Bài phát biểu của Samuel L. Clemens (Mark Twain) trích từ bản tin về bữa tối do các nhà xuất bản tạp chí Atlantic Monthly tổ chức để vinh danh Lễ kỷ niệm lần thứ 70 ngày sinh của John Greenleaf Whittier, tại Khách sạn Brunswick, Boston, ngày 17 tháng 12 năm 1877, như đã được đăng trên tờ Boston Evening Transcript, ngày 18 tháng 12 năm 1877.
THƯA CHỦ TỊCH, đây là một dịp vô cùng thích hợp để khơi gợi lại những hồi ức thú vị về giới văn chương, vậy nên, chính tôi cũng xin được kể lại một câu chuyện lịch sử nhẹ nhàng. Đứng đây, trên bờ Đại Tây Dương, chiêm ngưỡng những con sóng văn chương lớn nhất, tôi lại nhớ đến một chuyện đã xảy ra với chính mình mười ba năm trước, khi tôi vừa mới khuấy động được một vũng nước văn chương nhỏ bé ở Nevada, những mảnh bọt của nó bắt đầu lan nhẹ sang vùng California. Tôi bắt đầu chuyến đi khảo sát qua các mỏ ở miền nam California. Khi đó, tôi còn non nớt và kiêu ngạo, quyết định thử nghiệm uy lực cái "bút danh" của mình. Chẳng bao lâu sau, tôi đã có cơ hội. Trời vừa sập tối, tôi gõ cửa một căn chòi gỗ hiu quạnh của người thợ mỏ dưới chân dãy Sierras. Lúc đó trời đang đổ tuyết. Một người đàn ông năm mươi tuổi, trông hốc hác, buồn rầu và đi chân đất, đã mở cửa đón tôi. Khi nghe thấy "bút danh" của tôi, ông ta trông còn chán nản hơn trước. Ông ta cho tôi vào—tôi thấy khá miễn cưỡng—và sau món thịt xông khói cùng đậu, cà phê đen và rượu whisky nóng thường lệ, tôi lấy tẩu ra hút. Người đàn ông đau khổ này từ nãy đến giờ chưa nói quá ba câu. Giờ đây, ông ta cất tiếng, bằng giọng của một người đang thầm chịu đựng nỗi đau: "Ông là kẻ thứ tư rồi—tôi phải chuyển chỗ thôi." "Thứ tư cái gì cơ?" tôi hỏi. "Kẻ văn chương thứ tư đến đây trong vòng hai mươi bốn giờ qua—tôi phải chuyển chỗ thôi." "Ông nói thật chứ!" tôi đáp; "Những người kia là ai?" "Ông Longfellow, ông Emerson, và ông Oliver Wendell Holmes—quỷ tha ma bắt cả lũ!"
Ông có thể dễ dàng tin rằng tôi rất tò mò. Tôi đã nài nỉ—ba ly whisky nóng đã làm nốt phần việc còn lại—và cuối cùng người thợ mỏ buồn rầu ấy cũng bắt đầu kể. Ông ta nói:
"Họ đến đây vào lúc nhá nhem tối hôm qua, và tất nhiên là tôi để họ vào. Họ nói họ đang trên đường đến Yosemite. Đám đó trông bặm trợn, nhưng chẳng sao cả; ai đi bộ đường dài trông chẳng thế. Ông Emerson là một gã nhỏ thó, xơ xác, tóc đỏ. Ông Holmes thì béo tròn như quả bóng; ông ta nặng phải đến ba trăm cân, cằm đôi chảy xệ tận xuống bụng. Ông Longfellow thì dáng vóc như một võ sĩ quyền anh. Tóc ông ta được cắt ngắn lởm chởm, như thể ông ta có một bộ tóc giả làm bằng bàn chải tóc vậy. Chiếc mũi nằm thẳng băng trên khuôn mặt, trông như một ngón tay với khớp cuối hơi hếch lên. Tôi thấy rõ là họ đã uống rượu. Và họ nói năng kỳ quặc làm sao! Ông Holmes kiểm tra căn chòi này, rồi ông ta túm lấy khuy áo tôi và nói:
"'Xuyên qua những hang sâu tư tưởng
Ta nghe một giọng hát vang lên,
“Hãy xây những dinh thự uy nghi hơn cho mình,
Hỡi linh hồn ta!”'
"Tôi bảo, 'Ông Holmes à, tôi không đủ tiền làm việc đó, và hơn nữa tôi cũng chẳng muốn.' Thề có chúa là tôi cũng chẳng thích thú gì lắm khi nghe những lời đó từ một kẻ lạ mặt. Tuy nhiên, tôi bắt đầu dọn thịt xông khói và đậu ra thì ông Emerson đến nhìn một lúc, rồi ông ta kéo tôi sang một bên, túm lấy khuy áo tôi và nói:
"'Hãy đưa ta mã não để làm thức ăn;
Hãy đưa ta bọ cánh cứng để thưởng vị;
Từ không trung và đại dương hãy mang thực phẩm đến cho ta,
Từ mọi vùng miền và mọi độ cao."'
"Tôi bảo, 'Ông Emerson à, nếu ông không phiền, thì đây không phải là khách sạn.' Ông thấy đấy, kiểu cách đó làm tôi hơi nổi cáu—tôi vốn không quen với cách cư xử của những kẻ văn chương rởm đời. Nhưng tôi cứ tiếp tục đổ mồ hôi với công việc của mình, rồi đến lượt ông Longfellow tiến lại, túm khuy áo tôi và ngắt lời. Ông ta nói:
"'Vinh danh Mudjekeewis!
Ngươi sẽ nghe cách Pau-Puk-Keewis—'
"Nhưng tôi ngắt lời ông ta, tôi bảo: 'Xin lỗi ông Longfellow, nếu ông vui lòng giữ cái mồm của mình trong khoảng năm phút để tôi chuẩn bị xong đống thức ăn này, thì ông sẽ làm tôi thấy hãnh diện lắm đấy.' Chà, thưa ông, sau khi họ ăn uống no nê, tôi mang bình rượu ra. Ông Holmes nhìn nó rồi bất thình lình ông ta hăng máu lên và gào lên:
"'Hãy tuôn trào dòng rượu đỏ như máu!
Vì ta muốn nâng chén vì những ngày xưa cũ."'
"Trời đất ơi, tôi bắt đầu thấy bực rồi đấy. Tôi không phủ nhận điều đó, tôi bắt đầu thấy bực mình thật sự. Tôi quay sang ông Holmes và bảo, 'Này ông bạn béo, tôi là chủ cái chòi này, và nếu tòa biết tự trọng thì ông sẽ uống whisky nguyên chất hoặc là nhịn khát.' Đó chính là những lời tôi đã nói với ông ta. Bây giờ tôi không muốn xấc xược với những người Văn chương nổi tiếng như thế, nhưng ông thấy đấy, họ ép tôi. Tôi chẳng có gì là vô lý cả. Tôi không bận tâm nếu đám khách giẫm lên đuôi tôi ba bốn lần, nhưng khi họ đứng hẳn lên đó thì lại là chuyện khác, 'và nếu tòa biết tự trọng,' tôi nói, 'ông sẽ uống whisky nguyên chất hoặc là nhịn khát.' Chà, giữa những lần uống rượu, họ cứ đi lại quanh chòi, tạo dáng và tuôn ra những lời lẽ văn hoa; rồi chẳng bao lâu sau, họ lấy ra một bộ bài cũ kỹ, nhờn mỡ và bắt đầu chơi bài euchre với giá mười xu một ván—nợ tiền. Tôi bắt đầu nhận thấy vài điều khá khả nghi. Ông Emerson chia bài, nhìn vào quân bài trên tay, lắc đầu, rồi nói:
"'Ta là kẻ nghi ngờ và là mối nghi ngờ—'
và bình thản gom bài lại, xáo trộn cho một ván mới. Ông ta nói:
"'Họ tính toán sai lầm khi loại ta ra;
Họ không hiểu những lối đi tinh tế ta vẫn giữ.
Ta bỏ bài và chia lại!'
Quỷ thật, ông ta cứ thế mà làm thật! Ồ, ông ta là một kẻ tỉnh bơ! Chà, chỉ trong một phút, tình hình trở nên khá căng thẳng, nhưng đột nhiên tôi thấy trong mắt ông Emerson rằng ông ta nghĩ mình đã thắng. Ông ta đã thu được hai ván và mỗi người kia một ván. Vậy nên giờ ông ta hơi nhổm người dậy trên ghế và nói,
"'Ta chán ngấy những quả cầu và quân át!
Trò chơi đã kéo dài quá lâu rồi!'
và ông ta dập xuống một quân 'right bower' (quân bài chủ mạnh nhất). Ông Longfellow mỉm cười ngọt ngào như một chiếc bánh và nói,
"'Cảm ơn, cảm ơn ông, người bạn đáng quý của ta,
Vì bài học ông vừa dạy,'
và quỷ thật, ông ta cũng dập xuống một quân 'right bower' khác! Emerson đập tay lên con dao găm bowie của mình, Longfellow đập tay lên khẩu súng lục, còn tôi thì chui xuống gầm giường. Sắp có chuyện chẳng lành rồi; nhưng gã Holmes to xác kia đứng dậy, cái cằm đôi rung lên, và nói: 'Trật tự, các quý ông; kẻ nào rút vũ khí trước, ta sẽ đè lên nó và làm nó ngạt thở!' Mọi thứ yên ắng như trên sông Potomac vậy, tôi cá là thế!
"Đến lúc này họ đã khá say khướt, và họ bắt đầu khoác lác. Emerson nói, 'Tác phẩm cao quý nhất tôi từng viết là “Barbara Frietchie”.' Longfellow nói, 'Nó chẳng sánh bằng “Bigelow Papers” của tôi.' Holmes nói, '“Thanatopsis” của tôi ăn đứt cả hai tác phẩm đó.' Họ suýt chút nữa đã đánh nhau. Rồi họ ước giá mà có thêm người, và ông Emerson chỉ tay vào tôi rồi nói:
"'Tên bần nông hèn hạ đằng kia phải chăng là tất cả
Những gì mà vườn ươm kiêu hãnh này có thể sinh ra?'
Ông ta đang mài con dao bowie trên chiếc ủng—nên tôi đành bỏ qua. Chà, thưa ông, tiếp theo họ nảy ra ý định là muốn nghe nhạc; thế là họ bắt tôi đứng dậy và hát bài 'When Johnny Comes Marching Home' cho đến khi tôi ngã quỵ—lúc đó là mười ba phút sau bốn giờ sáng nay. Đó là những gì tôi đã phải trải qua, bạn của tôi ạ. Khi tôi tỉnh dậy lúc bảy giờ, họ đang rời đi, ơn trời, và ông Longfellow đang đi đôi ủng duy nhất của tôi còn đôi của ông ta thì kẹp dưới nách. Tôi bảo, 'Đứng lại đó, Evangeline, ông định làm gì với chúng thế?' Ông ta nói, 'Tôi định bỏ đi với chúng, bởi vì—
“'Cuộc đời những bậc vĩ nhân nhắc nhở chúng ta
Rằng chúng ta có thể làm cho cuộc đời mình trở nên cao đẹp;
Và khi ra đi, để lại phía sau
Những dấu chân trên cát bụi thời gian.”'
"Như tôi đã nói, ông Twain ạ, ông là người thứ tư trong vòng hai mươi bốn giờ qua và tôi phải chuyển chỗ thôi; tôi không hợp với bầu không khí văn chương đâu."
Tôi bảo người thợ mỏ, "Trời ạ, thưa ông, đây đâu phải là những thi sĩ tao nhã mà chúng ta và cả thế giới dành lòng tôn kính và ngưỡng mộ; đây là những kẻ mạo danh."
Người thợ mỏ nhìn tôi dò xét bằng ánh mắt bình thản một lúc; rồi nói, "À! Kẻ mạo danh ư? Thế còn ông thì sao?"
Tôi đã không đào sâu thêm chủ đề đó, và kể từ đó, tôi không còn đi lại bằng 'bút danh' của mình nữa vì sợ bị tổn thương. Đó là những hồi ức mà tôi đã được truyền cảm hứng để đóng góp, thưa Chủ tịch. Trong sự hào hứng, có lẽ tôi đã phóng đại các chi tiết lên một chút, nhưng ông sẽ dễ dàng tha thứ cho tôi lỗi đó, vì tôi tin rằng đây là lần đầu tiên tôi đi chệch khỏi sự thật chính xác trong một dịp như thế này.