Buổi chiều, nhà thi đấu diễn ra lễ khai giảng cho học sinh mới. Trên đường đi tới nhà thi đấu, Lý Phong vẫn luôn nói với Triệu Giáp Đệ rằng việc không đi học tiếng Anh là chuyện bất minh trí thế nào, vị cô giáo tiếng Anh trẻ đẹp kia diễm lệ động lòng người ra sao, từ nghiêng nước nghiêng thành cho đến họa nước hại dân, rồi lại cá lặn nhạn rơi, hoa nhẹn thẹn thùng, đại khái là đem hết thảy từ ngữ tốt đẹp tung ra sạch trơn, nói đến mức tên này bọt mép văng tứ tung, khô cả cổ họng.

Triệu Giáp Đệ không có phản ứng gì mấy, chỉ đang nghĩ không biết vị lão hiệu trưởng kia có nói gì trong lễ khai giảng hay không. Mã Tiểu Thao – người ngay ngày đầu tiên đi học đã đem việc trốn học tiến hành triệt để thì lộ vẻ mặt nghi ngờ. Lần này, Thẩm Hán – người có thế giới quan, giá trị quan, tình yêu quan đều đi ngược lại với Lý Phong – cũng phá lệ phụ họa theo, lập tức khơi dậy hứng thú của Mã Tiểu Thao, quyết định tiết tiếng Anh lần sau nhất định phải đi chiêm ngưỡng nhan sắc.

Trong dòng người tấp nập đi về phía nhà thi đấu, Triệu Giáp Đệ với ánh mắt cực kỳ tinh tường đã nhìn thấy bóng lưng cô đơn của lão hiệu trưởng. Vẫn là dáng người còng xuống, hai tay chắp sau lưng, bước chân rất chậm, bên cạnh không có vị lãnh đạo nhà trường nào đi theo. Điều này mang lại cho Triệu Giáp Đệ một cảm giác rất kỳ lạ, phảng phất như vị lão Phật Di Lặc cười híp mắt này lúc gặp mặt riêng thì chẳng có phong thái khí độ gì, bóng lưng tiêu điều bước đi giữa biển người, ngược lại lại mang theo chút ý cảnh tang thương tráng liệt.

"Đó chính là hiệu trưởng trường chúng ta." Triệu Giáp Đệ chỉ vào ông cụ ở đằng xa.

"Hả? Chỉ là ông già gù lưng đó á?" Lý Phong trừng lớn mắt. Cậu ta không có tiếp xúc mặt đối mặt với ông cụ giống như Triệu Giáp Đệ, tự nhiên cũng chẳng có cảm giác đặc biệt gì. Dù sao thì trên đời này, mặc kệ là cán bộ cấp cao thuộc tầng lớp tỉnh bộ nắm giữ vị trí trọng yếu, hay là cự phách thương nghiệp nắm trong tay hàng ức tài phú, khi ném vào đám đông thì đa phần vẫn giống như Triệu Giáp Đệ mà thôi, tầm thường không có gì lạ, chẳng có gì nổi bật.

Bởi vì đi chậm, lão hiệu trưởng liên tục bị những học sinh đang hưng phấn chen chúc xô đẩy, nhưng ông cụ cũng chẳng để tâm, cứ thong thả tiến về phía trước. Thẩm Hán lập tức tiên phong xông lên trước, mưu toan dìu đỡ vị "nhất gia chi chủ" mà chỉ cần ho một tiếng trong ngôi trường này cũng đủ khiến một đám phó hiệu trưởng, phó bí thư vã mồ hôi hột. Lão hiệu trưởng nheo mắt quay đầu nhìn Thẩm Hán một cái, mỉm cười, nhẹ nhàng lắc đầu, tiếp tục một mình đi về phía trước.

Thẩm Hán gãi gãi đầu, cẩn thận từng li từng tí đi theo sau ông cụ.

"Đồ nịnh hót này." Lý Phong lầm bầm.

Mã Tiểu Thao thì đeo tai nghe MP4, coi như không nghe thấy gì.

Mỗi lớp nam nữ xếp thành hai hàng, Triệu Giáp Đệ lại một lần nữa chọn ngồi ở bàn cuối cùng. Rất nhiều người mang theo MP3, thậm chí là PSP, chí ít cũng có một hai cuốn tạp chí báo chí vì sợ buồn ngủ. Trải qua vô số buổi lễ tụ họp tẻ nhạt vô vị từ ngày đầu tiên bước chân vào trường, chẳng ai còn mong đợi có thể nghe được điều gì mới mẻ ở những dịp thế này nữa. Bây giờ e rằng đến cả đứa trẻ con mẫu giáo cũng biết đạo lý "chim đầu đàn bắn súng trước".

Quả nhiên, màn phát biểu của lãnh đạo vô cùng rập khuôn, bài phát biểu của học sinh mới thì vô cùng tẻ nhạt. Hơn hai ngàn con người mơ màng buồn ngủ, Triệu Giáp Đệ mang theo cuốn sách "Con đường nô lệ" tham dự buổi lễ bèn tranh thủ quan sát tình hình địch thủ, phát hiện ra cố vấn học tập không có thời gian để ý đến đám học sinh hồn vía lên mây, sau đó lại đau khổ nhận ra lớp học của mình chính là một tồn tại bi tráng khan hiếm tài nguyên mỹ nữ nhất. Cậu đặc biệt liếc nhìn lớp của Châu Tiểu Mãn, quả nhiên vừa so sánh liền làm nổi bật lên lớp người ta mỹ nữ như mây. Triệu Giáp Đệ thở dài sườn sượt, cúi đầu tiếp tục đọc sách, tự ám thị bản thân rằng trong sách tự có ngọc bích vàng son. Cậu không nhìn thấy vị lão hiệu trưởng vốn không lên bục phát biểu lại rất khiêm nhường đi một vòng ở phía cuối của tất cả các lớp học viện.

Khi lễ khai giảng sắp kết thúc, lão hiệu trưởng cuối cùng cũng không nhanh không chậm đi về phía bục chủ tịch, khiến cho mấy vị lãnh đạo nhà trường ban đầu được thông báo là hiệu trưởng sẽ không lên bục giật mình đứng phắt dậy, vội vàng nhường ghế. Hơn hai ngàn thanh niên nam nữ ngồi dưới lúc này cuối cùng cũng có một vài người ngẩng đầu lên, muốn biết đã xảy ra chuyện gì, kết quả lại nhìn thấy một ông già trông giống như gác cổng, đi một đôi giày vải, tự mình cầm lấy micro rồi bước lên bục diễn thuyết. Không có bản thảo phát biểu, không có người dẫn chương trình giới thiệu trước, ông ho khan hai tiếng, điềm đạm nói: "Các vị đồng nghiệp, các bạn học sinh thân mến, hôm nay tôi không muốn đại diện cho ai để phát biểu cả, mà chỉ dùng thân phận của một ông lão đã cắm rễ tại ngôi trường này tròn năm mươi năm, và sắp sửa rời khỏi ngôi trường này, để nói vài lời với hơn hai ngàn học sinh mới."

Giọng nói của ông cụ không lớn, nhưng có thể truyền tải rõ ràng vào tai của từng người bên trong nhà thi đấu.

Dưới đài lập tức rộ lên tiếng bàn tán xôn xao.

Ông cụ một tay cầm micro, tay kia vẫn chắp sau lưng. Ông đeo cặp kính lão dày cộp, đi một đôi giày vải đế cao su rẻ tiền, mặc một bộ đồ quê mùa, mặc kệ sự ồn ào dưới đài, nói tiếp: "Khu học xá chúng ta đang sinh sống có một cách gọi không được chính xác cho lắm — Đại học thành Dương Phố. Trên mảnh đất này có Phúc Đán, có Đồng Tế, có Quân Y Dược hai, còn có Đại học Tài chính Kinh tế, ngoài ra còn gì nữa nhỉ? Tôi nhớ không rõ lắm, tin chắc rằng các em cũng không nắm rõ đâu. Điều này có nghĩa là, nếu có ai đó hỏi về ngôi trường của chúng ta, sau khi cậu ta chật vật lắm mới nghe hiểu lời giải thích của các em, sẽ bừng tỉnh đại ngộ: Ồ, chính là cái trường đại học nằm bên cạnh Đồng Tế và Quân Y Dược ấy hả? Hoặc giả như có một ngày các em đi dạo ở khu trung tâm Thượng Hải, đợi mãi không thấy xe buýt, bèn bắt taxi đến Đại học thành Dương Phố, tài xế nhất định cũng không biết cái địa điểm này đâu, thế nên các em vẫn phải nói: Bác tài, chi bằng bác cứ đưa cháu đến Đại học Đồng Tế trước đi đã."

Cả hội trường cười ồ lên.

Lão hiệu trưởng cũng mỉm cười, chỉ là bục chủ tịch ban nãy còn đang cười nói vui vẻ giờ phút này lại im phăng phắc, ai nấy đều sợ hãi cúi đầu không dám thở mạnh. Ông cụ nhẹ nhàng tháo kính xuống, dùng vạt áo lau rồi đeo lên, tiếp tục nói: "Cho nên nói thật lòng, đây không phải là một ngôi trường mà khi các em nói ra có thể mang lại cho người ta sự trầm trồ khen ngợi và ngưỡng mộ. Tôi không biết trong số hơn hai ngàn học sinh có bao nhiêu người đến đây với vẻ mặt đắc ý, cảm thấy sau khi vượt qua chín chín tám mươi mốt kiếp nạn thì có thể tiêu diêu tự tại rồi, cũng không biết có bao nhiêu người đến đây với vẻ mặt chán chường, chỉ muốn kiếm tấm bằng rồi bước chân vào xã hội, làm chân sai vặt cho học sinh Phúc Đán, Bắc Đại, Thanh Hỏa, chạy vặt bưng trà rót nước các thứ. Về điểm này, một ông già năm hai mươi tuổi bước chân vào trường rồi không bao giờ rời đi nữa như tôi đây vẫn muốn nói thật đôi điều trong lòng."

"Đời người chỉ có một điểm dừng cuối cùng, nhưng lại có rất nhiều điểm xuất phát. Ra đời từ bụng mẹ là điểm xuất phát lớn đầu tiên, cái này thì không ai có thể thay đổi được. Tiếp theo là tiểu học lên trung học cơ sở, trung học cơ sở lên trung học phổ thông, lại là hai điểm xuất phát mới, rồi rất nhiều đứa trẻ lại đem việc trung học lên đại học nhìn nhận như điểm kết thúc của cuộc đời sớm hơn dự định, đây đều là một thái độ vô trách nhiệm. Sau mười tám tuổi, các em có thể không cần chịu trách nhiệm với cha mẹ mình, nhưng ít nhất các em phải học cách bắt đầu chịu trách nhiệm với chính mình. Tôi nhớ có một câu nói thế này, do một vị học trưởng nào đó của các em nói với tôi sau một lần say rượu: Cho dù bị người ta giẫm đạp thành một vũng bùn nhão, thì cũng phải bóp ra được một đóa hoa đuôi chó. Nếu tôi nhớ không lầm, cậu ta đến từ một huyện nghèo khó, học phí hằng năm đều thiếu nợ, toàn bộ đều dựa vào việc giành học bổng ở trường và làm bốn công việc vặt cùng gia sư ở cả hai kỳ nghỉ, dành dụm từng đồng một. Đến ngày tốt nghiệp, cậu ta nói câu đó với tôi, bữa rượu hôm đó vẫn là do tôi trả tiền. Hiện tại, cái tên trong bốn năm đại học đã mượn năm trăm mười hai cuốn sách từ thư viện, phá vỡ kỷ lục của trường này, có lẽ mười mấy năm nữa khi cậu ta bước ra từ Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, rồi quay lại Thượng Hải, sẽ trở thành lãnh đạo của tôi đấy."

Lần này tiếng cười đã thưa thớt hơn rất nhiều.

Lão hiệu trưởng mỉm cười, đảo mắt nhìn quanh hơn hai ngàn gương mặt non nớt dưới đài, nói: "Tôi không yêu cầu các em giống như vị học trưởng kia, mỗi năm mượn hơn một trăm cuốn sách, tôi thấy một năm đọc khoảng ba mươi mấy cuốn là xêm xêm rồi, đương nhiên bắt buộc phải là những cuốn sách nằm ngoài giáo trình. Nói thật, những cuốn sách mà trường đại học ép buộc các em phải bán mạng đọc, ngược lại đều là những thứ không có ích lợi gì mấy. Những tác phẩm mà tự bản thân các em sẵn sàng đọc, sẵn sàng nghiền ngẫm, sẵn sàng suy ngẫm, mới chính là tài sản tinh thần ảnh hưởng đến suốt cuộc đời các em."

"Tôi là một đứa con nhà nông bình thường, năm hai mươi tuổi gian khổ thi đỗ đại học, năm hai mươi sáu tuổi bắt đầu làm giáo viên, dạy học trồng người cho đến tận ngày hôm nay, chỉ chứng minh được một điều: Cho dù là một con cóc ghẻ, chỉ cần có thể ngày này qua ngày khác suốt mấy sớm chiều bồi đắp cho bản thân, thì sớm muộn gì cũng có ngày nhảy khỏi ao hồ để ăn thịt thiên nga. Miếng thịt thiên nga này có thể là học trò khắp thiên hạ, có thể là ôm được người đẹp vềnhà, cũng có thể là công thành danh toạ, rạng danh tổ tông, lại càng có thể trở thành một nhà tài phiệt vĩ đại. Tôi thẹn với lòng, không có gì hối tiếc, cũng vẫn luôn chờ đợi ngày mà các em tự thấy không có điểm gì hổ thẹn với chính mình. Có lẽ nghe đến đây, rất nhiều bạn học sinh sẽ hỏi, dựa vào đâu mà một ngôi trường tầm thường như ông lại yêu cầu chúng ta phải phấn đấu vươn lên? Đúng vậy, ngôi trường này vừa không có những tòa nhà cao tầng tràn lan như các trường đại học Trung Quốc, lại vừa không có mấy vị đại sư bị các học phủ Trung Quốc tập thể phớt lờ suốt nhiều năm trời, dựa vào cái gì chứ?"

Lão hiệu trưởng dừng lại một nhịp, chỉ vào chính mình, lại chỉ vào toàn bộ khán đài phía dưới:

"Dựa vào chính mình."

Cả hội trường im phăng phắc.

Ông cụ lấy lại nụ cười thoải mái, nói: "Được rồi, làm lỡ mất ngần ấy thời gian nghe nhạc đọc báo của mọi người, rất xin lỗi. Tan họp."

Ngay từ câu nói đầu tiên của lão hiệu trưởng, Triệu Giáp Đệ đã khép cuốn danh tác kinh tế học đó lại, lắng nghe trọn vẹn từng chữ không sót chữ nào.

Cậu biết vị học trưởng mà lão hiệu trưởng nhắc tới chính là một trong số rất ít những người bạn có thể tâm sự thật lòng thật dạ với Triệu Tam Kim. Tám năm trước, người đó bước chân vào Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, trải qua bao thăng trầm, cuối cùng cũng phất lên như diều gặp gió.

Triệu Giáp Đệ không hiểu rõ những khúc mắc thăng trầm ở giữa, càng không rõ sự biến hóa cuồn cuộn sóng gió đằng sau người đàn ông đó, nhưng cậu chắc chắn một người đàn ông như thế, việc công thành danh toạ là chuyện hợp tình hợp lý. Đứng dậy cầm lấy chiếc ghế nhựa rời khỏi nhà thi đấu, nhìn những tân sinh viên sau một hồi kinh ngạc giật mình đã nhanh chóng khôi phục lại bản chất phù phiếm, Triệu Giáp Đệ trầm mặc không nói. Đây mới chính là nhân sinh đích thực, mỗi người đều tiến lên hoặc trượt dốc theo quán tính, phần lớn đều là những con chú ếch chết dần chết mòn trong nước ấm đang đun sôi, ngu muội vô tri đến mức ngay cả mong muốn nhảy ra ngoài cũng không có.

Lão hiệu trưởng vẫn rời sân riêng với một đại gia đình lãnh đạo nhà trường, chỉ có điều lần này có thêm một người phụ nữ xinh đẹp ăn mặc theo kiểu nhân viên văn phòng đi cùng. Người phụ nữ độ chừng ba mươi tuổi ấy trông vô cùng đoan trang hiền thục, Triệu Giáp Đệ chỉ láng thoáng nhìn thấy một góc nghiêng kinh diễm và bóng lưng uyển chuyển thướt tha.

Khoảnh khắc đó, trái tim nhỏ bé của Triệu Giáp Đệ đập thình thịch, cuối cùng con mẹ nó cũng chạm trán nữ thần tuổi 80+ rồi.