Phóng viên: Rất cảm ơn ông đã nhận lời phỏng vấn của chúng tôi. Từ "Nhân sinh" đến "Thế giới bình thường", ông đi từng bước một, vững vàng phấn đấu trên con đường lý tưởng. Hôm nay, tôi chủ yếu muốn thỉnh giáo ông về nhận thức và sự hiểu biết đối với lý tưởng.
Lộ Dao: Một con người trong cuộc sống chắc chắn phải có lý tưởng. Lý tưởng chính là ngày mai. Nếu một người không có ngày mai, theo tôi, cuộc sống của anh ta đã không còn ý nghĩa nữa. Ngay cả một xã hội cũng nên có lý tưởng của nó, đó là xã hội ngày mai nên là một xã hội như thế nào. Bất kể một cá nhân hay một xã hội, tất cả thực tiễn và nỗ lực của họ đều nhằm hướng tới sự phát triển theo chiều hướng tốt đẹp hơn. Cho nên tôi cảm thấy, có lý tưởng thì trong quá trình phấn đấu mới có thể có mục tiêu. Một người sống hồ đồ hết một đời, cuộc sống như vậy là không có ý nghĩa.
Phóng viên: Nhưng con đường lý tưởng vô cùng gian nan và trắc trở. Ông thấy sức mạnh nào thúc đẩy một con người tiến bước trên con đường gian khó, nói cách khác, động lực của lý tưởng là gì?
Lộ Dao: Con người trong cuộc sống nên có ý thức trách nhiệm, cũng nên có ý thức sứ mệnh. Chúng ta đến thế giới này không chỉ để ăn chút cơm, mặc vài chiếc áo rồi chuẩn bị rời đi. Trong quá trình sinh mệnh của con người, nên cố gắng tìm kiếm một cuộc sống tương đối phong phú, đầy đủ. Như vậy, anh ta mới dốc hết sức lực vì một lý tưởng nào đó của mình, vì một mục tiêu cuộc sống nào đó do mình vạch ra. Đối với một thanh niên, nên có một thời kỳ giác ngộ — thời kỳ giác ngộ của nhân sinh. Thời kỳ giác ngộ này càng sớm càng tốt. Điều này có nghĩa là nên nhận thức được chúng ta muốn trở thành người như thế nào, chuẩn bị sống ra sao. Chỉ sau khi có sự hiểu biết sâu sắc về những vấn đề này, anh ta mới xác lập cho mình một mục tiêu sống tương đối xa rộng, đồng thời cũng sẽ huy động toàn bộ sức lực của bản thân để phấn đấu đạt được mục tiêu ấy.
Tất nhiên, đối với thanh thiếu niên còn ít trải đời, thường sẽ có rất nhiều ảo tưởng, thậm chí có cả một số hão huyền. Tôi cho rằng điều này không có gì đáng trách, đó cũng là đặc điểm lứa tuổi của các em. Nếu tuổi thanh thiếu niên mà không có suy nghĩ gì, thì hóa ra đã biến thành ông già từ sớm rồi. Tình huống thông thường là khi chúng ta còn trẻ, có rất nhiều sự hình dung tốt đẹp về tương lai, nhưng theo thời gian trôi đi và môi trường thay đổi, sẽ xảy ra sự biến dị lớn, có cái thậm chí đã biến mất không để lại dấu vết. Tuy nhiên, rốt cuộc vẫn nên có một số thứ phát huy tác dụng trong cuộc sống tương lai của bạn.
Phóng viên: Ban nãy nhắc đến việc xác định một mục tiêu, ví dụ như trở thành nhà văn, hoặc có người muốn có một căn nhà, có chiếc ô tô, có người lại muốn làm quan lớn, muốn phát tài, những mục tiêu phấn đấu và lý tưởng nhân sinh này có gì khác nhau, ông có thể chia sẻ chút quan điểm không?
Lộ Dao: Tôi cho rằng cái gọi là lý tưởng trước hết bao hàm một tính chất cao cả. Không chỉ bao hàm việc đạt được một mục đích cá nhân nào đó, quan trọng hơn là ngụ ý phải làm ra sự hy sinh và cống hiến nhất định, lý tưởng không thể hoàn toàn quẩn quanh trong những dục vọng vụn vặt cá nhân. Đừng đánh đồng lý tưởng với dục vọng vụn vặt, bởi vì giữa chúng có sự khác biệt về bản chất. Một người thực sự có lý tưởng, tất cả lao động, công việc và nỗ lực mà anh ta dấn thân vào không chỉ để thỏa mãn một số dục vọng cá nhân, mà là vì đại cục nơi anh ta đang sống, vì sự cống hiến cho toàn xã hội. Như vậy, anh ta mới có thể cảm thấy hạnh phúc hơn một chút.
Phóng viên: Giờ đây nhìn lại rất nhiều người trong xã hội, ví dụ như lý tưởng của họ đã thực hiện được, liền cảm thấy họ có tài năng rất đặc biệt, vậy có phải ông cảm thấy lý tưởng là độc quyền của những người có tài năng đặc biệt như vậy không? Ông thấy những người bình thường, tức là những người hết sức bình thường, nên có lý tưởng như thế nào?
Lộ Dao: Không thể coi lý tưởng như một tiêu chuẩn đánh giá nghề nghiệp tốt hay xấu. Tôi cho rằng mỗi người bất kể làm công việc gì, ở bất cứ ngành nghề nào cũng đều nên có sự theo đuổi, sự theo đuổi này không phân biệt cao thấp sang hèn. Ví dụ, bạn có thể làm một nhà văn, thông qua nỗ lực để thực hiện lý tưởng của mình, điều này rất tốt; nhưng nếu bạn cảm thấy tài năng của mình là làm một người thợ mộc giỏi, cuối cùng làm ra những món đồ nội thất rất đẹp được mọi người yêu thích, muôn nhà tranh nhau sử dụng, thì chưa chắc đã kém hơn việc làm một nhà văn tồi. Có người làm thời trang, đây cũng là công việc bình thường, nhưng trang phục do anh ta làm ra ai nấy đều thích mặc, đó cũng là thực hiện rất tốt lý tưởng của bản thân.
Nếu cứ khăng khăng bắt phân định xem trong ba người công nhân may, thợ mộc và nhà văn thì lý tưởng của ai là lý tưởng đẹp nhất, tôi cho rằng chỉ có thể rút ra kết luận ngớ ngẩn. Mỗi người đều dựa vào điều kiện của bản thân để xác lập mục tiêu sống và sự theo đuổi trong cuộc sống của mình, đều có thể cống hiến những điều có ích cho xã hội.
Phóng viên: Khoảng cách giữa lý tưởng và hiện thực vô cùng xa vời, vậy theo ông, làm thế nào để lý tưởng biến thành hiện thực?
Lộ Dao: Nếu một con người không qua nỗ lực, không qua lao động, không qua sáng tạo mà chỉ toàn mơ mộng hão huyền, thì thứ "lý tưởng" đó cuối cùng chỉ có thể là không tưởng. Tôi cho rằng việc biến lý tưởng thành hiện thực thực ra là toàn bộ nội dung của nhân sinh. Con người sống là để biến vô số giấc mơ và lý tưởng của mình thành hiện thực. Đương nhiên, không phải tất cả lý tưởng đều có thể thực hiện được, nhưng trong suốt cuộc đời, bạn luôn có những lý tưởng hoặc giấc mơ nên được thực hiện.
Phóng viên: Hiện nay trong xã hội, những người thực tế có thể nói là ngày càng nhiều, còn những người nói chuyện lý tưởng có người cũng cho là ngày càng ít. Ông cảm thấy giữa lý tưởng và sự thiết thực có mâu thuẫn hay không, nói cách khác là có phải cứ nói lý tưởng thì không màng thực tế, mà nói thực tế thì không màng lý tưởng?
Lộ Dao: Đây là một bài văn lớn. Ở giới trẻ hiện nay thực sự tồn tại xu hướng theo đuổi sự thiết thực, ánh hào quang của lý tưởng có phần lu mờ. Chúng ta hiện đang phát triển xây dựng kinh tế, trong quá trình này tất nhiên sẽ tác động đến ý thức của con người. Mọi người so đo một số vấn đề thực tế cá nhân, chú trọng sự thiết thực, cũng có thể hiểu được. Nhưng tôi cho rằng điều này không có nghĩa là phải đánh đổi bằng lý tưởng của bản thân, đặc biệt là mấy năm gần đây, luôn cảm thấy trong cuộc sống của chúng ta thiếu đi một thứ gì đó. Tôi nghĩ là thiếu đi một chút tinh thần lãng mạn. Tinh thần lãng mạn của thanh niên ngày nay quá ít ỏi. Tôi thậm chí còn muốn chuyên viết một cuốn tiểu thuyết phản ánh vấn đề này, đề tên là "Tìm kiếm sự lãng mạn".
Tôi cảm thấy ở thanh niên nên có một thứ tinh thần lãng mạn, đặc biệt là trong một xã hội quá đỗi thế tục, mang đậm tính thị dân này, sự lãng mạn có thể mang lại một niềm đam mê sống. Hãy nghĩ đến những năm tháng chiến tranh, khi đó nam nữ thanh niên có sự hưởng thụ vật chất gì đâu? Nhưng họ trẻ trung làm sao, có người hy sinh sinh mạng khi mới ở tuổi đôi mươi. Họ vì một lý tưởng, vì một tinh thần, mà khiến tuổi trẻ sục sôi. Cách sống như vậy vô cùng kích động và truyền cảm hứng. Nếu một con người không có ánh hào quang trong đời sống tinh thần, dẫu anh ta có nhiều tiền đến đâu đi nữa thì vẫn cứ nghèo khó — đáng buồn giống hệt sự nghèo khó vậy.
Phóng viên: Vừa rồi ông nhắc đến việc giới trẻ hiện nay nhìn chung thiếu đi tinh thần lãng mạn, tức là sống quá ư thực tế. Chúng tôi từ công việc mình đảm nhận, từ thư từ và những lời tâm tình của rất nhiều thanh niên, cũng có thể thấu hiểu được sự phiền muộn này của giới trẻ. Chúng tôi muốn hỏi ông, nếu một thanh niên cảm thấy bản thân thỏa mãn với hiện trạng, có chút không chịu tiến thủ, không có mưu cầu gì, cũng chẳng có lý tưởng gì, nhưng cậu ta đến thỉnh giáo ông, xin ông cho một lời khuyên, ông sẽ bảo cậu ta thế nào?
Lộ Dao: Vấn đề này thực chất là vấn đề mà tất cả chúng ta phải suy ngẫm suốt đời. Như đã nói ở phần trước, thực ra chính là chúng ta nên sống thế nào, hay nói cách khác là sống thế nào mới có ý nghĩa. Vào bất cứ thời điểm nào, khi vật chất chưa phát triển cho đến khi vật chất phát triển, muôn đời vẫn tồn tại một vấn đề như vậy: con người nên sống ra sao. Rất nhiều vấn đề thanh niên phải tự mình giải quyết. Suy cho cùng, chúng ta cần một thái độ sống tích cực, chứ không phải một thái độ sống tiêu cực và chủ nghĩa vị kỷ quá trớn. Nói cách khác, chúng ta không chỉ làm cho bản thân sống tốt, mà còn nên nghĩ cách giúp đỡ người khác.
