——Đọc "Nguyệt Lượng Đàn Hình Sơn" do Lý Thiên Phương và Hiểu Lôi đồng sáng tác

"Nguyệt Lượng Đàn Hình Sơn", tôi đã đọc xong trong vòng bốn ngày, cảm thấy qua cuốn tiểu thuyết này, tác giả đã nắm bắt được tinh túy của nghệ thuật sáng tác tiểu thuyết, thậm chí đạt đến một mức độ gần như thuần thục.

Muốn bàn cụ thể về tác phẩm này thì gần như không biết bắt đầu từ đâu, nhưng bạn đi đến đâu cũng cảm nhận được một sự cuộn trào lặng lẽ, đây chính là bản lĩnh. "Linh dương treo sừng, không vết tích để tìm", có phải chính là cảnh giới này không? Điều tác giả thể hiện là kinh nghiệm tổng thể về cuộc sống chứ không phải là kể chuyện, đâu đâu cũng là tia lửa tư tưởng và dòng chảy cảm xúc, thế nên đâu đâu cũng chạm đến rung động trong bạn. Độc giả thông thường thích đọc truyện, đọc những câu chuyện quanh co kỳ lạ, nhưng độc giả cấp cao tuyệt đối không thỏa mãn với việc nghe kể chuyện, mà đòi hỏi phải đọc cuộc sống. Một cuốn tiểu thuyết có cốt truyện trọn vẹn nhưng mọi mặt khác đều tẻ nhạt, khi đọc những cuốn sách như "Nguyệt Lượng Đàn Hình Sơn", người ta lại muốn đọc mãi không ngừng. Loại tiểu thuyết này rất khó đọc lướt, chỉ có thể ngẫm nghĩ từng chữ từng câu, đó là vì tác phẩm thấm đượm những cảm nhận độc đáo và chân thực của tác giả, có một sức hút không thể cưỡng lại đối với người đọc.

Có những cuốn tiểu thuyết, thoạt nhìn cốt truyện rất hấp dẫn, nhưng lại khiến người ta bất giác hoài nghi: Cuộc sống lại thế này sao? Điều này có khả năng xảy ra không? Chỉ khi tác giả đặt mình vào hoàn cảnh đó, khiến người ta tin tưởng, thì mới có thể nói đến chuyện khiến người ta tiếp nhận, khiến người ta cảm nhận. Tiểu thuyết trường thiên (trường hằng) hay, thoạt nhìn có vẻ "không có việc gì", nhưng thực chất đâu đâu cũng lấp lánh những kiến thức sâu sắc về cuộc sống. Mỗi câu trong từng đoạn đều phải viết cho hay, không chỉ là viết đúng, hô ứng trước sau trái phải là chưa đủ, mà trong từng đoạn, thậm chí trong mấy câu ngắn, phải có thứ khiến người ta sáng mắt lên, trong một xoáy nước ngôn ngữ nhỏ, một bến cảng đoạn văn nhỏ, đều phải có các tầng phong phú, cảnh sắc phong phú. Miễn là viết hay từng đoạn thì sẽ có sức hút hơn là cố tình theo đuổi một cốt truyện trọn vẹn. Ngôn ngữ tản văn của Thiên Phương và ngôn ngữ thơ ca của Hiểu Lôi, lần này đã hoàn toàn lột xác để trở thành ngôn ngữ tiểu thuyết theo đúng nghĩa đen. Nên có tản văn, có thơ, nhưng trong tiểu thuyết, tản văn và thơ đều phải trở thành tản văn và thơ của tiểu thuyết, trở thành ngôn ngữ tiểu thuyết thực thụ. Cũng chính vì thế, cuốn tiểu thuyết này mới khác biệt với những tiểu thuyết khác. Có tiểu thuyết theo đuổi hiệu ứng bùng nổ kiểu đưa tin thời sự, trong khi đây là một tác phẩm theo đuổi hiệu ứng nghệ thuật. Tiểu thuyết không thể dựa vào sự kiện để tạo cú sốc. Cuốn tiểu thuyết này rõ ràng có ý định chinh phục độc giả bằng nghệ thuật, vì thế tôi đọc thấy vô cùng thú vị. Thật sự là không biết bắt đầu từ đâu, vậy mà lại viết thành hơn ba mươi vạn chữ. Để đạt được điều này không hề dễ dàng. Khi tôi chưa đọc phần sau, tôi vẫn đang tưởng tượng, đến khi đọc xong phần sau, tôi phát hiện hoàn toàn trùng khớp với tưởng tượng của mình. Mọi thứ đều rất tự nhiên. Chỉ có lao động to lớn và đầy tâm huyết mới có thể tạo ra tác phẩm không để lộ dấu vết nhào nặn.

Có người có thể xem loại tiểu thuyết này chỉ là sự chú trọng về ngôn ngữ, nhận thức đó thật nông cạn. Quan trọng nhất là một trải nghiệm và cảm nhận sâu sắc. Cuốn sách này khiến tôi cảm nhận được sự chân thành về mặt nội dung, và sự chân thành này lại được biểu đạt bằng một cách thức vô cùng mạnh mẽ. Có những tiểu thuyết thiếu đi cảm giác chân thành của cuộc sống, chỉ viết vì muốn viết; có những cuốn tuy có sự chân thành, nhưng lại không thể truyền tải thông qua nghệ thuật, đặc biệt là sự tinh tế của ngôn ngữ. Còn tác phẩm này đã cố gắng hết sức để kết hợp cả hai điều đó lại với nhau. Quan trọng nhất là cảm nhận và thấu hiểu sâu sắc về cuộc sống, sau đó mới là sự biểu đạt bằng ngôn ngữ, sự kết hợp của hai yếu tố này mới có thể tạo nên tiểu thuyết theo đúng nghĩa. Giá trị thực sự của cuốn tiểu thuyết này nằm ở đây. Mặc dù miêu tả rất bình lặng nhưng nội tâm lại chứa đầy bão táp. Đưa người đọc bước vào tận sâu thẳm tâm hồn, đây mới là một thế giới thực sự rộng lớn. Thế giới tinh thần của con người là một cung điện vô tận. Trải nghiệm của nhà văn là thứ không ai có thể thay thế được, độc giả nương theo trải nghiệm mà nhà văn cung cấp để suy ngẫm. Do đó, cuốn tiểu thuyết này ở cấu trúc bên ngoài có vẻ rất bình dị, nhưng lại mang sức căng nội tại thực sự.

Một đặc điểm nổi bật của "Nguyệt Lượng Đàn Hình Sơn" chính là sự khai phá thế giới tâm hồn con người, nó theo đuổi một cục diện rộng lớn khác. "Năm Chín Mươi Ba" và "Jane Eyre" khác nhau, một cuốn chú trọng miêu tả lịch sử xã hội, một cuốn chú trọng khai phá lịch sử tâm hồn, nhưng không thể nói cuốn nào lớn hơn, quan trọng hơn cuốn nào. Trên thực tế, thế giới tâm hồn là lớn nhất. Tâm hồn của Rochester và Jane Eyre kết nối với toàn thế giới. "Jane Eyre" tôi đã đọc không ít lần, loại tiểu thuyết này vô cùng có sức hút. Những nhà phê bình văn học nông cạn thường chú ý đến các chiêu trò nhỏ ở hình thức bên ngoài. Đừng vì muốn mở rộng dung lượng mà gượng ép kéo những thứ không liên quan vào. "Nguyệt Lượng Đàn Hình Sơn" không như vậy, không có những miêu tả đi chệch khỏi cảm xúc. Từ góc độ viết tiểu thuyết, vừa đọc vừa phân tích các chương đoạn của cuốn tiểu thuyết này, cuối cùng tôi cho rằng, chỉ có thể viết như hiện tại. Rất ít những thứ thừa thãi, cũng rất ít những thứ chưa tới. Chỉ có thể là thế này. Tôi cho rằng tiểu thuyết nên như thế này, vừa phải dạt dào thấm thía, vừa phải có sự tiết chế. Chưa tới độ thì đáng tiếc; quá đà cũng đáng tiếc như vậy. Nghệ thuật chính là sự hài hòa, mà vừa vặn chính là hài hòa. Thiếu hay thừa đều phá vỡ sự hài hòa.

Sự rộng lớn của tiểu thuyết nằm ở chỗ góc nhìn của nhà văn đối với cuộc sống phải cởi mở; chỉ kéo cốt truyện đi khắp bốn phương tám hướng thì chưa chắc đã là cởi mở. Còn cuốn tiểu thuyết này, dù là trong phương thức tư duy hay việc hé lộ tâm lý nhân vật, đều rất cởi mở. Các tác phẩm tản văn, tiểu thuyết hay thơ ca trước đây của tác giả đều mang cảm giác câu nệ, lần này thì đã có thể phóng khoáng, hơn nữa càng về sau càng phóng khoáng. Quan trọng là, sự nắm bắt đối với cuộc sống, tư tưởng, phương thức tư duy, cách thức biểu đạt tình cảm, hình thái sinh hoạt,... của thời đại đó đều vô cùng chính xác. Viết chuẩn xác những điều này, đọc tiểu thuyết sẽ khiến người ta bước vào, thậm chí đắm chìm vào thời đại đó, khiến chúng ta sinh ra một nỗi niềm thế này: Dù cho chúng ta từng ngây thơ biết bao, thì thời đại đó vẫn cứ tuyệt vời và đáng khao khát biết bao.

Thực ra, dùng nghệ thuật để bóp méo cuộc sống, bóp méo lịch sử, đó mới là sự ngây thơ thực sự. Miêu tả của cuốn tiểu thuyết này đối với các nhân vật lúc bấy giờ, đặc biệt là đối với những nhân vật mà ngày nay nhìn nhận là cứng nhắc hoặc không tốt, đều có sự tiết chế. Tác giả đánh giá và kiểm điểm từ vĩ độ xã hội, không phủ nhận nhân vật xuất phát từ sở thích cá nhân, đây là một cái nhìn bao quát từ trên cao của lịch sử. Nhóm người được miêu tả để lại ấn tượng vô cùng sâu sắc, điều này không hề dễ dàng chút nào. "Moskva hiển hiện rõ nét dưới ngòi bút của bạn", đây là lời ca ngợi cao nhất dành cho tác phẩm. Nhân vật và bối cảnh được miêu tả trong một tác phẩm để lại ấn tượng đặc biệt rõ nét, đó là yêu cầu tối thiểu, cũng là điều khó khăn nhất.

Cái kết của tiểu thuyết cũng rất hay, đoạn cuối cùng ấy đặc biệt hay, kiểu kết thúc này chỉ có trong thời đại ấy, mang theo một thứ thi ý sâu xa, mang lại cho người ta một cảm xúc vô cùng ấm áp. Nhưng tôi cảm thấy, khi kết thúc tiểu thuyết, sự hô ứng đối với số phận của mấy nhân vật như Châu Úy và Vi Thôn Hiền hơi nhẹ bút một chút. Tôi cho rằng, vào một thời điểm nào đó gần kết thúc, nếu có thêm một chút khái quát mang tính lịch sử hoặc triết học đối với tất cả con người và cuộc sống, có thêm một chút ngòi bút điểm xuyết cho chủ đề của "Nguyệt Lượng Đàn Hình Sơn", thì sẽ càng hay hơn. Ví dụ như trong miêu tả về đám cưới, có thể nhắc đến: Người đã đến, người không đến, người còn sống, kẻ đã chết, cuộc sống của những con người này dưới góc nhìn của hậu thế tuy đơn giản, bình thường, thậm chí tầm thường, nhưng dưới bối cảnh thời đại như thế, họ vẫn kiên trì nỗ lực không ngừng nghỉ và theo đuổi những điều cao cả... Sự tổng kết như thế này, có lẽ sẽ mang lại nhiều cảm hứng hơn cho người đọc. Nên có một đoạn nhỏ và một chi tiết nhỏ để chấm phá, hiện tại tuy có nhưng vẫn chưa đủ. Sự kết nối giữa cái chết của Lữ Triết và đám cưới trong hang đá lẽ ra phải mang nhiều dụng tâm hơn nữa. Cần phải có một nét bút đậm, dù là về tư tưởng hay nội dung thì đều cần một nét bút đậm, để những thứ đang cuộn trào mãnh liệt có được một bến đỗ. Dĩ nhiên là vẫn cần giữ sự nhất quán trong phong cách của toàn bộ cuốn sách. Ngoài ra, cuộc gặp gỡ giữa nhân vật chính và người bạn học cũ vào dịp Tết Trung thu có phần hơi gượng gạo. Dù đây chỉ là vết nhơ nhỏ, nhưng một bản giao hưởng mà xuất hiện vài đoạn đệm bất hòa thì sẽ hủy hoại cả bản giao hưởng đó, không thể không chú ý.

Nhìn chung, cuốn tiểu thuyết này không có chỗ nào là lỏng lẻo hay gượng ép, đâu đâu cũng thể hiện sự thùa dư điêu luyện (lực bất tòng tâm - à nhầm, du nhận hữu dư). Đây rõ ràng là sự thể hiện của nền tảng tích lũy nghệ thuật trong mấy chục năm. Đem sự tích lũy mấy chục năm ấy triển khai một cách khoáng đạt trên một sân khấu lớn phù hợp, có thể thấy tác giả đã đem toàn bộ công phu tản văn và thơ ca trước đây dùng hết vào đây, nhưng lại hoàn toàn khác biệt với các tác phẩm tản văn thơ ca trước kia. Thực sự xuất phát từ góc độ nghệ thuật mà nói, chúng ta nên khách quan cởi mở nhìn nhận tác phẩm này, đây không nghi ngờ gì là một thắng lợi lớn của sáng tác tiểu thuyết trường thiên Thiểm Tây, là một tác phẩm đỉnh cao có phẩm chất cao.

Thông qua cuốn tiểu thuyết này, tác giả nên thừa thắng xông lên. Nghệ thuật nên khách quan phân biệt rõ những thứ có giá trị và không có giá trị. Cuốn sách này hoàn toàn là thứ có giá trị. Tác giả cứ xem tất cả các tác phẩm trước đây là sự chuẩn bị cho cuốn sách này đi, đừng nghĩ ngợi gì cả, nhất định phải hoàn thành những phần tiếp theo. Kinh nghiệm của tôi chính là, đừng nghĩ ngợi gì cả, cứ viết những gì cần viết. Tôi tin rằng, tác giả nhất định sẽ viết rất hay.