Tôi và Cốc Khê quen nhau lần đầu vào giai đoạn cuối của vở kịch mang tên Cách mạng Văn hóa. Mà trong vở kịch xã hội ấy, vai diễn của chúng tôi vốn thuộc về hai “doanh trại” đối lập nhau, cuộc đấu tranh dài đằng đẵng và vô nghĩa đã vắt kiệt nhiệt huyết của tất cả mọi người, mang lại sự tịch mịch đến chết người về mặt tinh thần.

Cách mạng Văn hóa khép lại như một cuộc chiến tranh không có kẻ thắng, nhưng điều đáng buồn là sự thù địch giữa những kẻ thất bại vẫn vô cùng mãnh liệt. Thế nhưng, điều bất ngờ là tôi và Cốc Khê lại trở thành bạn bè vào thời điểm này. Điều kết nối chúng tôi lại với nhau chính là văn học (đây là một danh từ đã lâu lắm rồi mới được nhắc lại).

Trước thời điểm đó, Cốc Khê đã là một nhà thơ trẻ có chút tiếng tăm trong tỉnh, từ năm 1965 từng tham dự Đại hội đại biểu thanh niên tích cực sáng tác văn học nghiệp dư toàn quốc.

Sở thích chung khiến tôi vứt bỏ thành kiến bè phái, cùng nhiệt tình lao vào một chân trời mới lộng gió thanh lương, quên đi cơn ác mộng kéo dài nhiều năm ấy.

Mặc dù những tác phẩm hồi đó thậm chí ngay cả một bài cũng không thể đưa vào tập sách tuyển tập hiện tại, nhưng nó mãi mãi chiếm một phần không thể phai mờ trong chương sách cuộc đời – đó là vài ngọn cỏ xanh hiếm hoi mọc lên trên mảnh đất tinh thần cằn cỗi, cho đến nay vẫn giữ nguyên vẻ tươi non trong ký ức.

Trong khoảng thời gian này, Cốc Khê cùng các bạn đã biên tập và xuất bản tập thơ "Diên An sơn hoa". Lúc bấy giờ, tác phẩm được phát hành hàng chục vạn bản trong và ngoài nước, có thể nói đây là tập thơ đầu tiên mang đậm hơi thở đất đai và ý thức văn học ở Trung Quốc đại lục vào giai đoạn cuối Cách mạng Văn hóa, không thể không thu hút sự chú ý rộng rãi của xã hội.

Sau đó, Cốc Khê lại cùng mọi người bận rộn cho ra mắt một tờ báo văn nghệ nhỏ mang tên "Sơn hoa" (năm 1992 sẽ kỷ niệm 20 năm ngày ra đời của nó).

Nhiều nhà văn và nhà thơ có sức ảnh hưởng lớn trong nước hiện nay từng đăng những tác phẩm đầu tay của họ trên tờ tiểu báo này, thậm chí có người còn là tác phẩm đầu đời.

Trong một thời gian, hoạt động sáng tác văn nghệ của huyện Diên Xuyên, Thiểm Tây nơi chúng tôi sinh sống đã trở thành tâm điểm chú ý của cả nước, gần như trở thành một “điển hình”.

Tất cả những điều này đều gắn liền với Cốc Khê, anh đã nhiệt tình tổ chức những hoạt động có ý nghĩa ấy.

Sau này, tôi cảm thấy món canh thơ ca hấp dẫn này không hợp với khẩu vị của mình nên đã chuyển sang bôi vẽ tiểu thuyết, nhưng Cốc Khê vẫn trước sau như một, si mê không đổi hướng, luôn say đắm nàng thơ của mình, cho đến tận ngày nay đã có được tập thơ kết tinh từ mấy chục năm tâm huyết của anh.

Nghề nghiệp đầu tiên của nhà thơ Cốc Khê là một người nhóm lò. Khi ấy anh vừa giã từ tuổi thiếu niên.

Hoàn cảnh gia đình nghèo khó khiến anh miễn cưỡng học xong cấp ba là bắt đầu tự mưu sinh; làm bạn với củi dầu mắm muối, dù là trước hay sau thời điểm đó, anh đều nếm trải đủ mùi vị cay đắng ngọt bùi của cuộc sống.

Là con trai của người nông dân Thiểm Tây, anh kế thừa phẩm chất tinh thần kiên cường không khuất phục và bền bỉ của người lao động, trong mấy chục năm trời, vừa đối phó với sự khốn đốn và lúng túng của việc mưu sinh, vừa bằng sự bướng bỉnh ngây ngô tìm kiếm và hái lượm những đóa hoa thơ ca trên mảnh đất hoàng thổ mà anh yêu thiết tha.

Phong cách sáng tác thơ ca giai đoạn đầu của Cốc Khê hầu như hoàn toàn được hình thành trên cơ sở học tập dân ca Thiểm Tây (chủ yếu là Tín thiên du).

Sự mê đắm của anh đối với dân ca Thiểm Tây thậm chí đạt đến mức độ cố ý hoặc vô ý gạt bỏ các hình thức thơ ca khác.

Anh lớn lên nhờ bú mòng nguồn sữa phong phú của dân ca Thiểm Tây.

Trong việc vận dụng hình thức này, Cốc Khê đã đạt đến cảnh giới rất phi phàm, một số tác phẩm để lại ấn tượng mạnh mẽ cho người đọc, chỉ là về mặt nội dung đã bị những hạn chế nhất định của đời sống xã hội thời bấy giờ ảnh hưởng đến chiều sâu của tác phẩm, cho nên số bài được đưa vào tập sách này vô cùng ít ỏi, khiến người ta không khỏi cảm thấy một sự tiếc nuối mang tính lịch sử.

Đọc những sáng tác đầu tay của Cốc Khê, bạn thường có cảm giác những vần thơ đó không phải được viết bằng bút trên giấy, mà được đào lên từ lòng đất bằng chiếc cuốc cùn.

Có người gọi thơ của anh là “thơ cuốc cùn”.

Đương nhiên, nếu cứ khăng khăng đem bài thơ thêu bằng kim thêu hoa trên lụa là ra so sánh với loại thơ cuốc cùn này, thì loại thơ ấy có lẽ sẽ bị cho là có phần thô tục, hình như khó lòng bước lên được chốn đại nhã cao sang.

Nhưng tôi cho rằng bánh mì và bánh ngô mỗi thứ đều có hương vị riêng, giống như câu ngạn ngữ nông thôn Thiểm Tây đã nói: Dầu thơm trộn rau đắng, mỗi người ưa thích một hương vị trong lòng.

Cốc Khê mang phong thái của một trí thức nhưng trong huyết quản lại chảy dòng máu của người nông dân, cho dù có mặc vest đi giày da đeo kính gọng bản to cũng không thể che giấu được bản chất này.

Trạng thái lao động của anh trước hết giống như một lão nông phu Thiểm Tây, hơn nữa mỗi khi có thu hoạch, người cảm nhận sâu sắc đầu tiên thường chính là bản thân nhà thơ.

Mỗi khi có tác phẩm mới ra lò, anh nhất định sẽ say sưa không chán mà ngâm tụng cho người thân và bạn bè nghe.

Trong mắt người ngoài, anh thậm chí có phần quá mức trân trọng thành quả lao động của mình, người biết chuyện thì tất nhiên sẽ thông cảm cho anh, bởi vì mỗi tác phẩm đắc ý của anh hầu như đều là sản phẩm vắt kiệt mồ hôi nước mắt cho đến khi cạn kiệt tâm trí.

Con người này chưa từng học đại học, việc sáng tác không thể dựa vào nền tảng học thức uyên bác từ hư vô, anh cũng không thuộc loại tài tử thông minh lanh lợi đến mức gảy là vang, cảm hứng thơ ca thường có thể tuôn trào không dứt như nước máy, Cốc Khê phần lớn không phải dựa vào thiên bẩm để viết thơ, đôi khi thậm chí phải chờ đến khi nàng thơ đưa ra ám hiệu rõ ràng, dường như mới “bừng tỉnh đại ngộ”, hơn nữa sự phác thảo vụng về kiểu nông dân thường khiến cho việc bắt một con chuồn chuồn mà cũng dùng đến cái lưới lớn để bắt chim ưng, sự gian nan khốn khổ ấy, không phải là những tao nhân mặc khách có thể thấu hiểu được, cho dù đã tốn kém tâm cơ đến vậy, anh cũng không phải lần nào cũng bắt được con chuồn chuồn xinh đẹp đó.

Nhìn vào các tác phẩm của nhà thơ qua mấy chục năm, số lượng thu hoạch của anh không phải là rất nhiều.

Nhưng không thể nghi ngờ rằng, trong tất cả những thành quả thu hoạch ấy của anh, quả thực có rất nhiều tác phẩm vang dội đanh thép, đủ để khiến chúng ta sinh lòng kính nể đối với sự lao động của nhà thơ, chúng ta có thể phỏng đoán rằng giữa hai lần thu hoạch, anh thường phải đối mặt với những khoảng trắng lớn.

Anh lại là một người có bản tính không yên phận, không có sự kiên nhẫn ôm cây đợi thỏ, một khi mất đi linh tính thơ ca, liền bận rộn và cuồng nhiệt ném bản thân vào các hoạt động văn học mang tính xã hội khác nhau, từ việc hướng dẫn sáng tác cho những người mới bắt đầu học viết cho đến những công việc vụn vặt khác, cho dù có bỏ công sức mà không được đền đáp cũng không bao giờ hối cải, sự dâng hiến nhiệt thành này cũng đã ảnh hưởng đến sáng tác của chính anh.

Đương nhiên, anh chưa từng gián đoạn sự theo đuổi kiên trì đối với thơ ca, đôi khi dù biết rõ chẳng có chút hy vọng thu hoạch nào, anh vẫn chăm chỉ cày cấy.

Điểm này, một lần nữa lại thể hiện rõ bản sắc nông dân của anh, đối với một người nông dân mà nói, cho dù phải đối mặt với một mùa thu hoàn toàn không có thu hoạch, anh ta tuyệt đối cũng sẽ không vì sự gian khổ đã bỏ ra trong việc gieo trồng mùa xuân chăm sóc mùa hạ mà sinh ra mảy may hối hận.

Từ đó mà bàn luận, chúng ta cảm thấy thu hoạch của Cốc Khê trong phương diện phấn đấu cuộc đời có lẽ lớn hơn thu hoạch của anh trong phương diện sáng tác thơ ca.

Chúng ta lại rất khó đánh giá xem loại thu hoạch nào trong số đó quý giá hơn đối với con người, có lẽ niềm vui có được trong quá trình phấn đấu của cuộc đời, còn tuyệt vời hơn rất nhiều so với kết quả cụ thể đạt được đó.

Điều này không chỉ đối với riêng Cốc Khê, mà có lẽ đối với tất cả chúng ta đều như vậy.

Các tác phẩm thơ ca giai đoạn sau của Cốc Khê thay đổi rất lớn, tiến bộ cũng rất lớn, anh rõ ràng không thỏa mãn với những khúc ca dân dã thời kỳ đầu, mà thử dùng một giọng hát có độ tự do lớn hơn để cất lên những cảm nhận phong phú hơn về cuộc sống, dòng suối nhỏ bứt phá khỏi thung lũng chật hẹp, bắt đầu chảy trên lòng sông rộng rãi hơn.

Chúng ta thậm chí có cảm giác dòng sông đột ngột đổi dòng, nghe thấy một thứ khí thế hoành tráng nào đó đang vang dội trong dòng sông thơ ca của anh.

Mặc dù ở một số nơi vẫn bộc lộ sự gượng gạo hoặc miễn cưỡng, nhưng nhìn chung thì các tác phẩm thơ ca giai đoạn sau của anh đã thể hiện rõ thái độ nhân sinh chín chắn.

Đối với Cốc Khê mà nói, đây là một bước nhảy vọt, mặc dù bước nhảy vọt này mang tính chất thử nghiệm và khám phá, tập thơ này chủ yếu tuyển tập các tác phẩm của nhà thơ trong giai đoạn này.

Có thể thấy rõ ràng anh đang cố ý theo đuổi một chiều sâu, theo đuổi một ý thức triết lý, khi trưng bày tấm gương đa diện của đời sống hiện thực, anh cố gắng dùng đôi tay bình tĩnh để khêu bấc ngọn nến lịch sử nhằm mang lại một cái nhìn khoáng đạt.

Mà bao trùm lên tất cả những điều ấy, chính là tình yêu sâu sắc tha thiết của nhà thơ đối với mảnh đất dày dặn Thiểm Tây cùng sự lưu luyến tựa như tiếng cuốc kêu ra máu, và bằng cách này để đánh thức tình cảm hoài hương mà tất cả chúng ta đều chung sở hữu.

Tất cả những điều này đã phần lớn bù đắp cho những thiếu sót của nhà thơ về mặt kỹ thuật.

Ngoài ra, chúng ta còn cảm thấy, khi theo đuổi một hình thức mới, một biểu hiện mới, không có nghĩa là nhất định phải trả giá bằng sự hy sinh và vứt bỏ những thứ vốn có.

Tố chất dân ca thâm hậu của Cốc Khê nên được thể hiện trong sự theo đuổi sáng tạo – đương nhiên đó nên là một sự thể hiện mang tính thăng hoa.