Vô cùng cảm ơn các vị giám khảo đã trao Giải thưởng văn học Mâu Thuẫn năm nay cho mấy người chúng tôi. Lẽ ra, vẫn còn rất nhiều bạn bè xứng đáng nhận được vinh dự này. Đạt giải thưởng không có nghĩa là tác phẩm đã thành công hoàn toàn. Đối với các nhà văn, thành quả lao động của họ không chỉ phải tiếp nhận sự đánh giá của ánh mắt đương thời, mà còn phải chịu đựng sự soi xét của ánh mắt lịch sử.

Mang tên vị tiên phong vĩ đại - tiên sinh Mâu Thuẫn, giải thưởng văn học này mang lại cho nhà văn không chỉ là vinh dự, mà quan trọng hơn là trách nhiệm. Trách nhiệm của chúng ta không phải là viết cho bản thân hoặc một số ít người, mà nên dốc toàn tâm toàn ý, đem hết sức mình đáp ứng nhu cầu tinh thần của đông đảo quần chúng nhân dân lao động. Nhân dân lao động các dân tộc nước ta đã sáng tạo nên lịch sử huy hoàng, cuộc sống tráng lệ, đồng thời cũng dùng dòng sữa của mình để nuôi dưỡng các nhà văn, nghệ sĩ. Nhân dân là mẹ của chúng ta, cuộc sống là cội nguồn của nghệ thuật. Cây đại thụ cuộc sống của nhân dân muôn thuở vẫn xanh tươi, chúng ta cư ngụ trên cành lá của nó thì sẽ không kìm được lòng mà ca hát vì điều đó. Chỉ khi không đánh mất cảm giác của người lao động bình thường, chúng ta mới có khả năng nắm bắt được chủ dòng của tiến trình lịch sử xã hội, mới có khả năng sáng tạo ra những tác phẩm nghệ thuật thực sự có giá trị.

Cho nên, việc toàn tâm toàn ý hòa mình vào cuộc sống, lĩnh hội cảnh giới lớn của nhân cuộc đời, cảnh giới lớn của nghệ thuật từ những người lao động vắt kiệt sức mình sáng tạo nên lịch sử vĩ đại, hiện thực vĩ đại, tương lai vĩ đại nên là theo đuổi suốt đời của chúng ta; cho nên, đối với chúng ta mà nói, nơi ngày hôm nay không nên là điểm dừng chân, mà nên là một khởi điểm mới.

Xin cảm ơn.

Cây đại thụ của cuộc sống muôn đời tươi xanh

Tôi cảm ơn các vị giám khảo đã trao Giải thưởng văn học Mâu Thuẫn năm nay cho tôi và mấy vị đồng nghiệp đáng kính khác, đối với cá nhân tôi mà nói, nhận được vinh dự to lớn này tâm trạng không hề bình yên. Không còn nghi ngờ gì nữa, vẫn còn rất nhiều bạn bè đáng lẽ ra vô cùng xứng đáng nhận được vinh dự này.

Đạt giải không có nghĩa là một tác phẩm đã thành công hoàn toàn, bởi vì thành quả của nhà văn không chỉ phải tiếp nhận sự đánh giá của ánh mắt hiện thực, mà còn phải chịu đựng sự soi xét của ánh mắt lịch sử.

Dưới bối cảnh các trào lưu tư tưởng xã hội, trào lưu tư tưởng nghệ thuật đương thời cuồn cuộn dâng trào, muốn hoàn toàn tuân theo lý tưởng thẩm mỹ của chính mình để tiến hành sáng tác một bộ tiểu thuyết dài nhiều tập, đối với nhà văn mà nói là một thử nghiệm cực kỳ nghiêm khắc. Quyết tâm, lòng tin, ý chí, nhiệt huyết, sự bền bỉ của bạn, đều có thể bị cuồng phong bão táp cuốn đi sạch trơn, tinh thần bất cứ lúc nào cũng có thể sụp đổ. Khó khăn lúc đó của tôi còn nằm ở chỗ một số quan điểm nghệ thuật thậm chí hoàn toàn đối lập đồng thời đưa ra những lời qu trách với bạn, khiến bản thân buộc phải bước đi gian khổ trong một khe kẹp.

Trong muôn ngàn loại khó khăn cần phải chiến thắng, trước tiên phải chiến thắng chính mình.

Thế nhưng, tôi chưa từng cảm thấy sự cô độc trong lao động. Rất nhiều đồng nghiệp và bạn bè giới phê bình từng cho tôi sự ủng hộ không thể nào quên và sự thấu hiểu thấu đáo. Quan trọng hơn là, tôi thể nghiệm một cách sâu sắc rằng, nếu tác phẩm chỉ thuận theo một trào lưu nghệ thuật nào đó mà lấy được tiếng vò reo của số ít người nhưng lại không được đại đa số độc giả để ý tới, thì đó mới thực sự là điều khiến người ta đau khổ. Phần lớn các tác phẩm chỉ có thể chịu đựng được sự kiểm nghiệm của người đương thời, thì mới có khả năng chịu đựng được sự kiểm nghiệm của lịch sử.

Loại thái độ thanh cao coi thường trí tuệ chung của độc giả đương thời mà tuyên bố tác phẩm chỉ chờ tương lai mới phát sáng lớn đó, là điều rất khó khiến người ta tâm phục khẩu phục. Cho nên, việc trong quá trình sáng tác duy trì sự thông suốt tâm hồn với quần chúng độc giả đông đảo đương thời, là điều tôi luôn trân trọng. Viết thế này hay viết thế kia, điều bận tâm không phải là các chuyên gia sẽ nói thế nào, mà là toàn tâm toàn ý phỏng đoán sự cảm ứng của độc giả bình thường. Xưa nay, trong và ngoài nước, tất cả những điểm bại trong tác phẩm cuối cùng đều do độc giả chỉ ra; tiếp thu cái gì vứt bỏ cái gì cũng do họ quyết định. Tôi thừa nhận sức mạnh vĩ đại của phê bình nghệ thuật chuyên môn, nhưng tôi càng tuân theo sự phán xét của độc giả.

Lao động nghệ thuật nên là một loại lao động chân thật nhất. Tôi tin rằng, bất kỳ âm thanh hư giả nào trong tác phẩm có thể qua mặt được đôi tai của nhà phê bình, nhưng độc giả thì có thể nghe ra được. Chỉ cần đông đảo độc giả không vứt bỏ bạn, ngọn lửa sáng tạo nghệ thuật sẽ không bao giờ tắt trong lòng. Cây đại thụ cuộc sống của nhân dân muôn đời tươi xanh, chúng ta cư ngụ trên cành lá của nó thì sẽ không kìm được lòng mà cất tiếng ca vì điều đó.

Là con trai của một người nông dân, sự quan tâm của tôi đối với tình trạng nông thôn Trung Quốc và vận mệnh của người nông dân lại càng sâu sắc đặc biệt. Khỏi phải nói, đây là một loại quan tâm mang theo màu sắc tình cảm mãnh liệt. "Tại sao trong mắt tôi luôn đượm lệ? Bởi vì tôi yêu mảnh đất này sâu nặng..." (Ngải Thanh). Đúng vậy, những con người vô cùng bình phàm và vĩ đại sống trên mảnh đất này đã sáng tạo nên lịch sử của chúng ta, ở mức độ rất lớn cũng quyết định cuộc sống hiện thực và hướng đi tương lai của chúng ta.

Loại ánh mắt chuyên đi tìm vảy ghẻ trên người họ là một loại ánh mắt nông cạn. Dù là nhà chính trị hay nhà nghệ sĩ, chỉ khi không đánh mất cảm giác của người lao động bình thường, mới có khả năng nắm bắt được chủ dòng của quá trình lịch sử đời sống xã hội, mới có thể khiến công việc chúng ta đang làm mang lại giá trị thực sự. Trong tác phẩm của tôi, có lẽ có sự phê phán, có sự vạch trần, có sự xót xa tiếc nuối, nhưng tuyệt đối không thể không có sự kính trọng. Chúng ta chỉ có thể lĩnh hội cảnh giới lớn của cuộc đời, cảnh giới lớn của nghệ thuật ở những người lao động vắt kiệt mồ hôi sáng tạo nên cuộc sống vĩ đại, lịch sử vĩ đại chứ tuyệt đối không phải ở mấy vị triết gia mới mẻ hay cổ xưa nào đó.

"Bình Phàm Thế Giới" đối với tôi mà nói đã trở thành quá khứ. Lao động mà sáu năm sáng tác bỏ ra, so với sự gian khổ mà những người lao động trong sách bỏ ra để sáng tạo cuộc sống, thì không đáng nhắc tới. Thế nhưng, tôi phải gửi lời cảm ơn sâu sắc đến tòa soạn tạp chí văn học "Hoa Thành" cùng Tạ Vọng Tân, tòa soạn tạp chí văn học "Hồng Hà" cùng San Tuyền, ban biên tập Đài phát thanh nhân dân Trung ương cùng Diệp Vịnh Mai, đặc biệt cảm ơn Công ty xuất bản Văn liên Trung Quốc cùng biên tập viên phụ trách cuốn sách này là Lý Kim Ngọc, họ đã nhiệt tình và hào phóng cho đăng tải, phát sóng và xuất bản cuốn sách này, mới khiến những câu chuyện trong sách lại quay trở về giữa những con người sáng tạo ra những câu chuyện đó.

Lao động của nhà văn

Lịch sử lao động trong phương diện sáng tác văn học của tôi không dài, những gì được bàn ở đây chỉ là một số nhận thức nông cạn và vụn vặt.

Một người muốn tiến hành sáng tác, vừa bắt đầu đã muốn tiếp xúc với một số lý luận và kỹ thuật trong phương diện sáng tác, điều này là cần thiết. Thế nhưng, có một vấn đề quan trọng thường rất dễ bị bỏ qua, đó chính là: Làm thế nào để nhận thức đúng đắn và đối đãi với loại lao động sáng tác văn học này.

Làm văn học, việc có được thiên tư về phương diện này đương nhiên là quan trọng, nhưng đối với tôi mà nói, tôi không coi trọng thứ này lắm. Tôi cảm thấy, tác phẩm ở một ý nghĩa nào đó, không hoàn toàn là sản phẩm của trí tuệ, mà chủ yếu hơn là kết quả của sự kiên trì và lao động gian khổ.

Nhìn từ đặc điểm công việc, nhà văn là người lao động cá thể. Loại lao động mang tính độc lập này vô cùng gian khổ, không thể trông mong người khác làm thay. Bất kỳ sự giúp đỡ từ bên ngoài nào, cũng không thể làm giảm bớt mức độ căng thẳng bên trong của loại lao động này. Có khi, một khi đã bước vào quá trình sáng tác (đặc biệt là các tác phẩm có dung lượng lớn), giống như bước vào vùng đầm lầy mênh mông, trước không thấy thôn, sau không tựa tiệm, chẳng khác nào một mình cô độc tiến hành một trận chiến dài không ai hay biết trên trang giấy.

Thỉnh thoảng sẽ gục ngã, thỉnh thoảng lại hoài nghi bản thân rốt cuộc có thể đi đến cùng hay không, có lúc, cuối cùng đành phải dừng lại. Lúc này, có lẽ không phải các phương diện khác xảy ra vấn đề, mấu chốt là sự kiên trì không chịu nổi sự khảo nghiệm, đương nhiên, đường lui thì rất quen thuộc, lùi lại cũng rất dễ dàng, nếu trong tình huống này mà bị khó khăn đánh bại, bi kịch không chỉ nằm ở sự thất bại của tác phẩm này, mà còn nằm ở chỗ tinh thần của bản thân rất có thể sẽ rơi vào trạng thái hoang mang trong thời gian dài, có lẽ từ nay về sau, mỗi khi đi đến trước hòn đá "Hồi tâm" như thế này, chân liền mềm nhũn, lòng cũng nguội lạnh, hết lần này đến lần khác lùi lại từ độ cao như thế này, thì đừng bao giờ mong trèo lên đỉnh Hoa Sơn.

Gặp phải tình huống như thế này, ngoài việc giữ vững đầu óc tỉnh táo đối với những gì mình viết ra, quan trọng nhất chính là phải cắn chặt răng, từng bước từng bước đi về phía trước, muốn có được thu hoạch, đạt được mục tiêu, thì nên tàn nhẫn với bản thân một chút!

Tính gian khổ của sáng tác văn học còn nằm ở chỗ nó là một loại lao động mang tính sáng tạo, bất kỳ sự sáng tạo đơn giản nào cũng đều khó khăn hơn nhiều so với sự mô phỏng phức tạp. Nhà văn tầm thường sẽ liên tục tạo ra từng đống từng đống phế phẩm văn học được những nhà phê bình tầm thường không kém ca ngợi, trong khi bất kỳ một nhà văn nghiêm túc nào, để tìm kiếm một dòng chữ giàu tính sáng tạo, thường khó khăn giống như đãi vàng trong cát vậy.

Nếu nói sáng tác vẫn có một chút ngọt bùi, vậy thì loại ngọt bùi này chỉ có thể nếm được sau khi đã chịu đựng đủ mọi đắng cay.

Để thích ứng với nhu cầu của loại lao động gian khổ, mang tính sáng tạo này, chúng ta ngay từ đầu buộc phải bồi dưỡng phẩm chất ưu tú của bản thân.

Trước tiên phải có tính cách kiên cường. Một người yếu đuối không thể đảm đương nổi loại lao động gian khổ lâu dài này. Sự kiên định của tính cách được xây dựng trên nền tảng sự kiên định của tín ngưỡng.

Một người nếu đối với xã hội, sự nghiệp v.v... không có nhận thức đúng đắn và tín ngưỡng kiên định, thì cũng không thể có được tính kiên định của tính cách. Mà một người thường xuyên dao động thì làm sao có thể đi hoàn thành một sự nghiệp gian khổ?

Tính cách cũng không hoàn toàn do bẩm sinh, chủ yếu là được hình thành trong đời sống xã hội lâu dài. Chúng ta không chỉ nên trong thực tiễn sáng tác, mà quan trọng hơn là nên chủ động tìm kiếm khó khăn trong đời sống hàng ngày, rèn luyện tính cách của bản thân trong quá trình không ngừng khắc phục các loại khó khăn, đừng ngưỡng mộ sự nhàn nhã vui sướng, đừng say sưa trong sự thuận lợi và chiến thắng nhất thời, chúng ta nên không ngừng ép buộc bản thân tự tìm khổ để chịu.

Phải luôn luôn ôm ấp nhiệt huyết đối với cuộc sống. Người dửng dưng với cuộc sống thì không thể làm nổi sáng tác nghệ thuật. Tác phẩm nghệ thuật đều là sản phẩm của nhiệt huyết. Nếu bản thân bạn không có nhiệt huyết đối với cuộc sống, sao có thể mong đợi tác phẩm của mình đi lay động người khác? Đương nhiên, loại nhiệt huyết này tuyệt đối không phải là loại xung động tình cảm đơn giản đó. Nó buộc phải tiếp nhận sự hướng dẫn của tư tưởng trưởng thành và lý trí. Đặc biệt là trong quá trình đi vào cụ thể của sáng tạo nghệ thuật, nên dùng phương thức điềm tĩnh để xử lý tình cảm nhiệt liệt, giống như công việc rèn đúc của thợ rèn vậy, phải nhúng vật bằng sắt được nung đỏ vào trong nước mấy lần như thế. Dù thế nào đi nữa, nhà văn mà không có nhiệt huyết thì không được, đặc biệt là khi cá nhân gặp phải bất hạnh, lại càng cần phải ôm ấp nhiệt huyết đối với cuộc sống.

Nên có tinh thần tự phản tỉnh, nếu nói, tinh thần tiến thủ của một người là đáng quý, thì tinh thần tự phản tỉnh của một người có lẽ còn đáng quý hơn. Đặc biệt là những người làm sáng tác, đây là một phẩm chất quan trọng nhất. Một nhà văn luôn ôm thái độ thưởng thức đối với bản thân sẽ không có triển vọng gì đâu, nên thường xuyên kiểm điểm bản thân, phải có dũng khí phủ định bản thân. Có người phủ định người khác rất dũng cảm, nhưng lại không có sức mạnh tự phủ định, hơn nữa những lời phê bình chính xác xuất phát từ sự chân thành của người khác cũng không thể tiếp nhận, luôn thích người khác nâng bốc mình. Con người nên có lòng tự tôn, nhưng đừng đến cả vết sẹo trên người mình cũng đem lòng yêu mến. Muốn thành tựu sự nghiệp của bản thân, thì phải không ngừng tiến hành kiểm điểm bản thân, chân thành lắng nghe ý kiến phê bình của các loại người; cho dù ý kiến phê bình của người khác nói không đúng, cũng phải đối xử với tâm trạng bình tĩnh ôn hòa. Tác phẩm hay bom nguyên tử cũng không thể phá hủy nổi, tác phẩm không hay cho dù là sự khen ngợi của Thượng đế cũng không thể cứu vãn nổi vận mệnh của nó. Chân lý này đừng chỉ đem ra giáo dục người khác, tốt nhất là hãy giáo dục chính mình.

Nói tóm lại, loại lao động như sáng tác văn nghệ thuật, yêu cầu nhà văn phải có nhiều mặt phẩm chất ưu tú. Trong quá trình nhào nặn hình tượng nghệ thuật, đồng thời cũng nhào nặn chính mình. Sự sùng cao của loại lao động sáng tạo nghệ thuật này tuyệt đối không phải vì nó cao thượng hơn lao động mà những người kháctòng sự. Nó cũng giống như bất kỳ lao động nào khác, cần một loại tinh thần thực tế. Chúng ta nên có phẩm chất của người lao động bình thường, vĩnh viễn không đánh mất cảm giác của một người lao động bình thường, cống hiến giống như con bò, giống như mảnh đất. Goethe vĩ đại từng nói thế này: "Đối với một người từ trong sự theo đuổi không ngừng mà thể nghiệm được niềm vui, bản thân sự sáng tạo chính là một loại hạnh phúc, còn tài sản do anh ta sáng tạo ra lại không có ý nghĩa." Đây là cảnh giới tinh thần cao hơn của một người lao động, nguyện vọng tất cả chúng ta đều yêu thích câu nói này.