Công tử nước Ngụy là Vô Kỵ, con út Ngụy Chiêu vương, em khác mẹ của An Ly vương nước Ngụy. Chiêu vương chết, An Ly vương lên ngôi, phong công tử làm Tín Lăng quân. Bấy giờ Phạm Thư trốn khỏi Ngụy, sang làm Tể tướng nước Tần, vì oán Ngụy Tề, đem quân Tần bao vây Đại Lương, phá quân Ngụy dưới núi Hoa Dương, đuổi tướng Mang Mão. Ngụy vương cùng công tử rất lo lắng.
Công tử là người nhân ái, khiêm hạ với kẻ sĩ, kẻ sĩ dù không hiền năng cũng khiêm nhường dùng lễ để giao kết, không dám cho mình giàu sang mà kiêu căng. Vì thế, mấy ngàn kẻ sĩ tranh nhau theo về, thực khách lên đến ba nghìn. Bấy giờ chư hầu cho Công tử là hiền năng, nhiều môn khách, hơn chục năm không dám đem quân đánh Ngụy.
Công tử đánh cờ cùng Ngụy vương, biên giới phía bắc nổi lửa truyền tin cấp báo: “Cướp nước Triệu đến, sắp vào biên cảnh”[1]. Ngụy vương ngừng đánh cờ, muốn triệu đại thần để thương nghị. Công tử ngăn lại, nói: “Triệu vương đi săn, không phải đến cướp.” Lại đánh cờ như trước. Nhà vua sợ, không để tâm vào việc đánh cờ. Lát sau, từ phương bắc lại truyền tin báo: “Triệu vương đi săn, không phải đến cướp.” Ngụy vương kinh ngạc, hỏi: “Sao công tử biết?” Công tử đáp: “Môn khách của thần có người thám sát được những việc riêng của Triệu vương, Triệu vương làm gì liền báo cho thần, cho nên thần biết.” Từ đấy về sau, Ngụy vương sợ công tử hiền năng, không dám để công tử nắm chính sự.
Ngụy có ẩn sĩ là Hầu Doanh, tuổi đã bảy mươi, nhà nghèo, coi cổng Di Môn ở Đại Lương. Công tử biết chuyện, qua thăm, muốn tặng hậu lễ. Hầu Doanh không nhận, nói: “Thần sửa mình giữ tiết mấy mươi năm, trước sau không cho làm coi cổng là khốn khổ mà nhận tiền của công tử.” Thế là công tử bày tiệc rượu lớn khoản đãi tân khách. Mọi người an tọa, công tử dong xe, để trống chỗ bên trái[2], đích thân đi đón Hầu sinh ở cổng Di Môn. Hầu sinh chỉnh lại áo mũ rách nát, leo thẳng lên xe, ngồi trên công tử, không hề khiêm nhường, có ý xem thái độ công tử thế nào. Công tử cầm cương càng thêm cung kính. Hầu sinh bảo Công tử: “Tôi có người khách làm đồ tể trong chợ, xin đưa xe đến thăm ông ta.” Công tử đánh xe vào chợ, Hầu sinh xuống xe gặp đồ tể là Chu Hợi, liếc nhìn, cố ý đừng nói chuyện thật lâu, ngầm quan sát công tử. Vẻ mặt công tử càng nhu hòa. Bấy giờ các tướng văn tướng võ, tông thất, môn khách ngồi đầy nhà, chờ công tử về nâng chén. Người trong chợ đều thấy công tử cầm cương ngựa. Đám cưỡi ngựa đi theo thảy thầm chửi Hầu sinh. Hầu sinh nhìn công tử, vẻ mặt trước sau không đổi, bèn từ biệt khách lên xe. Đến nhà, công tử dẫn Hầu sinh ngồi lên trên, khen ngợi trước tân khách, tân khách thảy kinh ngạc. Rượu mềm môi, công tử đứng dậy, đến trước mặt chúc thọ Hầu sinh. Hầu sinh nhân đó nói với công tử: “Hôm nay Doanh làm khó công tử đủ rồi. Doanh giữ cổng Di Môn mà công tử đích thân đem xe đến đón, cho Doanh được ngồi trước đông đảo mọi người, lẽ ra không nên quá lễ, nay công tử cố ý quá lễ. Nhưng Doanh muốn công tử được tiếng, cố ý để công tử ngựa xe đứng ở chợ hồi lâu, khách qua lại đều thấy công tử, công tử càng thêm cung kính. Người ở chợ đều xem Doanh là tiểu nhân, coi công tử là trưởng thượng khiêm hạ với kẻ sĩ vậy.” Công tử bãi tiệc, Hầu sinh được tôn làm thượng khách.
Hầu sinh nói với công tử: “Doanh qua chỗ đồ tể Chu Hợi, hắn hiền năng, người đời không ai biết, nên ẩn mình ở phường đồ tể.” Công tử qua mời nhiều lần, Chu Hợi cố ý không đáp lễ, công tử lấy làm lạ.
Ngụy An Ly vương năm thứ hai mươi, Tần Chiêu vương đã phá quân Triệu ở Trường Bình, lại tiến quân bao vây Hàm Đan. Chị của công tử là phu nhân của Bình Nguyên quân, em trai Huệ Văn vương nước Triệu, nhiều lần gửi thư cho Ngụy vương và công tử, xin cứu Triệu. Ngụy vương sai tướng quân Tấn Bỉ, đem mười vạn quân cứu Triệu. Tần vương sai sứ báo với Ngụy vương rằng: “Ta đánh Triệu chỉ sớm tối hạ được, chư hầu ai dám cứu viện, hạ xong Triệu, ắt đem quân đánh nước đó trước.” Ngụy vương sợ, sai người ngăn Tấn Bỉ, đóng quân lại Nghiệp Thành, danh nghĩa cứu Triệu, kỳ thực tính nước đôi để xem xét tình hình. Bình Nguyên quân sai sứ giả liên tục sang Ngụy, trách công tử rằng: “Thắng sở dĩ trông cậy ngài vì quan hệ hôn nhân, cho công tử nghĩa khí cao, có thể giúp người lúc nguy khốn. Nay Hàm Đan sớm tối sắp hàng Tần, Ngụy lại không đến cứu, công tử đâu có cứu người trong lúc hoạn nạn! Vả công tử nếu khinh Thắng, bỏ mặc để phải hàng Tần, lại há không thương xót chị gái công tử ư?” Công tử lo lắng về việc đó, nhiều lần thỉnh cầu Ngụy vương, lại cùng tân khách, biện sĩ dùng trăm phương nghìn cách thuyết phục Ngụy vương. Ngụy vương sợ Tần, cuối cùng không nghe công tử. Công tử cho rằng không thể thuyết phục Ngụy vương, nghĩ mình chẳng thể sống một mình mà để Triệu bị diệt vong, bèn đề nghị môn khách, chuẩn bị hơn trăm cỗ chiến xa, muốn cùng môn khách qua đánh Tần, sống chết với Triệu.
Qua cổng Di Môn, gặp Hầu sinh, nói đủ lý do muốn liều chết cùng quân Tần. Nói xong từ biệt lên đường, Hầu sinh nói: “Công tử gắng lên, tôi già yếu không theo được.” Công tử đi được mấy dặm, trong lòng không vui, nói: “Ta đối đãi với Hầu sinh rất chu đáo, thiên hạ không ai không biết, nay ta sắp chết mà Hầu Doanh không có nửa lời từ biệt, ta có điều thất thố chăng?” Bèn dẫn xe quay lại, hỏi Hầu sinh. Hầu sinh cười nói: “Thần vốn biết công tử sẽ quay lại.” Nói tiếp: “Công tử chuộng kẻ sĩ, nổi tiếng thiên hạ. Nay gặp nạn, không có cách khác nên muốn đánh quân Tần, cũng như ném thịt cho hổ đói, chẳng ích gì đâu. Vậy chuộng tân khách làm gì? Công tử đối đãi với tôi rất hậu, công tử đi mà tôi không đưa tiễn, vì thế biết công tử hận sẽ quay lại vậy.” Công tử vái lạy mấy lượt, nhân lại hỏi han. Hầu sinh bèn đuổi mọi người ra, rồi nói: “Doanh nghe nói binh phù của Tấn Bỉ thường để ở chỗ đại vương nằm, còn Như Cơ được sủng ái nhất, ra vào phòng ngủ của đại vương, có thể lấy trộm được. Doanh nghe cha của Như Cơ bị người ta giết, Như Cơ ôm phẫn uất ba năm nay, từ đại vương trở xuống đều muốn báo thù cha cho Như Cơ, nhưng không làm được. Như Cơ khóc nhờ công tử, công tử sai môn khách chém được đầu kẻ đó, cung kính dâng cho Như Cơ. Như Cơ dẫu chết vì công tử cũng cam lòng, chỉ là chưa có cơ hội thôi. Công tử chỉ cần mở miệng thỉnh cầu Như Cơ, Như Cơ ắt đồng ý, lấy được hổ phù đoạt quân Tấn Bỉ, bắc cứu được Triệu, tây đẩy lui Tần, là cách chinh phạt của Ngũ bá vậy.” Công tử theo kế đó, thỉnh cầu Như Cơ. Quả nhiên Như Cơ lấy trộm binh phù của Tấn Bỉ trao cho công tử.
Công tử lên đường, Hầu sinh nói: “Tướng ở ngoài, lệnh chúa có khi không nghe, cốt sao lợi cho quốc gia. Công tử khớp lệnh phù, Tấn Bỉ không chịu giao quân lại đề nghị thỉnh thị Ngụy vương, việc ắt nguy. Bạn tôi là đồ tể Chu Hợi có thể cùng đi, người này là dũng sĩ. Tấn Bỉ nghe thì việc quá tốt; không nghe, có thể sai Chu Hợi giết đi.” Công tử nghe vậy liền khóc. Hầu sinh hỏi: “Công tử sợ chết chăng? Sao lại khóc?” Công tử đáp: “Tấn Bỉ là lão tướng uy thanh hiển hách, qua đó e không nghe, ắt phải giết đi, vì thế ta khóc, há vì sợ chết ru?” Thế rồi công tử xin gặp Chu Hợi. Chu Hợi cười nói: “Tôi là đồ tể huơ dao ở chợ, công tử đích thân đến nhiều lần, sở dĩ không đáp tạ, vì cho đó là chút lễ nghĩa vô dụng. Nay công tử gặp nguy, chính là lúc tôi đem tính mạng báo đáp vậy.” Bèn cùng công tử lên đường. Công tử qua cảm tạ Hầu sinh, Hầu sinh nói: “Tôi nên theo, nhưng già rồi không đi được. Tôi xin tính ngày công tử đi, khi nào đến chỗ quân Tấn Bỉ, tôi quay về bắc cắt cổ tự vẫn, để tiễn công tử.” Công tử bèn lên đường.
Đến đất Nghiệp, giả lệnh Ngụy vương thay Tấn Bỉ. Tấn Bỉ khớp binh phù, lấy làm ngờ, giơ tay nhìn công tử nói: “Nay tôi cầm mười vạn quân, đồn trú ở biên giới, giữ nhiệm vụ quan trọng của nước, ngài lại đi một chiếc xe đến thay, vậy là sao?" Ý không muốn nghe theo. Chu Hợi giấu sẵn chùy nặng bốn mươi cân trong tay áo, vung chùy giết Tấn Bỉ. Công tử bèn cầm quân của Tấn Bỉ, hạ lệnh trong quân rằng: “Ai cha con cùng ở trong quân, cha được về; anh em cùng ở trong quân, anh được về; chỉ có một mình, không anh em thì được về phụng dưỡng cha mẹ.” Chọn được tám vạn quân, tiến quân đánh quân Tần. Quân Tần giải vây rút về, cứu được Hàm Đan, bảo tồn Triệu. Triệu vương cùng Bình Nguyên quân đích thân nghênh đón công tử ở biên giới, Bình Nguyên quân mang bao đựng tên đi trước dẫn đường cho công tử. Triệu vương vái lạy nói: “Hiền nhân từ xưa chưa ai bằng công tử vậy.” Bấy giờ, Bình Nguyên quân không dám sánh với công tử. Công tử cùng Hầu sinh chia tay, đến chỗ quân Tấn Bỉ, Hầu sinh quả quay mặt về bắc cắt cổ tự vẫn.
Ngụy vương giận công tử trộm binh phù của mình, giả lệnh giết Tấn Bỉ, Công tử cũng tự biết. Khi đã đẩy lui Tần, bảo tồn Triệu, liền sai tướng đem quân về Ngụy, còn một mình công tử lại làm khách nước Triệu. Hiếu Thành vương nước Triệu cảm ân đức công tử giả lệnh vua đoạt binh quyền của Tấn Bỉ để bảo tồn nước Triệu, nên bàn với Bình Nguyên quân, đem năm thành phong cho. Công tử biết việc đó, có ý kiêu ra vẻ mình có công. Môn khách có người nói với công tử: “Có việc không thể quên, có việc không thể không quên. Phàm người có đức với công tử, công tử không thể quên, công tử có đức với người khác, xin công tử quên đi. Vả giả lệnh Ngụy vương, đoạt binh quyền của Tấn Bỉ để cứu Triệu, với Triệu thì đó là công, nhưng với Ngụy thì không phải tôi trung vậy. Công tử tự kiêu mà nhận công, tôi trộm vì công tử không cho là phải.” Thế rồi công tử tự trách, làm vẻ như không có chỗ dung thân. Triệu vương quét thềm đích thân nghênh đón, lấy lễ chủ nhân, đưa công tử lên thềm phía tây. Công tử đi nghiêng từ tạ, lên theo bậc thềm phía đông, tự nói mình có tội, phụ bạc Ngụy, không công với Triệu. Triệu vương đãi rượu đến chiều tối, miệng không nỡ nói dâng năm thành, vì cho rằng công tử sẽ không nhận. Cuối cùng công tử ở lại Triệu. Triệu vương lấy ấp Hoắc cho công tử làm ấp thang mộc. Ngụy lại lấy ấp Tín Lăng phong cho công tử. Công tử vẫn ở lại Triệu.
Công tử nghe nói Triệu có ẩn sĩ Mao Công giấu mình ở phường cờ bạc, Tiết công giấu mình ở nhà bán tương, muốn gặp nhưng hai người trốn tránh không chịu. Công tử hay biết chỗ họ, bèn lén đi bộ đến giao du cùng, rất tâm đắc. Bình Nguyên quân biết chuyện, nói với phu nhân: “Khi trước nghe nói công tử em trai phu nhân thiên hạ vô song, nay nghe nói ông ta giao du bừa bãi với đám cờ bạc bán tương, công tử là kẻ hoang đàng vậy.” Phu nhân nói lại với công tử, công tử liền từ biệt phu nhân ra đi, nói: “Ban đầu nghe nói Bình Nguyên quân hiền năng, nên giúp Ngụy vương mà cứu Triệu, để xứng với Bình Nguyên quân. Bình Nguyên quân giao du, đều tỏ ra hào phóng, không phải cầu kẻ sĩ. Vô Kỵ từ hồi ở Đại Lương, thường nghe hai người này hiền năng, tới Triệu, sợ không được gặp. Lấy ý muốn giao du của Vô Kỵ còn sợ họ không muốn gặp, nay Bình Nguyên quân lại cho là xấu hổ, ông ta không đáng để giao du.” Bèn chuẩn bị hành trang ra đi. Phu nhân nói lại với Bình Nguyên quân. Bình Nguyên quân bỏ mũ tạ lỗi, cố giữ công tử. Môn hạ của Bình Nguyên quân nghe chuyện, phân nửa bỏ theo công tử, kẻ sĩ trong thiên hạ cũng theo công tử, môn khách của công tử đông hơn cả môn khách của Bình Nguyên quân.
Công tử lưu lại Triệu mười năm không về. Tần nghe công tử Triệu, ngày đêm đem quân sang đông đánh Ngụy. Ngụy vương lo sợ, sai sứ thỉnh công tử về. Công tử sợ vua giận mình, bèn răn môn hạ: “Ai dám truyền đạt với sứ giả của Ngụy vương, xử tử.” Tân khách đều quay lưng với Ngụy sang Triệu, không ai dám khuyên công tử trở về. Mao công, Tiết công cùng yết kiến công tử, nói: “Công tử sở dĩ được trọng ở Triệu, nổi danh chư hầu đều nhờ có Ngụy. Nay Tần đánh Ngụy, Ngụy nguy cấp mà công tử không xót, để Tần phá được Đại Lương rồi san phẳng tông miếu tiên vương, công tử còn mặt mũi nào đứng trong thiên hạ nữa?" Chưa nói cạn lời, công tử bật dậy, mặt mày biến sắc, gọi người mau đánh xe về cứu Ngụy.
Ngụy vương gặp công tử, cả hai cùng khóc, rồi trao cho công tử ấn thượng tướng quân, công tử bèn cầm quân. Ngụy An Ly vương năm thứ ba mươi, công tử phái sứ giả thông báo chư hầu. Chư hầu nghe nói công tử làm tướng, thảy đều sai tướng cầm quân đến cứu Ngụy. Công tử thống lĩnh quân năm nước, phá quân Tần ở Hà Ngoại, tướng Tần là Mông Ngao tháo chạy. Bèn thừa thắng đuổi quân Tần đến cửa Hàm Cốc, khống chế quân Tần, quân Tần không dám ra ngoài. Bấy giờ công tử danh lừng thiên hạ, tân khách chư hầu tiến dâng binh pháp, công tử đều đề tên, nên tục gọi là Ngụy công tử binh pháp.
Tần vương lo lắng việc đó, bèn đem vạn cân vàng đến Ngụy, tìm môn khách của Tấn Bỉ, sai hủy báng công tử với Ngụy vương: “Công tử lưu vong bên ngoài mười năm, nay làm tướng Ngụy, tướng chư hầu đều quy thuận, chư hầu chỉ nghe Ngụy công tử, không nghe Ngụy vương. Công tử cũng muốn nhân lúc này ngoảnh mặt về nam xưng vương, chư hầu sợ oai công tử, muốn lập công tử làm vua.” Tần nhiều lần sai người ly gián, và chúc mừng công tử, hỏi đã được lập làm Ngụy vương chưa. Hằng ngày Ngụy vương nghe lời hủy báng, không thể không tin, sau quả sai người làm tướng thay công tử. Công tử tự biết lại vì lời hủy báng mà bị phế, bèn thác bệnh không vào chầu, cùng tân khách chìm đắm trong rượu, lại gần gũi nữ sắc quá độ. Ngày đêm uống rượu làm vui được bốn năm, cuối cùng bị bệnh vì rượu mà chết. Năm đó, An Ly vương nước Ngụy cũng qua đời.
Tần hay tin công tử chết, sai Mông Ngao đánh Ngụy, hạ được hai mươi thành, đặt làm Đông Quận. Sau, Tần dần chiếm Ngụy như tằm ăn lá dâu, mười tám năm sau bắt sống Ngụy vương, làm cỏ thành Đại Lương.
Cao tổ[3] thuở còn hàn vi, nhiều lần nghe nói công tử hiền năng. Đến khi lên ngôi thiên tử, mỗi khi qua Đại Lương, thường tế tự công tử. Cao tổ năm thứ mười hai, đi đánh Kinh Bố về, vì công tử mà đặt năm nhà giữ phần mộ, đời đời bốn mùa hằng năm phụng thờ công tử.
Thái sử công bàn rằng: Ta qua gò Đại Lương, tìm hỏi chỗ gọi là cổng Di Môn. Di Môn là cửa phía đông thành. Các công tử trong thiên hạ cũng có người chuộng kẻ sĩ, nhưng việc Tín Lăng quân tiếp đãi những người ẩn cư nơi núi hang, không xấu hổ khi giao du với người dưới, là chỗ khả thủ. Ông nổi danh chư hầu, không phải vô cớ vậy. Cao tổ mỗi khi đi qua, sai dân phụng thờ không dứt.
[1] Xưa, ở biên giới, người ta cho đắp các ụ, khi có giặc xâm phạm thì đốt lửa làm hiệu, cũng có khi dùng phân chó sói để đốt, khói bay thẳng lên trời, có thể nhìn thấy từ xa, để thông báo tình hình nguy cấp.
[2] Xưa, chỗ ngồi bên trái xe được coi là chỗ quan trọng.
[3] Cao tổ: tức Hán Cao tổ Lưu Bang, người sáng lập nhà Hán.
