Được sự quan tâm giúp đỡ của Nhà xuất bản Nhân dân Thanh Hải, tôi đã sàng lọc một phần các tác phẩm tiểu thuyết của mình từ trước đến nay để biên tập thành tập tuyển tập này. Thông qua cuốn sách này, độc giả có lẽ có thể nhận thấy những dấu vết bò trườn ngoằn ngoèo của tôi trong hơn mười năm học tập viết lách trên con đường văn chương.

Những tác phẩm này đều không có sự sửa đổi nào lớn, vẫn giữ nguyên diện mạo như khi mới được công bố. Sở dĩ làm như vậy, không phải vì những tác phẩm này không còn điểm nào có thể sửa chữa, mà là vì bản thân tôi thường không có đủ khả năng để làm điều đó. Tôi cảm thấy, nếu về tổng thể mà không thể khôi phục lại trạng thái tâm lý như lúc sáng tác ban đầu, thì cho dù sau này có muốn bù đắp những khuyết thiếu nào đó của tác phẩm, cũng thường chỉ giống như vá sẹo trên vết sẹo mà thôi, vì thế tôi đành từ bỏ nỗ lực vốn nên có và vô cùng cần thiết này.

Tôi sinh ngày 2 tháng 12 năm 1949 tại một gia đình nông dân nghèo khó ở vùng núi phía Bắc Thiểm Tây. Lớn lên ở nông thôn và học hết tiểu học, sau đó đến thị trấn huyện lỵ học hết tiểu học cao cấp và trung học cơ sở. Phần lớn thời gian trong lứa tuổi thiếu niên và thanh niên đều trải qua ở nông thôn và thị trấn huyện. Trước mười bảy tuổi chưa từng bước ra khỏi ranh giới huyện nhà. Sau khi tốt nghiệp trung học, tôi trở về quê làm ruộng, từng dạy học ở trường tiểu học nông thôn, và làm đủ thứ công việc mang tính tạm thời ở thị trấn huyện. Năm 1973, tôi vào học khoa Trung văn Đại học Diên An. Năm 1976, sau khi tốt nghiệp đại học, tôi đến làm việc tại một đoàn thể văn học ở thủ phủ tỉnh. Năm 1982, tôi trở thành nhà văn chuyên nghiệp. Đoạn đường trải nghiệm cuộc sống quan trọng nhất của tôi chính là quá trình dài đằng đẵng và phức tạp chuyển từ nông thôn lên thành thị như vậy.

Muôn hình vạn trạng tình thái và cảm xúc của quá trình ấy đã để lại những dấu ấn sâu sắc trên cơ thể và trong tâm hồn tôi, thế nên nó cũng ảnh hưởng rõ rệt đến hoạt động sáng tác của tôi.

Phạm vi đề tài trong các tác phẩm của tôi phần lớn là cuộc sống mà tôi gọi là vùng giao thoa "thành thị - nông thôn". Đây là một thế giới đầy rẫy mâu thuẫn và muôn màu muôn vẻ. Không còn nghi ngờ gì nữa, thoạt đầu khi thể hiện cuộc sống ở lĩnh vực này, tôi hoàn toàn chưa nhận thức một cách đầy đủ và lý trí về ý nghĩa sâu sắc và to lớn mà nó mang lại trong toàn bộ đời sống xã hội của chúng ta, mà chỉ đơn thuần là viết về cuộc sống mà mình quen thuộc nhất, giống như người ta vẫn thường nói. Điều này chắc chắn đã làm giảm đi phần nào chiều sâu của một số tác phẩm. Về sau, chính nhờ sự cày xới lặp đi lặp lại trên cùng một mảnh đất ấy, tôi mới dần dần có được những hiểu biết ở tầng sâu hơn đối với mảnh đất sinh hoạt này.

Trong một bài viết cách đây vài năm, tôi đã từng nói: "Do sự phát triển của lực lượng sản xuất hiện đại, lại thêm xã hội đã trải qua những biến động lớn lao kéo dài và rộng khắp, sự giao lưu qua lại giữa thành phố với thành phố, nông thôn với nông thôn, khu vực với khu vực, ngành nghề với ngành nghề, đặc biệt là giữa thành phố và nông thôn ngày càng trở nên phổ biến; cộng với trình độ văn hóa của toàn xã hội được nâng cao, đặc biệt là sự phổ cập giáo dục tiểu học ở nông thôn, cùng với việc một lượng lớn học sinh tốt nghiệp cấp hai, cấp ba đi thanh niên xung phong hoặc trở về quê hòa mình vào hàng ngũ nông dân, đã khiến cho hiện tượng thâm nhập lẫn nhau trên mọi phương diện giữa thành phố và nông thôn trở nên vô cùng phổ biến.

Cứ như vậy, theo sự biến đổi và phát triển của bản thân thành phố và nông thôn, sự tác động của đời sống thành thị đối với đời sống nông thôn, ảnh hưởng của đời sống nông thôn đối với đời sống thành thị, xu hướng mưu cầu đô thị hóa đời sống nông thôn, sự xung đột giữa phương thức sinh sống hiện đại và phương thức sinh sống cổ xưa, giữa văn minh và lạc hậu, giữa tư tưởng ý thức mới và quan niệm truyền thống, v.v., đã cấu thành nên một số nội dung vô cùng quan trọng của đời sống đương đại. Tất cả những mâu thuẫn này đều được thể hiện ra trong các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, ý thức tư tưởng, quan niệm đạo đức... của xã hội chúng ta, thật là nổi bật và phức tạp, có thể nói là giao thông lập thể trên cầu giao thông lập thể."

Không nghi ngờ gì nữa, sự phát triển mãnh liệt và to lớn của đời sống hiện thực đương đại nước ta đã khiến cho tất cả những điều nói trên ngày càng trở nên nổi bật và phức tạp hơn. Những cuộc cải cách xã hội vô cùng chấn động đã khiến cho nông thôn và thành phố của Trung Quốc không còn là những thế giới khép kín biệt lập như trước nữa. Chúng sẽ còn giao thoa với nhau ở một mức độ lớn hơn nữa. Hơn nữa, vào một thời điểm nào đó trong tương lai, ranh giới giữa chúng thậm chí sẽ trở nên mờ mịt không rõ ràng. Thử nghĩ xem, giả sử sông Hoàng Hà và sông Trường Giang hòa quyện vào nhau cùng cuộn chảy, thì đó sẽ là một cảnh tượng như thế nào nhỉ? Đó sẽ là một dòng sông mới. Lúc bấy giờ vừa có Hoàng Hà, vừa có Trường Giang, nhưng đây chắc chắn sẽ là một dòng sông mới rộng lớn và cuồn cuộn hơn, không phải Hoàng Hà cũng chẳng phải Trường Giang. Tổng thể diện mạo cuộc sống mà chúng ta đang phải đối mặt hoặc sẽ phải đối mặt có lẽ chính là hình dáng như thế này.

Đứng trước dòng chảy mãnh liệt của cuộc sống, tôi thường giống như một đứa trẻ vô tri mà tò mò. Tôi mang theo tâm trạng sợ hãi, khua nước bắn lên vài giọt trong vũng nước nông xoáy tròn của nó, chứ vẫn chưa dám dấn thân bước vào những ngọn sóng cuồn cuộn hiểm trở của nó... Đến khi nào tôi mới có thể thực sự tiến ra giữa dòng nước lớn để vẫy vùng một phen đây?

Di sản của Liễu Thanh

So với một số nhà văn có khối lượng tác phẩm đồ sộ, những tác phẩm mà Liễu Thanh để lại cho chúng ta có lẽ chưa đủ nhiều. Thế nhưng, nếu đem một hai lượng vàng bạc so với một cân đồng sắt, thì giá trị của chúng sẽ ra sao?

Vâng, vị nhà văn hiện thực chủ nghĩa nghiêm túc này, trong suốt cuộc đời hoạt động văn học của ông, cho dù chỉ sáng tác một tác phẩm nhỏ bằng bàn tay, ông cũng dốc hết sức mình dùng con dao khắc nghệ thuật độc đáo của ông để tỉ mỉ đục đẽo, cố gắng hết mức để tránh một sự chế tác mang tính thợ thuyền. Còn như bộ sử thi chưa hoàn thành "Sáng thế sử" của ông, hầu như đã ngốn mất một phần ba sinh mạng của ông.

Mặc dù công trình kiến trúc có quy mô hoành tráng này mãi mãi không thể hoàn thiện trọn vẹn một thể thống nhất, và phần hiện có của nó cũng không phải là hoàn mỹ không tì vết, nhưng nó vẫn sẽ được trân trọng bởi những con người hiện tại và tương lai. Giống như hiện nay chúng ta đứng trước ngôi đền ở Athens, mặc dù đã không thể nhìn thấy một kỳ quan nguyên vẹn, nhưng chỉ riêng những hành lang cột trụ đổ nát ấy thôi cũng đủ khiến con người ta trầm trồ kinh ngạc rồi.

Liễu Thanh là con người như thế này: Ông luôn dung hòa tính công dân và tình cảm thi ca vĩ đại của một nghệ sĩ lại làm một. Với tư cách là một nghệ sĩ, ông luôn giống như ngọn lửa đang cháy rực và dòng nước đang cuồn cuộn chảy. Ông cố gắng hết sức để mọi người có thể nghe thấy rõ ràng tiếng hát của chính mình trong bản đồng ca; ông trăn trở lo toan để bản thân mình nổi bật hơn người bình thường. Nhưng trong sinh hoạt đời thường, ông lại nghiêm khắc coi mình là một công dân bình thường, cố gắng yêu cầu bản thân không đánh mất cảm giác của một con người bình thường. Nhiều năm liền, ông sống ở nông thôn giống như một người nông dân, làm rất nhiều công việc cụ thể giống như một cán bộ cơ sở bình thường. Chính vì thế, ông mới có thể tái hiện chân thực đến vậy một cuộc sống vô cùng phức tạp và biến hóa khôn lường trong "Sáng thế sử" — trong tác phẩm này, mỗi gợn sóng nhỏ bé mà chúng ta nhìn thấy đều giống như những nếp nhăn của chính cuộc sống vậy.

Cuộc sống chân thực và cuộc sống được trình diễn cố ý rốt cuộc vẫn sẽ bị người ta phân biệt rạch ròi. Một nhà văn nếu đứng ngoài lề cuộc sống rộng lớn và sâu sắc, dù có tài năng kiệt xuất đến đâu, cũng chỉ có thể sản xuất ra một số món đồ thủ công mỹ nghệ được trang hoàng tinh xảo; trong khi đó, những bông hoa nghệ thuật mang hương thơm và giọt sương chỉ có thể được vun trồng trên mảnh đất của cuộc sống. Đó là tín điều suốt đời của nhà văn Liễu Thanh. Đối với các nhà văn ngày nay, tất cả chúng ta không nhất thiết đều phải áp dụng phương thức y hệt như Liễu Thanh năm xưa, nhưng sự theo đuổi ngoan cường và phi thường của cố nhà văn này lại là điều mà mỗi chúng ta đều nên kính trọng và học tập.

Năm xưa, nhà văn đã quyết đoán rời xa thành phố lớn phồn hoa, sống ẩn mình trong một ngôi viện vốn là miếu hoang được cải tạo ở thôn Hoàng Phủ, đôi mắt tỉ mỉ quét qua từng con người và từng sự việc xung quanh, mà mặt khác lại phóng tầm mắt ra thế giới rộng lớn hơn. Một tay ông cầm kính hiển vi để quan sát cuộc sống ở thôn Hoàng Phủ và vùng lân cận, tay kia cầm kính viễn vọng để phóng tầm mắt nhìn về những nơi ngoài núi Chung Nam. Thế nên, tác phẩm của ông không chỉ cho thấy sự tinh tế chân thực đến từng chi tiết của cuộc sống, mà đồng thời còn thể hiện được sự hoành tráng vĩ đại mang tầm vóc sử thi ở tổng thể. Chỉ có một số ít thiên tài mới có thể dung hợp được hai phương diện này lại với nhau.

Khi chúng ta đọc "Sáng thế sử", thường cảm thấy toàn bộ đoạn đời sống được bày ra trong tác phẩm giống như một con đường sông rộng lớn đang chảy trôi trước mắt; mà trong dòng sông cuộn sóng cuồn cuộn này, nếu chúng ta dừng lại ở bất kỳ khúc cua nào, sẽ phát hiện ra ở đó cũng là cả một thế giới — hơn nữa nơi nào cũng mang một phong cảnh độc đáo. Giống như cảnh tượng Lương Đại và con trai Sinh Lộc nói chuyện trong phòng ở chương 25 phần hai của "Sáng thế sử", thực sự khiến người ta có cảm giác như đang đi theo ông lão mắc bệnh hen suyễn này, lén lút dùng lưỡi liếm thủng lớp giấy cửa sổ của gia đình họ, đứng ở bên ngoài nhà họ mà nín thở để trộm nhìn vậy.

Với tư cách là một nhà tư tưởng sâu sắc và một nghệ sĩ tiểu thuyết phi tầm thường, tài năng chính của Liễu Thanh là có thể bằng mọi cách khơi thông và tụ hội những mạch nước nhỏ của đời sống ấy vào lòng sông rộng lớn thuộc cấu trúc tổng thể tác phẩm của ông; khiến cho những sinh hoạt thoạt nhìn có vẻ bình thường này đột ngột tràn ngập một dung lượng tư tưởng và lịch sử vô cùng to lớn cuồn cuộn. Không còn nghi ngờ gì nữa, nhà văn này đã dùng toàn bộ hoạt động sáng tác của mình để chứng minh rằng, ông hoàn toàn không chỉ thỏa mãn với sự hiểu biết quen thuộc và thấu đáo đối với cuộc sống xung quanh; đồng thời ông còn hướng tầm mắt của chính mình ra thế giới rộng lớn hơn và lịch sử phát triển của toàn nhân loại, nhằm đem những mảnh cắt nhỏ nhặt của cuộc sống mà mình thu hoạch được, thả vào một phông nền xã hội rộng lớn và lịch sử sâu xa để kiểm chứng giá trị và ý nghĩa thực sự của chúng.

Ông tuyệt đối không phải là một người chỉ mê đắm những câu chuyện nhỏ trong đời sống. Nếu là vậy, ông có lẽ chỉ có thể để lại cho chúng ta một số bức phác họa được phác thảo xuất sắc, chứ sẽ không treo một bức tranh sơn dầu khổng lồ như "Sáng thế sử" lên hành lang nghệ thuật đương đại của nước ta.

Những người chưa từng gặp Liễu Thanh đều từng nghe đồn rằng vị nhà văn này ăn mặc áo vạt chéo, đội mũ quả dưa trông giống hệt một người nông dân chính cống, hoặc giống như một thợ sửa đồng hồ ở thị trấn nhỏ. Vâng, ông chính là bộ dạng đó. Thế nhưng, một Liễu Thanh như thế lại có thể nhanh chóng biến thành một Liễu Thanh khác: mặc âu phục, đeo kính gọng vàng kiểu nhà bác học, dùng tiếng Anh lưu loát để đàm đạo rôm rả với người nước ngoài. Về chính trị, kinh tế, dân tộc, lịch sử, văn hóa, địa lý trong nước và quốc tế, hầu như tất cả mọi mặt trên thế giới đều nằm trong tầm mắt của vị nhà văn có vẻ ngoài giống nông dân này; hơn nữa ông không chỉ am hiểu các vấn đề theo những hướng này, mà thường còn có những kiến giải mới mẻ và độc đáo khiến người ta phải trầm trồ về những vấn đề đó.

Trên những bức tường ở nơi ở được đổi chỗ vài lần vào những năm cuối đời của ông, chẳng có trang trí gì khác ngoài một bản đồ Trung Quốc và một bản đồ thế giới thường được treo ở đó. Thỉnh thoảng ông sẽ bước tới trước bản đồ, dùng ngón tay gầy guộc chỉ thẳng vào một địa điểm ở Trung Quốc hoặc nước ngoài mà ông đang bàn luận. Có khi ông sẽ chỉ vào bản đồ, kể cho bạn nghe suốt nửa buổi về lịch sử và hiện trạng nông nghiệp của Anh hoặc Pháp, về tình hình trồng lúa mì ở Canada, v.v. Lúc này bạn sẽ cảm thấy ông không phải là một nhà văn, mà là một chuyên gia của Tổ chức Lương nông Liên Hợp Quốc. Khi đang viết "Sáng thế sử", ông còn viết các bài luận về việc thay đổi phương thức kinh doanh nông nghiệp ở vùng núi phía Bắc Thiểm Tây. Trong các bài luận, ông đã dẫn chứng một lượng lớn tài liệu liên quan đến nông nghiệp nước ngoài, khiến một số chuyên gia nông nghiệp nổi tiếng phải kinh ngạc.

Chính vì nhà văn sở hữu tầm nhìn khoáng đạt và học thức uyên bác như vậy, cộng với sự thấu hiểu triệt để của ông đối với cuộc sống, mới có thể khiến tác phẩm của ông mang một phẩm chất sử thi. Tác phẩm của ông tuyệt đối không thể đơn giản gọi là "củ mài trứng" được.

Hoạt động sáng tác của Liễu Thanh cho chúng ta thấy rằng, nếu chỉ thỏa mãn với vòng tròn cuộc sống nhỏ bé mà bản thân nhận thức được, hoặc dứt khoát trốn vào thế giới nội tâm của chính mình để tiến hành sáng tác, thì sẽ chẳng có triển vọng gì đâu. Chúng ta không thể so sánh với ông, nhưng chúng ta nên học tập ông, cố gắng để ánh mắt của chính mình không chỉ dừng lại ở thiên địa nhỏ bé của đời sống và nhận thức ấy.

Nhà văn hiện thực chủ nghĩa kiệt xuất Liễu Thanh đã rời xa chúng ta từ năm năm trước. Nhưng vị nhà văn này chắc chắn đã để lại cho chúng ta một di sản không hề mỏng. Ông từng sống một cách nhiệt tình, sáng tạo bận rộn trong thời đại phong vân biến ảo của chúng ta, cũng từng có khuyết điểm và sai lầm giống như bất kỳ người bình thường nào. Nhưng của cải mà ông đã tạo ra bằng cả cuộc đời lao động vất vả, đối với những con người ngày nay và những con người tương lai đều vô cùng trân quý. Với tư cách là thế hệ đi sau, chúng ta mang theo tâm trạng biết ơn để tiếp nhận món quà của ông.