Lịch sử lao động của tôi trong lĩnh vực sáng tác văn học không dài lắm, những điều bàn ở đây chỉ là một số nhận thức phù hợp và vụn vặt.

Một người muốn dấn thân vào sáng tác, ngay từ đầu đã muốn tiếp cận một số lý luận và kỹ thuật sáng tác, điều này là cần thiết. Thế nhưng, có một vấn đề quan trọng thường rất dễ bị bỏ qua, đó chính là: Làm thế nào để nhận thức và đối đãi chính xác với loại lao động sáng tác văn học này.

Làm văn học, việc có được thiên phú về mặt này đương nhiên là quan trọng, nhưng đối với tôi, tôi không coi trọng điều đó cho lắm. Tôi cảm thấy, tác phẩm theo một ý nghĩa nào đó, không hoàn toàn là sản phẩm của trí tuệ, mà phần lớn hơn là kết quả của sự kiên trì và lao động cực nhọc.

Nhìn từ đặc điểm công việc, nhà văn là một người lao động cá thể. Loại lao động mang tính độc lập này vô cùng gian khổ, không thể trông chờ người khác làm thay. Bất kỳ sự giúp đỡ bên ngoài nào cũng không thể làm giảm bớt mức độ căng thẳng bên trong của loại lao động này. Có đôi khi, một khi đã bước vào quá trình sáng tác (đặc biệt là các tác phẩm có dung lượng lớn), giống như bước vào một vùng đầm lầy mịt mùng, trước không tới thôn, sau không giáp tiệm, chẳng khác nào một mình cặm cụi tiến hành một trận chiến dài dằng dặc không ai hay biết trên trang giấy. Thỉnh thoảng sẽ gục ngã, thỉnh thoảng sẽ hoài nghi bản thân rốt cuộc có thể đi đến cùng hay không, có lúc, cuối cùng đành phải dừng lại. Lúc này, có lẽ không phải các mặt khác xảy ra vấn đề, mà mấu chốt là sự kiên trì không chịu nổi thử thách nữa. Đương nhiên, đường lui thì quen thuộc, việc lùi bước cũng rất dễ dàng; nếu trong tình huống này mà bị khó khăn đánh gục, bi kịch không chỉ nằm ở sự thất bại của tác phẩm này, mà còn ở chỗ tinh thần của bản thân có lẽ sẽ rơi vào trạng thái hoang mang trong thời gian dài. Có lẽ từ nay về sau, mỗi khi đứng trước "Hồi Tâm Thạch" như thế, đôi chân liền mềm nhũn, cõi lòng liền nguội lạnh, hết lần này đến lần khác lùi bước từ độ cao như vậy, thì đừng bao giờ mong ngóng leo lên đỉnh Hoa Sơn.

Gặp phải tình huống như thế, ngoài việc giữ cho bản thân một cái đầu thật tỉnh táo đối với những gì mình viết ra, điều quan trọng nhất chính là phải cắn chặt răng, từng bước từng bước tiến về phía trước; muốn có được thu hoạch, đạt đến mục tiêu, thì phải tàn nhẫn với bản thân một chút!

Tính chất gian khổ của sáng tác văn học còn nằm ở chỗ nó là một loại lao động mang tính sáng tạo, bất kỳ sự sáng tạo đơn giản nào cũng khó khăn hơn rất nhiều so với sự mô phỏng phức tạp. Một nhà văn tầm thường sẽ liên tục tạo ra hết đống phế phẩm văn học này đến đống phế phẩm văn học khác được ca ngợi bởi những nhà phê bình cũng tầm thường không kém, trong khi bất kỳ một nhà văn nghiêm túc chân chính nào, để tìm kiếm một câu chữ dạt dào tính sáng tạo, thường khó khăn giống như đãi vàng trong cát vậy. Nếu nói sáng tác vẫn còn chút ngọt ngào, thì thứ ngọt ngào này chỉ có thể nếm được sau khi đã nếm trải đủ mọi cay đắng.

Để thích ứng với nhu cầu của loại lao động sáng tạo, gian khổ này, ngay từ đầu chúng ta buộc phải bồi dưỡng cho mình những phẩm chất ưu tú.

Trước hết phải có tính cách kiên cường. Một kẻ yếu đuối không thể đảm đương nổi thứ lao động lâu dài và gian khổ này. Sự kiên định của tính cách được xây dựng trên nền tảng sự kiên định của niềm tin.

Một người nếu đối với xã hội, sự nghiệp... không có nhận thức đúng đắn và niềm tin kiên định, thì cũng không thể sở hữu được tính kiên định trong tính cách. Mà một kẻ thường xuyên dao động thì làm sao có thể đi hoàn thành một sự nghiệp gian nan khốn khó?

Tính cách cũng không hoàn toàn bẩm sinh, mà chủ yếu được hình thành trong đời sống xã hội lâu dài. Chúng ta không chỉ nên trong thực tiễn sáng tác, mà quan trọng hơn là nên trong đời sống thường ngày chủ động tìm kiếm khó khăn, trong quá trình không ngừng khắc phục các loại khó khăn để rèn giũa tính cách của bản thân, chớ ngưỡng mộ sự an nhàn sung sướng, chớ say sưa trong sự thuận lợi và thắng lợi nhất thời, chúng ta nên không ngừng ép buộc bản thân phải tự tìm khổ đau mà chịu.

Đối với cuộc sống phải luôn luôn ôm ấp sự nhiệt tình. Kẻ dửng dưng với cuộc sống thì không thể làm nổi nghệ thuật sáng tác. Các tác phẩm nghệ thuật đều là sản phẩm của cảm xúc mãnh liệt. Nếu bản thân bạn không có nhiệt tình đối với cuộc sống, thì làm sao có thể trông chờ tác phẩm của mình đi lay động người khác? Đương nhiên, sự nhiệt tình này tuyệt đối không phải là thứ bộc phát tình cảm đơn giản ấy. Nó buộc phải tiếp nhận sự chỉ đạo của tư tưởng chín chắn và lý trí. Đặc biệt là khi bước vào quá trình cụ thể của sáng tác nghệ thuật, nên dùng phương thức thật điềm tĩnh để xử lý tình cảm nhiệt liệt, giống như công việc rèn của thợ rèn vậy, phải nhúng món đồ sắt đang đỏ rực vào trong nước vài lần. Dù thế nào đi nữa, nhà văn mà không có nhiệt tình thì không thể được, đặc biệt là vào lúc cá nhân gặp phải chuyện bất hạnh, càng cần hơn nữa việc ôm ấp nhiệt tình đối với cuộc sống.

Nên có tinh thần tự phản tỉnh. Nếu nói tinh thần tiến thủ của một người là đáng quý, thì tinh thần tự phản tỉnh của một người có lẽ còn đáng quý hơn nữa. Đặc biệt là đối với những người làm sáng tác, đây là một phẩm chất quan trọng bậc nhất. Một nhà văn luôn luôn có thái độ tự mãn đối với bản thân sẽ chẳng có mấy triển vọng, nên thường xuyên kiểm điểm bản thân, phải có dũng khí phủ định chính mình. Có một số người phủ định người khác rất dũng cảm, nhưng lại không có sức mạnh tự phủ định, hơn nữa những lời phê bình đúng đắn xuất phát từ đáy lòng của người khác cũng không thể tiếp thu nổi, luôn thích người khác tung hô mình. Con người ta nên tự trọng, nhưng đừng yêu lấy cả những vết sẹo trên người mình. Muốn thành tựu sự nghiệp của bản thân, thì phải không ngừng tiến hành kiểm điểm bản thân, chân thành lắng nghe ý kiến phê bình của đủ mọi thể loại người; cho dù ý kiến phê bình của người khác nói không đúng, thì cũng phải đối đãi với một tâm thế bình thản. Tác phẩm hay bom nguyên tử cũng không phá hủy nổi, tác phẩm tồi cho dù là sự ca tụng của Thượng Đế cũng không cứu vãn nổi vận mệnh của nó. Chân lý này đừng chỉ đem ra để giáo dục người khác, tốt hơn hết là chủ yếu dùng để giáo dục bản thân.

Tóm lại, loại lao động sáng tạo văn nghệ này đòi hỏi nhà văn phải sở hữu nhiều mặt phẩm chất ưu tú. Trong quá trình nhào nặn hình tượng nghệ thuật, đồng thời cũng nhào nặn chính bản thân mình. Sự cao cả của loại lao động sáng tác nghệ thuật này tuyệt đối không phải vì nó cao quý hơn lao động mà những người khác dấn thân vào. Nó cũng giống như bất kỳ loại lao động nào khác, cần đến một thứ tinh thần thật sự thiết thực. Chúng ta nên sở hữu những phẩm chất của người lao động bình thường, mãi mãi không đánh mất đi cảm giác của một người lao động bình thường, cống hiến tựa như con trâu, tựa như đất đai. Đại thi hào Goethe từng nói thế này: "Đối với một người từ trong sự theo đuổi không ngừng mà trải nghiệm được niềm vui, bản thân sự sáng tạo chính là một loại hạnh phúc, còn của cải do người đó sáng tạo ra lại chẳng có ý nghĩa gì." Đây là cảnh giới tinh thần cao hơn của một người lao động, cầu mong tất cả chúng ta đều yêu thích câu nói này.