Sau khi Thiên Tứ cai sữa, trong lòng thím Kỷ lo lắng thành một cục nghẹn lớn. Thím hận không thể bay ngay về nhà, để xem đứa con của mình thế ra sao, thật đấy; thế nhưng thím không dám nói, rốt cuộc là con hay tiền công mới quý hơn đây.
Đang lúc thím sợ hãi nhất, bà Lưu già lại đổ bệnh, hơn nữa bệnh rất nặng.
Bà cụ họ Ngưu tuy có nhiều thuốc, nhưng bà thừa biết: thuốc chữa được bệnh chứ không chữa được mệnh. Bà Lưu già đã xấp xỉ bảy mươi tuổi. Bà cụ đâm khó xử: lỡ như bà Lưu chết thì đi đâu tìm người đáng tin cậy nhường này? Đây không có nghĩa là cứ "già" là tốt, không phải thế; cái điểm tốt của bà Lưu già là ở chỗ gừng càng già càng cay. Nếu ngựa già vẫn có thể kéo xe làm việc như thường, thì ai nấy dại gì bỏ tiền đi mua ngựa tơ? Hơn nữa, nuôi một con ngựa già còn làm việc được cũng tỏ ra mình là người nhân đức phải không nào? Thế nhưng đã là ngựa già mà lại từ chối ăn cỏ, thì không thể không tính toán lại con đường khác. Hạ cục của kẻ làm sai bảo đấy nhé!
Để mạch suy nghĩ thuận theo tự nhiên, bà họ Ngưu tự khắc nghĩ đến thím Kỷ. Thím Kỷ tuổi trẻ sức khỏe, lại là người cùng quê, hoàn toàn có thể thay thế bà Lưu già. Thế nhưng thím Kỷ có con nhỏ, chẳng lẽ lại cho thím ấy đưa theo hay sao? Đem một đứa trẻ hoang dã dở ông dở thằng ở cùng một chỗ với Thiên Tứ thì dứt khoát không được, chỉ có thể cho thím ấy "làm tạm" mà thôi, còn như tính chuyện lâu dài—bỗng nhiên bà nhớ tới Tứ Hổ. Gả vợ cho Tứ Hổ, há chẳng phải một công đôi việc sao: một là có thể trói buộc tâm can nó, hai là có thể dùng làm người hầu gái, tính ra cũng không tệ. Dù sao thì vợ của Tứ Hổ cũng phải do nhà họ Ngưu đứng ra cưới hỏi, bản thân nó chẳng có nhà cửa gia nghiệp gì. Nhưng sau khi Tứ Hổ lấy vợ, nhỡ có con thì sao? Nghĩ đến đây, bà cụ không còn mấy mặn mà nữa. Càng là hạng người dưới đáy xã hội lại càng hay sinh con đẻ cái, điều này khiến bà tức giận. Hay lắm, không sai khiến được đứa hầu gái, ngược lại làm cho trên trời dưới đất toàn là trẻ con, thế mới đúng là có khối chuyện hay ho để xem đấy! Không được.
Bệnh tình của bà Lưu già lại không do dự như thế, mỗi ngày một suy sụp. Tứ Hổ về quê tìm con trai bà ấy lên. Bà họ Ngưu nói rất hay: "Muốn chết thì phải chết ở nhà mình." Bà Lưu già thực sự không ngờ tới điều này. Bà chủ đã hứa cho bà một cỗ quan tài, xem như thù lao phục vụ mấy chục năm trời.
Sau khi bà Lưu già đi, thím Kỷ tạm thời thay thế vị trí. Chẳng mấy ngày, bà Lưu đã chết. Thím Kỷ có được chính thức nhận việc hay không? Bà cụ họ Ngưu không tỏ thái độ gì. Bà thấy thím Kỷ rất chịu khó, thế nhưng vấn đề con cái không thể giải quyết được. Đúng ngay vào lúc ấy, dưới quê gửi thư lên: con của thím Kỷ đã chết. Thím Kỷ không dám khóc lớn tiếng, sợ chủ nhà nói là điềm gở, thế nhưng đã hai ba đêm đôi mắt không khi nào khô ráo. Vì dăm ba đồng bạc, mà đi nuôi lớn con nhà người ta, còn đứa con của mình thì lại chết, đã chết rồi! Thím mơ thấy con, nhớ nhung con, cất tiếng gọi khe khéf tên con; vĩnh viễn không thể gặp lại nhau nữa rồi! Thím hận chính mình, hận chồng mình, hận cả Thiên Tứ; trên thế giới này chẳng còn chút tình yêu thương nào nữa. Chữ "nghèo" đã bóp chết tất cả. Thím hai ba ngày không ăn uống đàng hoàng, thế nhưng vẫn phải làm việc cho người khác, mùi mỡ hành làm thím buồn nôn, khiến thím chỉ muốn đập vỡ tan tành bát đĩa. Cuối cùng thím đành phải nhẫn tâm, tiền bạc vốn vô tình. Thím đành phải vì chồng mà cố, vì đại cục mà lo. Thím phải tự giác quên đi đứa con của mình, tự mình kìm nén nước mắt. Tiền bạc không biết nghe, cũng chẳng biết tha thứ, dẫu có khóc lóc!
Thím xin bà chủ nghỉ ba ngày, về nhà nhìn mặt đứa con đã khuất.
Thím Kỷ dùng hết sức lực để trả lời: — Muốn ạ! — Vì số tiền công kia. Mạng người đâu phải làm bằng thịt, mà chỉ là một thứ sắt ghỉ đồng nát nào đó có trọng lượng nhẹ hơn tiền mà thôi.
Bà chủ nhẩm tính một hồi: cưới vợ cho Tứ Hổ phải tốn hơn trăm đồng. Số tiền này sớm muộn gì cũng phải chi, không sai; nhưng muộn một chút thì rốt cuộc chỉ có lợi chứ không có hại. Chi bằng cứ gọi thím Kỷ về thử xem: "Miễn là cô muốn, cô cứ việc quay về, chỗ tôi đây cũng đang thiếu người. Dù sao đứa nhỏ cũng chết rồi, cô cũng chẳng còn gì vướng bận nữa; làm việc mấy năm cũng tốt, nhân lúc còn trẻ."
"Chẳng còn gì vướng bận nữa!" vang vọng mãi trong lòng thím Kỷ, nước mắt thím không kìm được mà trào ra; nể mặt vì đồng tiền, thím không thể chối cãi câu nói ấy.
Bà chủ vẫn còn lời muốn nói, thím Kỷ vốn chẳng tâm trí đâu mà nghe, nhưng không thể không nghe cho hết. "Cô quay về, thì cứ làm công việc của bà Lưu già. Phải nói cho rõ trước: sau này cô không còn là vú em nữa, tôi cũng không thể trả mức tiền công cao như thế. Không chấp nệ gì một hai đồng bạc, nhưng quy củ vẫn phải là quy củ; vú em theo lệ kiếm được nhiều hơn một chút. Tôi cũng không để cô phải khổ: cơm nước chỗ tôi không tệ, điều này cô biết rõ. Cô làm việc cho tốt, quần áo tôi mặc thừa lại đều là của cô; ba tiết lễ tết còn có tiền thưởng. Tôi không tính toán một hào một cúp, không thể để người ta chê cười tôi; ở cái thành phố này chẳng có mụ ở nào lương năm đồng một tháng cả. Sau này, tôi trả cô ba đồng, đây là quy củ. Cô làm tốt, tôi cho thêm năm xu tiền quà bánh, chúng ta lấy lòng tốt đối đãi với lòng tốt. Cứ thế nhé, phải không?"
Thím Kỷ gật đầu, thím chẳng thể thốt nên lời. Ở trong thành phố chừng này ngày, thím thừa biết tiền công của mụ ở đích thực là ba đồng một tháng. Thím chẳng thể nói gì hơn, đây là quy củ!
Thím đi ba ngày, Thiên Tứ bắt đầu sang ngủ cùng bà họ Ngưu. Mối quan hệ giữa cậu và thím Kỷ, kể từ đó cũng chẳng thể nói là tốt hay xấu nữa. Thím Kỷ luôn mang trong lòng sự hận thù đối với cậu, thím lúc nào cũng nhớ kỹ: con của thím lớn hơn Thiên Tứ hai tháng. Càng nhìn Thiên Tứ cao lớn lên, thím lại càng đau lòng—đứa con của thím vĩnh viễn không lớn nữa. Thiên Tứ tự nhiên thấy khó hiểu vô cùng. Thế nhưng lâu dần, cậu cảm nhận được ánh mắt của thím Kỷ có chút gì đó không bình thường, đành phải tránh mặt thím. Tuy nhiên thím Kỷ đôi khi cũng đối xử tốt với cậu, mỗi khi cậu đói bụng, trơ mắt nhìn đồ ăn trong đĩa mà không dám đòi, cậu sẽ lén lút tìm thím Kỷ. Vào những lúc như thế, ánh mắt thím dẫu có bất thường thì cũng phải coi là bình thường, thím thế nào cũng nướng cho cậu một miếng bánh bao hay thứ gì đó để ăn: "Ăn đi, tiểu tử thối! Không đói thì chẳng thèm tìm tao!" Thiên Tứ hết cách, đành phải xoa dịu cái bụng trước đã, rồi sau đó mới tính đến chuyện khác. Cậu dần dần chia những người trong nhà thành hai nhóm, một nhóm nam, một nhóm nữ; nhóm nữ là những kẻ không dễ chọc vào.
Cậu càng lớn càng cảm nhận rõ sự khác biệt giữa nam và nữ, và cũng càng không thích phái nữ. Khi lên bốn, lên năm tuổi, bà họ Ngưu hễ gặp nhà họ hàng hay thân thích có việc hiếu hỉ, vui vẻ là lại dắt cậu đi theo. Trước lúc xuất phát, hãy xem những lời dặn dò và huấn luyện nghiêm ngặt này: không được đứng trước mặt người ta mà kêu đói, không được ăn nhiều, không được lớn tiếng hò hét, không được làm bẩn quần áo; hành lễ thế nào? Làm thử một cái xem nào! Chúc mừng người ta ra sao? Nói thử một câu xem... Sau đó là lên đồ chưng diện: áo mã quái nhỏ, ống tay áo rộng thùng thình và có nếp gấp cứng đơ, buông thõng tay xuống là ống tay áo cứ chõng ngược lên; hễ nhấc tay lên thì trông như sắp bay đến nơi. Áo dài khoác ngoài, vạt áo ở lưng được gấp xắn lên một khúc mà vẫn quét đất, lơ đễnh một chút là vấp ngã chúi đầu. Mũ sa tanh nhỏ, có chỏm đỏ—vào mùa hè thì đổi thành mũ rơm vành phẳng, đội trên đầu xoay tít vòng tròn. Được chưng diện thế này rồi, nét mặt cậu tự khắc dài ngoẵng ra; toàn thân nhìn lại: lúc thì giống chú rể thu nhỏ, lúc lại giống ông huyện nha già trước tuổi. Cậu vô cùng coi thường chính mình mỗi khi ăn mặc chải chuốt thế này. Lúc bước chân ra khỏi cổng, cậu không dám nhìn Tứ Hổ, bởi cậu thừa biết Tứ Hổ thể nào cũng lè lưỡi trêu mình cho mà xem.
Ở nhà suýt chút nữa bị đám phụ nữ nắn bóp cho tan nát; ra đến bên ngoài, phụ nữ lại càng đông hơn, tất cả đều đang chờ sẵn cậu đấy. "Ôi chao, Phúc Quan lớn nhanh thế nhỉ! Chiếc áo mã quái nhỏ này trông yêu thế!" Cậu đành cúi gằm mặt nhìn mũi giày của mình, mặt nóng bừng lên. Mấy người phụ nữ trong nhà chọc chọc vào sau gáy: "Nói gì đi chứ! Đồ nhát gan!" Cậu chẳng tài nào nghĩ ra được phải nói câu gì, nước mắt xoay vòng trong hốc mắt. Thế rồi, người ta vỗ vào cái đầu trọc lốc bẹt dí của cậu, cốt để làm cho chiếc mũ nhỏ lắc lư chao đảo, bởi vì chỗ đó có một khoảng trống lớn. Họ cấu véo má cậu, ngửi tay cậu; muốn làm gì thì làm cho chán chê thì thôi, cái lũ phụ nữ này.
Mặc dù ngoài mặt tỏ ra thân thiện là thế, nhưng cậu thừa nhận ra họ chẳng hề yêu thương gì mình. Có mẹ ở bên cạnh, mọi người cưng chiều gọi "cục cưng bảo bối"; mẹ không đi cùng, thì người ta đến thèm nhìn cậu một cái cũng không; ánh mắt sẽ lướt phắt qua chiếc áo mã quái nhỏ. Điều khiến cậu đau lòng hơn nữa, là nếu cậu chơi đùa cùng con cái nhà người ta, họ sẽ nhẹ nhàng kéo đứa bé của mình ra chỗ khác, rồi cười trừ với cậu một câu: "Lát nữa chơi tiếp nhé." Cậu ngây người đứng chôn chân ở đó nửa ngày trời không nhúc nhích, chiếc áo mã quái lại cứng đơ, trông hệt như một con diều giấy chưa được thả lên trời. Cậu chẳng hiểu đây là vì lý do gì, thế nhưng cậu—mới bốn năm tuổi đầu—đã lờ mờ cảm thấy có điều gì đó không đúng đắn rồi. Cậu chỉ có thể tự lẩm bẩm chửi thề vài câu: "Mẹ kiếp!"
Đến khi về đến nhà, lại phải trải qua một màn thẩm vấn: "Ai chơi với con đấy?"
— Thằng Trọc; vừa chơi được một lúc thì mẹ thằng Trọc kéo nó về ạ.
— Ồ! Ồ ồ! — Mẹ liên tục gật đầu, sắc mặt trông khó coi vô cùng. Nếu bố dắt cậu ra ngoài, thì sẽ chẳng có mấy chuyện phiền phức thế này. Bố dắt cậu đi chúc mừng hay viếng tang họ hàng thân thích, cốt chỉ vì để ăn uống. Ngay trên đường đi, hai cha con đã bàn bạc với nhau trước: con thích ăn viên thịt lắm phải không nào? Được rồi, chốc nữa bố gắp cho mấy viên liền nhé. Ăn cơm xong thì đi đâu chơi? Ra ngoài cổng thành chơi nhé? Hay là qua tiệm hoa quả khô của lão Hắc? Nếu đến chỗ lão Hắc, bố có thể tranh thủ ngủ một giấc, còn Thiên Tứ thì tha hồ ăn nho khô, mứt táo; hơn nữa mấy người nhân viên ở đó ai nấy đều thích chơi cùng cậu: chơi trốn tìm trong quầy hàng, nhổ củ cải, hoặc là chơi đánh bạc bằng tranh vỏ bao thuốc lá. Đàn ông chẳng mấy khi so đo mấy chuyện vụn vặt ấy. Vả lại, lão Hắc còn có một đám con cái nữa chứ. Trong đám trẻ này, đứa nào biết đi thì chẳng mấy khi ở nhà. Tuy nhiên, nếu bắt gặp chúng ở nhà, thì niềm vui thích ấy xấp xỉ như được làm hoàng đế một phen vậy. Đám trẻ này chẳng bao giờ mặc áo mã quái nhỏ, chân lúc nào cũng đi đất, mà kinh nghiệm sống lại cực kỳ phong phú. Trai hay gái đều giống nhau cả. Tất cả đều biết rõ ở các mương nước bên ngoài thành có sản vật gì, đều tường tận cách bắt chim sẻ non, bắt chuồn chuồn, vớt tôm tép, câu ếch, đào dế mèn... Khuôn mặt, cổ, và tấm lưng của chúng đen bóng lên; dính bùn cũng chẳng thèm lau, cứ để mặc cho những mảng bùn tự khô rồi rơi rụng ra, hoặc là bị mồ hôi làm cho trôi tuột đi.
Thiên Tứ chơi đùa với chúng cả buổi chiều, mới vỡ lẽ ra sự nông cạn của bản thân, và vô cùng thích thú trước sự hòa nhã dễ mến của đám trẻ. Chúng đều nhường nhịn cậu, ví dụ như khi chơi trò chơi bịt mắt bắt dê, hễ cậu bị bắt trúng, đáng lẽ phải bị phạt đánh mười roi thì chỉ đánh năm roi thôi, thế nhưng đánh đau thì vẫn đau như nhau. Thiên Tứ cắn răng chịu đựng, không khóc; cậu thừa hiểu rằng việc chúng đánh vào lòng bàn tay là xuất phát từ sự chân thành, chứ đánh mà không đau thì còn chơi bời gì nữa? Chúng chân thành nói cho cậu hay, chiếc áo mã quái nhỏ kia không phải là thứ trang phục dành cho con trai mặc. Giả sử ra ngoài thành bắt chim sẻ hay vớt tôm tép thì sao có thể mặc áo mã quái được chứ? Những lời đó khiến cậu cứng họng không sao cãi lại được, đồng thời thầm oán hận người mẹ của mình. Nhắc đến mẹ, đám trẻ lại có ngay diệu kế: "Mẹ á? Chân mẹ chậm lắm. Chạy một đoạn là đuổi không kịp đâu."
— Nhỡ mẹ không cho ăn cơm thì sao? — Thiên Tứ hỏi.
— Thì nhịn chứ sao! Chờ bao giờ mẹ phải sang dỗ dành mới thôi.
— Nhỡ mẹ không sang dỗ thì sao?
— Thì lén lấy trộm một cái bánh bao lót dạ trước đã chứ.
Nghe những điều này và một vài chuyện khác nữa, Thiên Tứ bắt đầu mường tượng ra cách để trở thành một trang nam nhi thực thụ. Lúc cùng bố quay về nhà, cậu bèn tranh thủ sự đồng ý của bố—trên đường đi không cần phải mặc áo mã quái nhỏ nữa. Bố không phản đối. Về đến nhà, cậu chuẩn bị cởi tất ra, để xem đi chân trần có ổn thỏa hay không. Kéo tất ra xong, cậu bèn ra khu bếp dò la thái độ của thím Kỷ.
— Thằng bé này, ngứa đòn rồi đấy phỏng!
Thiên Tứ thầm nhủ trong lòng: Đánh ư? Con đây biết chuồn nhé! Cậu ra điều ta đây không có chuyện gì xảy ra, bước thẳng về phía phòng của mẹ, sống mũi phảng phất tinh thần kháng cự cao độ.
— Càng ngày càng hư đốn rồi đấy! — Tiếng sấm dự báo đã giáng xuống: — Ai cho phép mày cởi tất hả?
Thiên Tứ điềm tĩnh nghênh chiến, làm bộ như điếc không sợ súng.
— Tao đang nói mày đấy! Xỏ tất vào mau lên!
— Con không thích mặc!
Mẹ tức giận đến mức mặt cắt không còn giọt máu. — Được, được lắm! Mày cũng đừng hòng hòng ăn cơm nữa!
"Lén lấy trộm cái bánh bao lót dạ trước đã!" Thiên Tứ thừa biết kiểu gì mình cũng sẽ thất bại cho xem. Không được, rốt cuộc mình vẫn còn non kinh nghiệm quá! Xem chừng khó lòng làm một đại trượng phu nổi rồi. Kết quả, cậu vẫn phải ngoan ngoãn xỏ tất vào, nhờ thím Kỷ nói khó hộ, tự mình nhận lỗi, thì mới được ăn cơm. Bụng đói meo ăn uống chẳng thấy mùi vị gì sất, nhưng cũng đành chịu chết chứ biết làm sao. Mẹ rốt cuộc vẫn là kẻ không dễ chọc vào, mà cái bụng thì lại chẳng chịu giữ thể mặt cho mình chút nào cả, thất bại toàn tập!
Thiên Tứ cảm thấy chán chường u uất, chẳng có đứa trẻ nào chịu chơi cùng cậu cả. Cánh cổng lớn ngày này qua ngày khác đóng im ỉm, trong sân ngoại trừ cậu ra thì toàn là người lớn. Tứ Hổ tuy đáng yêu, nhưng rốt cuộc cũng chẳng phải trẻ con. Thiên Tứ thường xuyên trông thấy đám con cái nhà lão Hắc, ngặt nỗi chỉ được thấy trong giấc mơ mà thôi!
Cậu đành thui thủi một mình đi thám hiểm khắp trong sân. Ngay sát cổng lớn là căn phòng của Tứ Hổ, cậu rất hay sang đó chơi, nhất là vào lúc mẹ ngủ trưa hoặc không có nhà. Nối liền với căn phòng này là ba gian nhà kho, lúc nào cũng khóa then cài then. Tứ Hổ từng bế thốc cậu lên để nhìn qua chỗ rách trên ô cửa giấy một lần, đồ đạc bên trong vừa phức tạp lại vừa kỳ bí. Đây là nơi lưu trữ tư liệu lịch sử buôn bán của ông lão họ Ngưu; biển hiệu, hàng tồn, sào tính tiền,... tất cả đều đang nghỉ ngơi ở trong này. Thiên Tứ vừa sợ ba gian kho này, lại vừa thèm thuồng muốn vào trong đó nhặt nhạnh dăm món đồ chơi, nhưng ngõ nào mà vào được. Đối diện với ba gian nhà kho này là một chiếc bình phong nhỏ, bước qua cửa là tới khoảng sân theo kiểu ba gian nhà bao quanh. Phía trước nhà bắc có hai cây hoa hải đường, đôi khi chúng cung cấp cho cậu một vài món đồ chơi thú vị. Có một lần, từ trên cây rụng xuống hai quả hải đường non xanh rì, cậu đã chơi đùa cùng chúng suốt ba tiếng đồng hồ liền. Đi qua góc khuất giữa nhà bắc và nhà đông, có một cái sân nhỏ. Góc khuất này, theo cách nhìn của Thiên Tứ, chính là nơi trọng yếu về mặt quân sự: người gánh nước đổ, người đưa than, thím Kỷ... đều phải đi qua lối này, cậu vẫn thường hay ấp ủ ý định nấp ở bên cạnh đống than củi rồi hù cho họ một tiếng thật to, làm cho họ giật bắn mình. Thế nhưng cậu mới chỉ hù thím Kỷ có một lần, thế mà thím ấy suýt làm rơi cả chén trà trên tay; thế nên cậu chỉ có thể dừng lại ở mức "thường hay nghĩ" mà thôi. Trong sân nhỏ có ba gian nhà, thím Kỷ ở một gian, phòng bếp một gian, phòng chứa than một gian, tính theo đúng cách gọi của cậu.
Cậu cứ quanh quẩn suốt ngày trong cái thế giới thu nhỏ này, mặc dù cũng có thể tùy lúc phát hiện ra mấy món đồ mới mẻ, nhưng lại chẳng có ai cùng thưởng thức chung với mình; khi cần thiết, cậu đành phải tự sắm vai hai hoặc ba người, chạy từ đông sang tây, từ tây qua đông, cốt để tạo ra chút hơi ấm của sự sống cho náo nhiệt. Đến khi chạy nhảy mệt nhoài, cậu ngồi thừ trên bậc thềm, hai mắt ngước nhìn trời, hoặc cúi gầm nhìn đất, trong đầu chỉ nghĩ đến mỗi một điều: "Chẳng có ai chơi cùng với cậu cả đâu, Phúc Quan ơi!"