Nhờ mối quan hệ của Nhà xuất bản Nhân dân Thanh Hải, tôi đã sàng lọc một phần các tác phẩm tiểu thuyết của mình từ trước đến nay để biên soạn thành tập tuyển tập này. Thông qua cuốn sách này, độc giả có lẽ có thể nhận ra những dấu vết bò trườn quanh co của tôi trong con đường học tập sáng tác hơn mười năm qua.

Những tác phẩm này đều không có sự thay đổi nào lớn, vẫn giữ nguyên bộ mặt như hồi mới xuất bản. Sở dĩ làm như vậy, không phải vì những tác phẩm này không có điểm có thể sửa đổi, mà là vì tôi thường không đủ năng lực để làm điều đó.

Tôi cảm thấy, nếu về tổng thể không thể khôi phục lại trạng thái tâm lý như lúc ban đầu sáng tác, cho dù sau này có muốn bù đắp một số khiếm khuyết của tác phẩm, thì thường cũng chỉ bằng việc vá sẹo trên sẹo, thế nên đành từ bỏ nỗ lực vốn dĩ nên có và vô cùng cần thiết này.

Tôi sinh ngày 2 tháng 12 năm 1949 tại một gia đình nông dân nghèo khó ở vùng núi Thiểm Bắc.

Lớn lên ở nông thôn và học hết tiểu học, sau đó đến thị trấn học hết tiểu học cao cấp và sơ trung.

Phần lớn thời gian trong giai đoạn thanh thiếu niên đều trải qua ở nông thôn và thị trấn.

Trước mười bảy tuổi, tôi chưa từng ra khỏi ranh giới huyện.

Sau khi tốt nghiệp trung học, tôi trở về quê lao động, từng dạy học ở tiểu học nông thôn, và làm đủ mọi loại công việc tạm thời ở thị trấn.

Năm 1973, tôi bước vào khoa Trung văn Đại học Diên An để học tập.

Năm 1976, sau khi tốt nghiệp đại học, tôi đến làm việc tại một đoàn thể văn học ở thành phố tỉnh lỵ.

Năm 1982, tôi trở thành nhà văn chuyên nghiệp.

Đoạn đường trải nghiệm cuộc sống quan trọng nhất trong đời tôi chính là quá trình kéo dài và phức tạp từ nông thôn chuyển ra thành thị.

Mọi trạng thái và cảm xúc của quá trình này đều để lại dấu ấn sâu sắc trong thân thể và tâm can tôi, vì thế cũng ảnh hưởng rõ rệt đến hoạt động sáng tác của tôi.

Phạm vi đề tài trong các tác phẩm của tôi phần lớn đều là cuộc sống mà tôi gọi là "vùng giao thoa thành thị và nông thôn".

Đây là một thế giới đầy rẫy những mâu thuẫn và muôn màu muôn vẻ.

Không nghi ngờ gì nữa, thoạt đầu khi thể hiện cuộc sống ở lĩnh vực này, tôi vẫn chưa nhận thức đầy đủ bằng lý trí về ý nghĩa sâu sắc và to lớn mà nó mang lại trong đời sống xã hội toàn diện của chúng ta, mà chỉ là viết về cuộc sống mà mình quen thuộc nhất giống như người ta thường nói.

Điều này không thể nghi ngờ gì đã làm ảnh hưởng đến chiều sâu của một số tác phẩm.

Về sau, chỉ nhờ vào việc cày xới lặp đi lặp lại trên cùng một mảnh đất ấy, tôi mới dần dần có được sự thấu hiểu ở tầng sâu hơn đối với mảnh đất sinh hoạt này.

Tôi từng nói trong một bài viết từ vài năm trước rằng: "Do sự phát triển của lực lượng sản xuất hiện đại, lại do xã hội đã trải qua những trận đại động lôi kéo dài và rộng khắp, sự giao lưu qua lại giữa thành phố với thành phố, nông thôn với nông thôn, vùng này với vùng khác, ngành nghề này với ngành nghề khác, đặc biệt là giữa thành phố và nông thôn ngày càng trở nên sâu rộng, cộng thêm việc nâng cao trình độ văn hóa của toàn xã hội, nhất là sự phổ cập giáo dục tiểu học ở nông thôn cùng với việc một lượng lớn học sinh tốt nghiệp cấp hai, cấp ba đi thanh niên xung phong hoặc trở về quê hòa vào hàng ngũ nông dân, đã khiến cho hiện tượng thâm nhập lẫn nhau giữa thành phố và nông thôn trên mọi phương diện trở nên vô cùng phổ biến.

Cứ như vậy, theo sự biến đổi và phát triển của bản thân thành phố và nông thôn, sự tác động của đời sống thành thị đối với đời sống nông thôn, ảnh hưởng của đời sống nông thôn đối với đời sống thành thị, xu hướng mưu cầu đô thị hóa đời sống nông thôn, sự xung đột giữa phương thức sinh sống hiện đại và phương thức sinh sống cổ xưa, văn minh và lạc hậu, tư tưởng ý thức mới và quan niệm truyền thống, v.v., đã cấu thành nên một số nội dung vô cùng quan trọng của đời sống đương đại.

Tất cả những mâu thuẫn này đều biểu hiện ra trên các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, tư tưởng ý thức, quan niệm đạo đức... của xã hội chúng ta, vô cùng nổi bật và phức tạp, có thể nói là cầu vượt lập thể trên cầu vượt lập thể."

Không nghi ngờ gì nữa, sự phát triển mãnh liệt và to lớn của đời sống hiện thực đương đại nước ta đã khiến cho tất cả những gì được nói ở trên trở nên ngày càng nổi bật và phức tạp hơn.

Cuộc cải cách xã hội dữ dội đã khiến cho nông thôn và thành phố của Trung Quốc không còn là những thế giới khép kín độc lập nữa.

Chúng sẽ còn giao thoa vào nhau ở mức độ lớn hơn nữa.

Hơn nữa vào một thời điểm nào đó trong tương lai, ranh giới của chúng thậm chí sẽ trở nên mờ ảo không rõ ràng.

Thử nghĩ xem, giả sử sông Hoàng Hà và sông Trường Giang giao hội vào nhau cùng chảy xiết, đó sẽ là một cảnh tượng như thế nào nhỉ?

Đó sẽ là một con sông mới.

Lúc đó vừa có sông Hoàng Hà, lại vừa có sông Trường Giang, nhưng đây chắc chắn sẽ là một con sông mới rộng lớn hơn và cuồn cuộn hơn, không phải sông Hoàng Hà cũng chẳng phải sông Trường Giang.

Tổng diện mạo cuộc sống mà chúng ta đang đối mặt hoặc sắp đối mặt có lẽ chính là hình thù này.

Đối diện với dòng chảy mãnh liệt của cuộc sống, tôi thường giống như một đứa trẻ vô tri mà tò mò.

Mang theo tâm trạng sợ sệt, tôi chỉ dám vẫy vùng tóe nước ở những vũng nước cạn quanh co của nó, chứ vẫn chưa dám dấn thân vào chốn sóng cả vực sâu cuồn cuộn của nó...

Đến bao giờ tôi mới có thể thực sự tiến ra tuyến nước giữa để tung hoành một trận đây?

Di sản của Liễu Thanh

So với một số nhà văn có khối lượng tác phẩm đồ sộ, những tác phẩm mà Liễu Thanh để lại cho chúng ta có lẽ chưa đủ nhiều.

Thế nhưng, nếu đem một hai lạng vàng bạc so với một cân đồng sắt, thì giá trị của chúng ra sao đây?

Đúng vậy, vị nhà văn hiện thực chủ nghĩa nghiêm túc này, trong suốt cuộc đời hoạt động văn học của mình, dù có sáng tác một thứ chỉ bằng bàn tay, ông vẫn cố gắng dùng con dao khắc nghệ thuật độc đáo của mình để chạm trổ tỉ mỉ, cố gắng tránh tối đa kiểu chế tác mang tính thợ thủ công.

Còn về bộ sử thi chưa hoàn thành "Sáng nghiệp sử" của ông, hầu như đã ngốn mất một phần ba sinh mạng của ông.

Mặc dù kiến trúc có quy mô hoành tráng này vĩnh viễn không bao giờ có thể hoàn chỉnh nguyên vẹn nữa, và phần hiện có của nó cũng chẳng phải là hoàn mỹ không tì vết, nhưng nó vẫn sẽ khiến cho những con người hiện tại và mai sau trân trọng.

Giống như chúng ta hiện nay đứng trước ngôi đền ở Athens, dù đã không còn nhìn thấy một kỳ tích nguyên vẹn nào nữa, nhưng chỉ riêng những cột trụ gãy đổ đó thôi cũng đủ khiến người ta kinh ngạc thở dài không thôi.

Liễu Thanh là kiểu người như thế này: Ông luôn dung hòa tính công dân và tình cảm thơ ca vĩ đại của một người nghệ sĩ lại với nhau.

Là một người nghệ sĩ, ông luôn giống như ngọn lửa đang cháy rực và dòng nước đang cuồn cuộn.

Ông cố hết sức để mọi người có thể nghe rõ giọng hát của chính mình trong buổi đồng ca; ông trăn trở suy tính nhằm làm cho bản thân nổi bật hơn những người bình thường.

Nhưng trong đời sống thường ngày, ông lại nghiêm khắc xem mình là một công dân bình thường, cố gắng yêu cầu bản thân không đánh mất cảm giác của một người bình thường.

Nhiều năm liền, ông sống ở nông thôn như một người nông dân, làm rất nhiều công việc cụ thể giống như một cán bộ cơ sở bình thường.

Chính vì thế, ông mới có thể tái hiện lại một cách chân thực đến vậy cuộc sống muôn hình vạn trạng và phức tạp nhường ấy trong "Sáng nghiệp sử" — trong tác phẩm này, mỗi gợn sóng nhỏ bé mà chúng ta nhìn thấy đều tựa như những nếp nhăn của chính bản thân cuộc sống.

Cuộc sống chân thực và cuộc sống được diễn xuất cố ý suy cho cùng vẫn sẽ bị người ta phân biệt rạch ròi.

Một người nghệ sĩ nếu đứng ngoài lề cuộc sống rộng lớn và sâu sắc, dù tài năng xuất chúng đến đâu, thì cũng chỉ có thể sản xuất ra một số món đồ thủ công mỹ nghệ được trang hoàng tinh xảo; mà những bông hoa nghệ thuật mang hương thơm và sương sớm, chỉ có thể được vun trồng trên mảnh đất của cuộc sống.

Đây chính là tín ngưỡng suốt đời của nhà văn Liễu Thanh.

Đối với các nhà văn ngày nay, tất cả chúng ta không nhất thiết đều phải áp dụng phương thức y hệt như Liễu Thanh năm xưa, nhưng sự theo đuổi ngoan cường và phi thường của nhà văn quá cố này lại là điều mà mỗi người chúng ta đều nên tôn kính và học tập.

Nhà văn năm xưa đã kiên quyết rời xa đô thị phồn hoa, ở ẩn trong một khu viện cải tạo từ ngôi miếu hoang ở thôn Hoàng Phủ, đôi mắt tỉ mỉ quét qua từng người từng việc xung quanh, mà mặt khác lại phóng tầm mắt ra thế giới rộng lớn hơn.

Một tay ông cầm kính hiển vi để quan sát thôn Hoàng Phủ và cuộc sống xung quanh, tay kia cầm kính viễn vọng để phóng tầm mắt nhìn ra nơi xa xôi ngoài núi Chung Nam.

Vì thế, tác phẩm của ông không chỉ thể hiện được sự tinh tế chân thực đến từng chi tiết của cuộc sống, mà đồng thời còn thể hiện được sự hùng vĩ hoành tráng mang tầm vóc sử thi về mặt tổng thể.

Chỉ có ít ỏi những thiên tài mới có thể dung hợp hai phương diện này lại với nhau.

Khi chúng ta đọc "Sáng nghiệp sử", thường cảm thấy toàn bộ đoạn đời sống được phơi bày trong tác phẩm giống như một con sông dài rộng lớn đang trôi qua trước mắt; mà trong con sông cuồn cuộn sóng trào này, nếu chúng ta dừng lại ở bất kỳ khúc cua nào, thì sẽ phát hiện ra ở đó cũng là một khoảng trời — hơn nữa nơi nào cũng có một phong cảnh độc đáo riêng.

Giống như khung cảnh trong "Sáng nghiệp sử" phần hai chương hai mươi lăm lúc Lương Đại và con trai Sinh Lộc nói chuyện trong phòng, quả thực khiến người ta có cảm giác như đang đi theo ông lão mắc bệnh suyễn này, lén lút dùng lưỡi liếm thủng lớp giấy cửa sổ của nhà bọn họ, đứng nín thở nép sát bên ngoài tường nhà để lén nhìn vậy.

Là một nhà tư tưởng sâu sắc và một nghệ sĩ tiểu thuyết phi phàm, tài năng chủ yếu của Liễu Thanh chính là có thể bằng mọi cách dẫn dụ và hội tụ những dòng chảy nhỏ bé của cuộc sống ấy vào lòng sông rộng lớn thuộc cấu trúc tổng thể tác phẩm của ông; khiến cho những sinh hoạt thoạt nhìn có vẻ bình thường này đột nhiên tràn ngập một dung lượng tư tưởng và lịch sử vô cùng to lớn cuồn cuộn.

Không còn nghi ngờ gì nữa, vị nhà văn này đã dùng toàn bộ hoạt động sáng tác của mình để chứng minh rằng, ông tuyệt đối không chỉ thỏa mãn với sự hiểu biết quen thuộc và thấu đáo đối với cuộc sống xung quanh; đồng thời ông còn đem ánh mắt của mình hướng về thế giới rộng lớn hơn và lịch sử phát triển của toàn nhân loại, để từ đó đem những mảnh vụn cuộc sống nhỏ nhặt mà mình thu hoạch được ném lên một tấm màn lớn của xã hội rộng lớn và lịch sử sâu xa nhằm kiểm tra giá trị và ý nghĩa thực sự của chúng.

Ông tuyệt đối không phải là một kẻ chỉ mê mẩn những câu chuyện nhỏ trong đời sống.

Nếu là như vậy, ông có lẽ chỉ có thể để lại cho chúng ta một vài bức phác họa được phác thảo xuất sắc, chứ sẽ không treo một bức tranh sơn dầu khổng lồ như "Sáng nghiệp sử" vào phòng tranh văn học đương đại của nước ta.

Những ai chưa từng gặp Liễu Thanh đều từng nghe lời đồn đại rằng vị nhà văn này ăn mặc áo vạt chéo đầu đội mũ quả dưa trông hệt như một người nông dân chính củ, hoặc giống như một thợ sửa đồng hồ ở trấn nhỏ.

Đúng vậy, ông chính là bộ dạng này.

Thế nhưng, một Liễu Thanh như thế lại có thể nhanh chóng biến thành một Liễu Thanh khác hẳn: khoác bộ đồ tây, đeo cặp kính gọng vàng ra dáng học giả, dùng tiếng Anh trôi chảy để bàn luận rôm rả với người nước ngoài.

Về chính trị, kinh tế, dân tộc, lịch sử, văn hóa, địa lý trong và ngoài nước, hầu như tất cả mọi mặt trên thế giới đều nằm trong tầm mắt của vị nhà văn thoạt nhìn giống nông dân này; hơn nữa ông không chỉ tinh thông các vấn đề theo những hướng đó, mà thường còn có những kiến giải mới mẻ và độc đáo khiến người ta phải cảm thấy thán phục về những vấn đề này.

Trên những bức tường ở các chốn dung thân được thay đổi qua mấy nơi vào lúc cuối đời của ông, chẳng có vật trang trí nào khác, thường chỉ treo một tấm bản đồ Trung Quốc và một tấm bản đồ thế giới.

Thỉnh thoảng ông sẽ bước tới trước bản đồ, dùng ngón tay gầy guộc chỉ phắt vào một địa phương ở Trung Quốc hoặc nước ngoài mà ông đang nhắc đến.

Đôi khi ông sẽ chỉ vào bản đồ, kể cho bạn nghe suốt nửa buổi về lịch sử và hiện trạng nông nghiệp của Anh hoặc Pháp, về tình hình trồng lúa mì ở Canada, v.v..

Lúc này bạn sẽ cảm thấy ông không phải là một nhà văn, mà là một chuyên gia của Tổ chức Nông Lương Liên Hiệp Quốc.

Khi đang sáng tác "Sáng nghiệp sử", ông còn viết các bài luận văn về việc thay đổi phương thức kinh doanh nông nghiệp ở vùng núi Thiểm Bắc.

Trong các bài luận văn, ông đã trích dẫn một lượng lớn tài liệu về nông nghiệp nước ngoài, khiến một số chuyên gia nông nghiệp nổi tiếng phải kinh ngạc.

Chính vì nhà văn sở hữu tầm nhìn khoáng đạt và học thức uyên bác như vậy, cộng thêm sự thấu hiểu tường tận về đời sống, mới có thể giúp cho tác phẩm của ông mang một phẩm chất sử thi.

Tác phẩm của ông tuyệt đối không thể đơn giản nói là "bánh trứng dẹt".

Hoạt động sáng tác của Liễu Thanh nói cho chúng ta biết rằng, nếu chỉ thỏa mãn với vòng tròn sinh hoạt nhỏ bé mà bản thân nhận thức được, hoặc dứt khoát trốn vào thế giới nội tâm của chính mình để tiến hành sáng tác, thì sẽ chẳng thể có tiền đồ gì đâu.

Chúng ta không thể so sánh với ông, nhưng chúng ta nên học tập ông, cố gắng để ánh mắt của bản thân không chỉ dừng lại ở thế giới nhỏ bé của đời sống và nhận thức.

Nhà văn hiện thực chủ nghĩa kiệt xuất Liễu Thanh đã rời bỏ chúng ta từ năm năm trước.

Nhưng vị nhà văn này không nghi ngờ gì đã để lại cho chúng ta một phần di sản không hề mỏng.

Ông từng sống một cách nhiệt thành, sáng tạo một cách bận rộn trong thời đại phong vân biến ảo này của chúng ta, cũng từng có những khuyết điểm và sai lầm giống như bất kỳ người bình thường nào.

Nhưng của cải do sự nhọc nhằn cả đời của ông tạo ra lại là vô cùng trân quý đối với những con người ngày nay và cả những con người mai sau.

Là thế hệ đi sau, chúng ta mang theo tâm trạng biết ơn để đón nhận món quà mà ông trao tặng.