta cần đến. Chúng ta nên hiểu nó, phân tích nó, ngay cả đối với sai lầm, cũng nên có thái độ nghiêm túc.

Có những người trong xã hội, đối với những thứ sai lầm trong lịch sử quốc gia, xã hội, dân tộc của chúng ta, thì châm biếm, mỉa mai, giễu cợt, ngược lại đối với những thứ tốt đẹp thì lại phớt lờ. Tôi cho rằng, đối với nhà văn mà nói, đây là một đề tài vô cùng nghiêm túc: Đối với sai lầm, nên có thái độ coi trọng, khoa học, nghiêm túc, để phân tích nó, nghiên cứu nó. Một nhà văn đối với lịch sử nên mang thái độ "nhìn từ trên cao xuống" để nhận thức nó, phân tích nó, nghiên cứu nó. Ý tôi nói những điều này là bởi vì tất cả những thứ này trong lịch sử, đều ảnh hưởng đến đời sống hiện thực ngày nay của chúng ta, đây là điều không thể trốn tránh. Tôi cho rằng, trong lúc chú trọng đời sống hiện thực, đồng thời nên có sự hiểu biết tương đối sâu sắc đối với lịch sử nước ta, đặc biệt là lịch sử cận đại, bởi vì mỗi người chúng ta đều là sản phẩm của một loại lịch sử nào đó, với tư cách là một nhà văn, không thể thích cái gì thì thích, không thích cái gì thì thôi, đối với sai lầm thì bạn cũng phải "thích" nó, bởi vì bạn nhận thức, hiểu rõ nó rồi, thì mới có thể thể hiện nó. Một số nhà văn trẻ của chúng ta hiện nay, ánh mắt chỉ hướng về tương lai, hướng về nước ngoài, mà đối với lịch sử nước mình lại không mấy hiểu biết, như vậy là không được, rốt cuộc thì thứ bạn muốn viết vẫn là Trung Quốc, dù là cách viết dòng ý thức đi nữa, thì thứ bạn muốn viết cũng vẫn là Trung Quốc — trạng thái dòng ý thức của người Trung Quốc có lẽ sẽ có điểm khác biệt với nước ngoài. Cho nên, chúng ta bắt buộc phải coi trọng lịch sử, đối với lịch sử cũng giống như đời sống hiện thực, nên giữ thái độ nghiêm túc. Tại sao có tác phẩm lại tương đối nông cạn, chính là vì nó không thể đặt nội dung cuộc sống được thể hiện vào trong một quá trình lịch sử dài dằng dặc để suy ngẫm, để chiêm nghiệm. Chúng ta nên theo đuổi tác phẩm phải có tiếng vang lớn, tiếng vang này nên vang vọng quá khứ, hiện tại và tương lai, mà tiếng vang này chỉ có trên cơ sở hiểu biết rộng rãi về lịch sử và đời sống hiện thực của nước ta mới có thể sản sinh ra.

Hỏi: Trong quá trình cấu tứ một tác phẩm, nên đặc biệt chú ý điều gì?

Đáp: Dưới đây tôi xin nói về hai vấn đề thường nảy sinh trong quá trình cấu tứ mà bản thân tôi cảm nhận được. Một là bàn chuyện nào biết chuyện nấy, chộp lấy một vấn đề, liền cứ xoay vòng vòng trong vòng tròn nhỏ này. Ý của tôi là, khi bạn chộp lấy một đề tài, cho dù là đề tài rất nhỏ, cũng đều nên đặt nó vào bối cảnh lịch sử xã hội rộng lớn để suy ngẫm, thậm chí bối cảnh này không chỉ là của Trung Quốc, mà còn là của toàn thế giới. Nghĩa là, sau khi bạn chộp lấy một đề tài, cố gắng hết sức đặt nó vào một bối cảnh vô cùng rộng lớn để suy ngẫm ý nghĩa của nó. Mặt khác, đặt vào toàn bộ lịch sử văn học để suy ngẫm, đây là hai góc độ. Đương nhiên yêu cầu này của tôi tương đối cao, bản thân tôi cũng làm không được, thế nhưng, chúng ta nên nỗ lực hết sức để làm như vậy. Khi viết đến một mức độ nhất định, để tác phẩm của bản thân có sự đột phá, bản thân nên khắt khe hơn một chút. Truyện ngắn của một số nhà văn vĩ đại, tại sao được truyền tụng trên toàn thế giới? Chính là vì nó cố gắng khái quát bối cảnh lịch sử xã hội rộng lớn, mang ý nghĩa phổ quát, chứ không phải bàn chuyện nào biết chuyện nấy quay cuồng trong vòng tròn nhỏ. Tôi cho rằng, tác phẩm hay nên là chúng ta thấy hay, toàn thế giới thấy cũng hay, đều có thể tiếp nhận nó, có sức công phá đối với toàn thế giới. Tỷ như, một số tác phẩm của Tolstoy chính là như vậy. Đương nhiên, sau khi chúng ta suy ngẫm như vậy rồi, cuối cùng cũng có thể là một tác phẩm vớ vẩn, nhưng chỉ cần bạn đã từng nghĩ như vậy và nỗ lực vì nó rồi, thì vớ vẩn cứ vớ vẩn đi! Ý của tôi là cố gắng khiến tác phẩm mang ý nghĩa lớn hơn, cho dù cuối cùng tác phẩm vẫn nhỏ bé, cũng không sao cả, phải rèn luyện thói quen cấu tứ như thế này.

Dưới đây tôi lại nói thêm, trong quá trình cấu tứ phải triển khai triệt để hư cấu nghệ thuật, tưởng tượng nghệ thuật. Có đôi khi, có tình huống thế này: Bạn chộp lấy một đề tài, thoạt nhìn rất tuyệt, có thể nhanh chóng viết thành một tác phẩm, thậm chí tòa soạn cũng có thể dùng. Thế nhưng, bạn đừng vội, đã ngay từ đầu có cơ sở như vậy rồi, thì bạn đừng vội viết rồi nộp cho tòa soạn, bạn phải dùng khả năng lớn nhất để mở rộng đề tài này ra, suy ngẫm lại. Bạn có thể đem đề tài do chính mình sắp xếp tổ hợp ban đầu lật tung lên nhiều lần, sắp xếp lại, tổ hợp lại, xem nó có thể biến thành một thứ khác hay không. Triển khai triệt để hư cấu nghệ thuật, tưởng tượng nghệ thuật, giày vò thêm mấy bận, biết đâu tác phẩm của bạn sẽ trở nên hay hơn, chúng ta phải rèn luyện một thói quen: Giày vò bản thân nhiều hơn, đừng để bản thân lướt qua một cách nhẹ nhàng, mặc dù đây là một trải nghiệm vô cùng đau khổ. Tôi viết "Cuộc đời" đã giày vò suốt ba năm — tác phẩm này được viết xong vào năm 1981, nhưng tôi đã đặt bút từ năm 1979. Tôi bước vào quá trình sáng tác với tinh thần vô cùng căng thẳng, nhưng sau khi viết xong, tôi đã xé nó đi, bởi vì, tôi rất không hài lòng, mặc dù lúc đó có lẽ cũng có thể được đăng tải. Tôi thậm chí còn xóa nó khỏi ký ức của mình, không bao giờ muốn nghĩ đến nó nữa. Năm 1980 tôi thử viết lại một lần nữa, nhưng cảm thấy vẫn không ổn, rất nhiều quan hệ nhân vật vẫn chưa đan xen vào nhau, như nhân vật Lưu Lập Bản trong tác phẩm hiện tại có ba người con gái, nhưng lúc đó chỉ có một mình Xảo Trân. Sau đó tôi đã xé nát nó ra, suy nghĩ xem liệu có thể có hai, ba người được không, mà những nhân vật được thêm vào thì dùng để làm gì? Bọn họ đều nên mang một ý nghĩa nào đó trong tác phẩm, những điều này đều cần phải suy ngẫm lặp đi lặp lại. Trong quá trình cấu tứ, thế nào cũng có một lúc nào đó, bạn cảm thấy tương đối hài lòng. Chúng ta phải giày vò thêm mấy bận, nhà văn thực ra là một tổng đạo diễn, bạn phải sắp xếp các mối quan hệ nhân vật mà mình thiết kế mấy bận liền, đặc biệt là khi đã đưa lên "sân khấu", phối hợp với ánh sáng cảnh trí, vị trí đứng của nhân vật, mối quan hệ tương hỗ giữa họ đã thích hợp chưa? Những điều này đều phải suy ngẫm, đều phải điều chỉnh, phải khiến cho "sân khấu" của bạn nhìn tổng thể là không có sơ hở nào. Đừng vội vàng, tại sao vậy? Bởi vì, tác phẩm của chúng ta rốt cuộc nên là tác phẩm thế này: Phải biến những sự kiện bình thường của cuộc sống, nhân vật bình thường, thành sự kiện có ý nghĩa xã hội to lớn và nhân vật mang ý nghĩa điển hình, toàn bộ công sức của nhà văn đều ở đây, cho nên đừng vội vàng. Quá trình này vô cùng phiền não, phải triển khai triệt để hư cấu nghệ thuật, mục đích là khiến cuộc sống được phản ánh trong tác phẩm càng chân thực, càng điển hình, càng có ý nghĩa, chỉ có như vậy, mới có thể hình thành chủ đề sâu sắc. Tỷ như "Anna Karenina" của Tolstoy, ban đầu Tolstoy nghe được một câu chuyện rất đơn giản về việc một người phụ nữ muốn ly hôn với chồng cô ta, nhân vật cũng chỉ có hai, ba người, nhưng Tolstoy đã triển khai tưởng tượng nghệ thuật, hư cấu nghệ thuật triệt để, hướng ánh mắt của ông vào toàn bộ tầng lớp thượng lưu nước Nga lúc bấy giờ, hướng vào các lĩnh vực như chính trị, kinh tế, pháp luật, đạo đức, tôn giáo, triết học, đem tất cả những nhân vật quen thuộc của ông liên hệ với sự kiện ly hôn của Anna. Nếu nhà văn không có sự tưởng tượng nghệ thuật, hư cấu nghệ thuật như vậy, thì chỉ có thể viết ra câu chuyện một người phụ nữ ly hôn, chứ sẽ không có "Anna Karenina". "Đỏ và đen" cũng tương tự như vậy, Stendhal nghe nói về một vụ án hình sự — những vụ án hình sự như thế này, chúng ta có thể tìm thấy rất nhiều ở đồn công an, có những câu chuyện rất hoàn chỉnh, chỉ cần một đêm viết ra là có thể đăng trên báo chí tạp chí rồi. Nhưng Stendhal đã tiến hành một khối lượng công việc khổng lồ ở đây — hư cấu, đem xã hội nước Pháp lúc bấy giờ, tầng lớp thượng lưu đều đưa vào vụ án hình sự này để hư cấu, khiến một vụ án hình sự bình thường, biến thành "Đỏ và đen" mang ý nghĩa xã hội to lớn. Tôi đoán Tolstoy và Stendhal trong quá trình này đã giày vò không chỉ một hai lần, bản thảo phác thảo về mối quan hệ nhân vật "Anna Karenina" của Tolstoy đã làm tới sáu bảy lần, lần này và lần khác hoàn toàn không giống nhau. Cho nên, nếu chúng ta không phải đùa giỡn, mà là muốn nghiêm túc tiến hành sáng tác, và cứ tiếp tục tiến hành như vậy, thì đối với hai mặt công việc lớn là tưởng tượng nghệ thuật, hư cấu nghệ thuật trong quá trình cấu tứ, phải hết sức chú ý. Đương nhiên, chúng ta đều là những người mới bắt đầu viết lách, nhưng chúng ta phải nhận thức được những điều này, và tìm mọi cách theo đuổi nó. Còn việc có theo đuổi được hay không, đó là chuyện khác. Nhưng bạn theo đuổi hay không theo đuổi, là một vấn đề vô cùng quan trọng. Khi bạn chuẩn bị đặt bút viết, hãy cố gắng suy ngẫm nhiều hơn một chút, dựa vào trải nghiệm cuộc sống của bạn, cố gắng suy ngẫm một cách rộng rãi từ nhiều mặt, có những suy ngẫm có thể bước vào tác phẩm, là những suy ngẫm ngoài tác phẩm, nhưng điều này cũng là cần thiết, nó có thể cung cấp những thứ để kiểm nghiệm tác phẩm của bạn.

Hỏi: Lựa chọn đề tài nên chú ý điều gì?

Đáp: Khi bạn gặp một đề tài, bạn lập tức nên cân nhắc: Ý nghĩa của đề tài này? Nó có chỗ nào có thể khai thác được không? Mà những điều này, buộc phải được thiết lập trên cơ sở thấu hiểu văn sử và thấu hiểu cuộc sống. Nếu như, bạn có được những điều chúng ta đã bàn ở trên, vậy thì bạn sẽ có độ nhạy cảm đối với đề tài, bạn gặp phải một đề tài, lập tức sẽ nhận thức được, ở đây có thứ gì có thể khai thác được không, mặc dù nó rất lớn lao, rất kinh tâm động phách, nhưng không thể bước vào sáng tác văn học, thì bạn có thể nhanh chóng vứt bỏ nó, rồi chuyển sang đề tài khác. Lựa chọn đề tài là rất quan trọng, nếu là một thứ không có ý nghĩa, bạn cắm đầu viết mấy tháng trời, làm bản thân mệt chết đi được, nó vẫn cứ là không có ý nghĩa. Do đó, bạn bắt buộc phải có độ nhạy cảm đối với đề tài, thậm chí một số việc mà người khác nhìn vào hoàn toàn không để tâm, do bạn phát hiện ra hình như có thứ gì đó ghê gớm ở bên trong, khi người khác còn chưa phát giác, thì bạn đã âm thầm chú ý rồi. Có những lúc, khi người khác viết ra rồi, bản thân lại giật mình kinh hãi: Mình cũng nhìn thấy mà, tại sao lại không nghĩ đến việc viết nhỉ? Chính là vì không có đủ các điều kiện trên, mà một nhà văn vĩ đại thực sự có thể diễn ra những câu chuyện kinh tâm động phách trong sự bình thường hằng ngày. Nhìn từ lịch sử văn học, nếu chỉ tìm kiếm những câu chuyện giật gân từ trong cuộc sống, anh ta dù viết nhiều đến đâu, cũng chỉ là một nhà văn hạng hai, như tác giả truyện trinh thám Sherlock Holmes chẳng hạn. Lãnh đạm, thờ ơ với cuộc sống là chí mạng đối với nhà văn, một nhà văn bề ngoài anh ta có thể bình tĩnh, lạnh lùng đến đâu đi nữa, nhưng nội tâm anh ta lại càng có ngọn lửa đam mê vô cùng to lớn, giống như một hòn đá lửa, gặp phải cái gì, là có thể bật ra tia lửa cái đó, đừng khóa trái trái tim mình quá sâu, nó nên là một trái tim cởi mở, nhạy cảm, những việc người khác cho là không có gì, bạn nên suy ngẫm nhiều hơn một chút.

Hỏi: Có thể xin bạn chia sẻ về tình huống khi cấu tứ các tác phẩm như "Trong những ngày khó khăn", "Cuộc đời" của bạn được không?

Đáp: Tác phẩm của tôi, rất nhiều cái là bởi vì đã khơi dậy sự rung động, chấn động mãnh liệt trong tình cảm của tôi, tôi mới cân nhắc phải đem tâm trạng, tình cảm này của mình thể hiện ra, như vậy mới bắt đầu đi tìm phương thức thích hợp để thể hiện tâm trạng, tình cảm của mình. Tỷ như thời kỳ khó khăn năm 1961, lúc đó tôi học tiểu học. Bố tôi là một lão nông dân, một chữ bẻ đôi cũng không biết. Nhà mười mấy miệng ăn, không có đồ ăn, không có đồ mặc, chỉ có một chiếc chăn đơn, hoàn toàn là trạng thái "ăn mày". Năm tôi bảy tuổi, trong nhà không có cách nào nuôi nổi tôi, bố dắt tôi đi ăn mày suốt dọc đường, ăn mày đến nhà bác, rồi đem tôi cho bác. Trải nghiệm cuộc sống nghèo khó hồi đó, đã để lại cho tôi ấn tượng vô cùng sâu sắc, mặc dù lúc đó tôi mới bảy tám tuổi, nhưng ấn tượng ấy là suốt đời không quên. Hồi đó, bố nói với tôi rằng, là đưa tôi đến đây chơi vài hôm, ở lại mấy ngày. Tôi biết, bố là muốn vứt tôi lại đây, nhưng tôi giả vờ như không biết, chờ đợi ngày đó đến. Hôm đó, ông nói với tôi rằng, ông phải lên chợ, chiều sẽ về, ngày mai chúng ta lại cùng nhau về quê. Tôi biết là ông muốn lén lút chuồn mất. Tôi dậy từ sáng sớm, tranh thủ lúc mọi người trong nhà đều không biết, tôi trốn sau một gốc cây cổ thụ trong làng, trân trân nhìn bố tôi, bước qua làn sương mù mờ ảo, kẹp bọc hành lý, lén lút chuồn khỏi thôn như một tên trộm, qua sông lớn, lên đường cái, rồi đi mất. Lúc này, tôi có hai lựa chọn: Một là hét lớn một tiếng rồi lao xuống, sống chết gì cũng đòi về cùng bố — lúc đó tôi mới chỉ là một đứa trẻ bảy tuổi, cách quê nhà mấy trăm dặm, đến một nơi hoàn toàn xa lạ như thế này. Tôi nhớ đến khu rừng từng khoét trứng chim bồ câu hoang ở quê, nhớ đến sườn núi từng đi kiếm củi, tôi vô cùng đau lòng, cảm giác bố đã bán đứng mình... nhưng tôi cắn chặt răng nhịn lại. Bởi vì, tôi nghĩ đến việc mình đã đến tuổi đi học, mà về nhà rồi, bố không có cách nào cho tôi đi học. Mặc dù nước mắt ào ào tuôn rơi, nhưng tôi cắn chặt răng, không đi theo bố. Bác tôi cũng là một nông dân thật thà, gia đình cũng rất nghèo khó, chỉ có thể miễn cưỡng cho tôi học hết tiểu học trong thôn. Lúc khó khăn tôi đang học tiểu học, bác đôi khi đến lương thực cũng không có cách cung cấp cho tôi, tôi tự xoay sở học hết tiểu học. Lúc thi sơ trung, bác sớm đã hạ lệnh cấm tôi, không cho tôi thi. Nhưng mấy đứa bạn thân thiết của tôi, kéo tôi vào phòng thi. Tôi nghĩ, cho dù không cho tôi đọc sách, tôi cũng phải chứng minh mình thi đỗ. Tôi thi sơ trung năm 1963, trong tác phẩm, tôi đặt bối cảnh vào năm 1961, hơn nữa lại là thi cao trung. Hồi đó, mấy ngàn thí sinh, chỉ lấy hơn một trăm người, tôi đã được tuyển chọn. Năm 1963 ở Thiểm Bắc vẫn còn rất khó khăn, mà nhà chúng tôi lại càng khó khăn hơn. Sau khi tôi thi đỗ sơ trung, bố tìm cho tôi nông cụ, bảo tôi đi kiếm củi. Tôi ném dây thừng, cuốc xuống mương, rồi chạy đi học. Bố không cho tôi mang lương thực, mấy bạn học thân thiết hồi tiểu học cùng nhau giúp tôi học hết sơ trung, cả năm sơ trung thứ ba, giống như những gì tôi viết trong "Trong những ngày khó khăn". Lớp của tôi hồi đó là lớp chọn, trong lớp phần lớn là con em cán bộ, mà tôi là con của một nông dân, tôi chịu đủ sự kỳ thị, lạnh nhạt, nhưng cũng từng nhận được sự ấm áp và tình bạn quý giá. Những điều này đã để lại cho tôi ấn tượng vô cùng sâu sắc, sự tích lũy về tình cảm này, mặc dù đã rất xa xôi rồi, nhưng tôi vẫn luôn muốn thể hiện nó ra. Thế này, tôi bắt đầu cấu tứ. Thể hiện thế nào đây? Nếu viết ra y nguyên thì chẳng có ý nghĩa gì cả, thậm chí còn có tác dụng ngược, tôi liền suy nghĩ: Trong hoàn cảnh khó khăn như thế, cái gì là quý giá nhất? Tôi nghĩ, đó chính là sự giúp đỡ của người khác đối với tôi trong lúc khó khăn. Tôi nhớ đến lúc đó, bạn học (tất nhiên không phải bạn gái, viết thành bạn gái là để tác phẩm có thêm màu sắc hơn) đã bớt xén lương thực cho tôi ăn, cùng với rất nhiều chuyện khác. Thế này, đã hình thành chủ đề của tác phẩm: Trong lúc khó khăn, tâm hồn con người lại cao cả tốt đẹp đến thế, ngược lại điều đó lại khúc xạ vào đời sống hiện thực ngày nay, bởi vì đời sống hiện thực ngày nay lại đang thiếu hụt những thứ này; tôi tuy viết về lịch sử, nhưng ngược lại dùng nó để chiếu rọi cho đời sống hiện thực ngày nay. Xuyên qua những điều này, hoài niệm quá khứ, và suy ngẫm về mối quan hệ giữa người với người trong đời sống hiện thực của chúng ta ngày nay. Hồi đó, mặc dù đời sống vật chất nghèo nàn như vậy, mặc dù có sự chênh lệch giàu nghèo, nhưng con người về mặt tinh thần không hề lạnh nhạt với nhau, tình bạn, sự quan tâm lẫn nhau vẫn tồn tại, thế nhưng ngày nay thì sao? Đời sống vật chất được nâng cao, nhưng quan hệ giữa người với người lại có phần phạt nhạt, tâm với tâm cách xa nhau một chút. Cho nên, tôi tuy viết về thời kỳ khó khăn, nhưng dụng ý của tôi rất rõ ràng, chính là muốn khúc xạ đời sống hiện thực ngày nay. Có lẽ người bình thường sẽ không nhìn thấu đáo đến vậy nhưng nhà văn buộc phải nghĩ đến những điều này, đây là điều bắt buộc phải cân nhắc trong cấu tứ. Hồi đó, khi tôi viết tác phẩm này, liền có một suy nghĩ: Phải viết một loại tình cảm còn tốt đẹp hơn cả tình yêu. Chủ đề chính là như vậy. Sau đó mới cân nhắc cách sắp xếp tình tiết.

Tôi có thói quen thế này khi cấu tứ: Đặt những thứ có sự tương phản mãnh liệt ở bên nhau, hình thành một sự đối lập — người quan tâm tôi, lại là người giàu có nhất trong lớp, hình thành sự đối lập giữa nghèo và giàu. Nếu xét từ màu sắc tổng thể, bên này sáng, bên kia có lẽ tối hoặc là một hình chiếu, chủ đề, nhân vật, tình tiết đều phải hình thành sự tương phản mãnh liệt. Điều này, khi cấu tứ "Cuộc đời", tôi cũng làm như vậy. Tỷ như Cao Gia Lâm vô cùng kiên cường, bố cậu ta lại yếu đuối. Từ chân tháp đến đỉnh tháp, sự tương phản này đều phải vô cùng mãnh liệt, mỗi một cục bộ, đều phải hình thành sự tương phản mãnh liệt. Xung đột mâu thuẫn, màu sắc, độ đối lập như vậy sẽ tự nhiên hình thành. Hai người phụ nữ, Lưu Xảo Trân là người phụ nữ thuần khiết như vàng, dịu dàng như nước, vậy Hoàng Á Bình thì nên là một kiểu khác — nếu là một Lưu Xảo Trân ở thành phố, thì sẽ hoàn toàn vô nghĩa. Đương nhiên, những điều này đều phải được thiết lập trên cơ sở đời sống. Ngay cả nói đến chủ đề cũng phải hình thành một sự tương phản nào đó, đây cũng là biện chứng. Như "Cuộc đời", nhìn từ góc độ xã hội, xã hội nên đối xử đúng đắn với những thanh niên muộn phiền và sa sút ra sao, nói ngược lại, khi xã hội không thể giải quyết những vấn đề này, bản thân thanh niên lại nên đối xử đúng đắn với cuộc đời, với cuộc sống ra sao. Như vậy đã hình thành sự đối lập giao thoa. Thậm chí tình tiết cũng phải đối lập, ví dụ nửa phần trước viết về thôn xóm, nửa phần sau viết về thành phố, điều này cũng hình thành một sự đối lập. Đương nhiên đây không thể là sự hiểu lầm một cách máy móc, ý của tôi là khi cấu tứ tác phẩm, để xung đột mâu thuẫn trở nên điển hình và tập trung hơn, phải hình thành sự đối lập ở các mặt, để mâu thuẫn có điều kiện hình thành xung đột.

Hỏi: Cái gọi là "câu khách" (hồi hộp) trong tác phẩm có quan trọng không?

Đáp: Rất là quan trọng. Có những tác phẩm, ngay từ đầu đã "lộ", độc giả đọc một, hai chương, là biết cái kết thế nào. Mà bạn thì ngược lại nên viết theo kiểu bắt đầu là thế này, mà ở giữa lại xảy ra cú bẻ lái lớn mà độc giả không ngờ tới, mà sự thay đổi này, bạn hoàn toàn không thể để độc giả cảm nhận được ngay từ đầu. Phải giỏi ẩn giấu sự tiến triển của tình tiết, giỏi ẩn giấu sự tiến triển của xung đột mâu thuẫn. Có người thiếu những thứ này, cho nên tác phẩm viết rất lộ, không giữ được người đọc. Nếu tác phẩm của bạn có nhiều sự thăng trầm gập ghềnh, thì khi sự thăng trầm thứ nhất kết thúc, trái tim của độc giả sẽ bị tóm trọn hoàn toàn. Giống như trong "Cuộc lòng khó khăn", lúc người bạn nữ đó quan tâm đến nhân vật chính nhất, là lúc cậu ta cho rằng lòng tự trọng của mình bị tổn thương nhất. Sự thăng trầm này, níu chân độc giả đọc tiếp, mà mãi cho đến sự thăng trầm cuối cùng: Độc giả cho rằng, cậu ta chắc chắn phải về rồi (có lẽ có độc giả thông minh, sẽ cảm thấy cậu ta sẽ ở lại), nhưng ngờ đâu cuối cùng lại xuất hiện một sự lật lọng căn bản.

Tác phẩm tôi viết thường là như thế này, nhân vật và tình tiết làm một cú bẻ lái 360 độ, cuối cùng thường lại quay về chỗ cũ, chính trong quá trình bẻ lái này, để độc giả suy ngẫm. Đương nhiên đây chỉ là một loại phương pháp cấu tứ, các phương pháp khác cũng có thể dùng. Tác giả phải giỏi ẩn giấu ý nghĩa của tác phẩm và mối quan hệ nhân vật, đừng vừa lên đã tuôn hết hơi ra, phải đợi đến lúc nên hé lộ thì mới hé lộ nó. Đương nhiên, cấu tứ của tác phẩm là một quá trình tương đối phức tạp, mỗi người có thói quen cấu tứ của riêng mình, đây chỉ là thói quen của tôi, không thể yêu cầu người khác đều phải giống nhau. Tóm lại, việc phát sinh mâu thuẫn phải rẽ thêm mấy khúc cua, đừng chỉ có một khúc cua, nó thể hiện tính phức tạp của bản thân mâu thuẫn. Khi cân nhắc vấn đề, có thể cân nhắc từ mặt này, cũng có thể cân nhắc lại từ hướng ngược lại.

Hỏi: Có thể chia sẻ đôi chút trải nghiệm của bạn trong việc khai phá chủ đề tác phẩm không?

Đáp: Vấn đề này rất phức tạp, không thể đơn độc bàn về chủ đề, nó tất yếu hòa quyện làm một với nhân vật và tình tiết. Nhà văn khi cấu tứ, chủ đề, nhân vật và tình tiết được tiến hành đồng thời. Nếu bạn viết không ra mâu thuẫn, viết không ra nhân vật, thì cũng chẳng có chủ đề. Thói quen cân nhắc tác phẩm của chúng ta hiện nay, thường là phải có sẵn một tư tưởng trước, đương nhiên, có lúc cũng cần phải có sẵn một tư tưởng trước. Mấu chốt là mối quan hệ nhân vật, tình tiết, nếu bạn xử lý mối quan hệ nhân vật rất chuẩn xác, mang ý nghĩa điển hình, thì chủ đề của bạn cũng sẽ mang ý nghĩa điển hình. Nếu những thứ khác đều không đứng vững được, chỉ đơn thuần có một tư tưởng chính xác hoặc sắc bén, thì hoàn toàn không được. Độ sâu của chủ đề, không thể tách rời độ sâu của nhân vật và độ sâu của nhận thức đối với toàn bộ vấn đề xã hội.

Hỏi: Sau khi cấu tứ tác phẩm xong, bạn lại lựa chọn bộ vị "nhập đề" như thế nào?

Đáp: Đối với tôi, việc lựa chọn phần mở đầu của tác phẩm rất khó khăn, có những lúc, viết mấy chục phần mở đầu, bản thân đều không hài lòng. Phần "nhập đề" này nó tựa như nốt nhạc đầu tiên của khúc nhạc, nó quyết định tác phẩm sẽ được định ở cung bậc nào. Nói chung, truyện ngắn đặt bộ vị "nhập đề" ở nửa sau của sự phát triển mâu thuẫn, viết về phần đời sống gần với cái kết đó, mà đem phần phát sinh, phát triển ở phía trước lồng vào để viết. Ý của tôi là, bộ vị nhập đề của truyện vừa nên lùi về phía sau hơn truyện ngắn một chút, thường lựa chọn phần mâu thuẫn phát triển sắp bước vào cao trào làm bộ vị nhập đề của tác phẩm. Tỷ như "Cuộc đời", trước khi Cao Gia Lâm bị bãi miễn chức vụ giáo viên, cậu ta cũng có rất nhiều trải nghiệm cuộc sống, nhưng tác phẩm lại chọn việc Cao Gia Lâm bị bãi nhiệm làm bộ vị nhập đề. Bởi vì việc Cao Gia Lâm bị bãi nhiệm, đã bước vào phần cao trào của sự phát triển mâu thuẫn, việc cậu ta dạy học thế nào, đem cái này viết vào tác phẩm thì không có ý nghĩa gì. Cao Gia Lâm dạy học có giỏi đến đâu, bạn viết vào tác phẩm người ta đọc tiếp vì không hình thành mâu thuẫn, mà chức vụ giáo viên của Cao Gia Lâm vừa bị bãi miễn, các loại mâu thuẫn bỗng chốc nổi lên, tiệm cận với phần vĩ thanh quyết định vận mệnh của nhân vật này. Đương nhiên, tác phẩm nên là như thế này. Khi phần vĩ thanh viết đến sự suy thoái của cao trào, điều này lại nên ám chỉ một sự khởi đầu mới của cuộc sống. Tác phẩm của Balzac chính là như vậy. Nhưng đây tuyệt đối không có nghĩa là phải viết tiếp xuống dưới, mà nó bắt buộc phải có sự ám chỉ nào đó. Như tiếng thét ngã rạp xuống đất của Cao Gia Lâm, độc giả có lẽ sẽ cảm nhận được một sự khởi đầu mới nào đó, nhưng bạn không nhất thiết phải viết tiếp xuống dưới nữa. Có tác phẩm không có sự ám chỉ, liền khiến người ta cảm giác rất chật hẹp, tựa như đột ngột bứt đứt một tiếng, đứt phựt dây đàn. Âm thanh cuối cùng nên là âm thanh kéo dài, run rẩy, đừng đột ngột làm đứt phựt dây đàn. Hiệu quả đứt phựt không tốt, giống như một bài hát hay, nên là dư âm vương vấn, ba ngày không dứt, việc đối với sự phát triển bước tiếp theo của sự vật, trao cho một sự ám chỉ nào đó ở phần kết, sẽ khiến tác phẩm sâu sắc hơn, cảnh giới rộng mở hơn.

Hỏi: Trong quá trình sáng tác của bạn, có lúc nào bị tắc tị không viết tiếp được không?

Đáp: Thường xuyên có. Tỷ như nhân vật Đức Thuận lão hán trong "Cuộc đời", tôi rất yêu quý ông ấy, trong tưởng tượng của tôi ông ấy phải mang màu sắc lãng mạn, giống như cảnh tượng được viết trong tiểu thuyết của Aitmatov vậy: Dưới ánh trăng, ông đánh xe ngựa, hát những khúc ca cũ, tròng trành lái xe lướt qua thảo nguyên rộng lớn... Lúc ông ấy lên sân khấu trong tác phẩm, tôi vốn không nghĩ tới có thể viết ông ấy trở nên khá khẩm, đến trước đoạn đi thành phố hốt phân phượng, tôi cảm thấy đau đớn, không có cách nào viết tiếp được nữa. Mặc dù các nhân vật khác đều đang nhảy múa dưới ngòi bút của tôi chờ tôi viết họ, nhưng Đức Thuận lão hán thì tôi viết không nổi, tôi cứ cảm thấy ông ấy ở đây nên có sự thể hiện nào đó. Tôi vô cùng đau đớn gác lại một ngày. Lúc này, tôi cảm nhận được thái độ lạc quan chủ nghĩa đó của người lao động đối với đất đai, đối với cuộc sống, đối với cuộc đời, chương hốt phân phượng không những viết về Đức Thuận lão hán, mà còn kéo theo cả các nhân vật khác, tỷ như Cao Gia Lâm — chương hốt phân phượng là tình tiết rất quan trọng để thể hiện tính cách Cao Gia Lâm. Ban đầu tôi không coi trọng nhân vật Đức Thuận lão hán này, nhưng cuối cùng ông ấy lại trở thành một nhân vật vô cùng rực rỡ trong tác phẩm. Đoạn văn mà Đức Thuận lão hán nói ở cuối tác phẩm, mặc dù tôi vẫn chưa viết hay — viết có vẻ hơi "văn" một chút, nên "quê mùa" thêm một chút, nhưng tôi không ngờ cuối cùng "Cuộc đời" lại do ông ấy điểm "đề", đây là điều khiến tôi vô cùng kinh ngạc. Cho nên, khi bạn cảm thấy đau đớn trong sáng tác, bạn đừng cho đó là chuyện xấu; sự đau đớn này đôi khi sinh ra thứ đồ vật, có lẽ còn rực rỡ hơn thứ sinh ra lúc thuận buồm xuôi gió.

Hỏi: Có tình huống thay đổi cấu tứ ban đầu theo sự phát triển của tình tiết, tính cách nhân vật không?

Đáp: Có. Thường xuyên có tình huống như vậy, đôi khi có thể có phát hiện tốt hơn thay thế cho dự thiết ban đầu.

Hỏi: Vậy trước khi viết bạn có đề cương không? Đề cương có sự biến động nào không?

Đáp: Có một bản đề cương sơ lược, nhưng khi bước vào quá trình sáng tác, không thể nói là lật đổ hoàn toàn, chỉ là đại cương vẫn được giữ lại, tất cả những dự thiết cụ thể đều có thể thay đổi. Nhân vật một khi đã sống dậy thì dự thiết ban đầu của bạn sẽ không dùng được nữa, nhưng đại cương thì thường vẫn trôi chảy theo mạch cấu tứ ban đầu của bạn.