Mông Điềm, tổ tiên người nước Tề. Ông nội Điềm là Mông Ngao, từ Tề sang thờ Tần Chiêu vương, làm quan đến chức thượng khanh. Trang Tương vương nước Tần năm đầu, Ngao làm võ tướng nước Tần, đánh Hàn, chiếm Thành Cao, Huỳnh Dương, lập làm quận Tam Xuyên. Năm thứ hai, Mông Ngao tấn công Triệu, chiếm ba mươi bảy thành. Tần Thủy hoàng năm thứ ba, Mông Ngao đánh Hàn, chiếm mười ba thành. Năm thứ năm, Mông Ngao đánh Ngụy, chiếm hai mươi thành, lập làm Đông Quận. Tần Thủy hoàng năm thứ bảy, Mông Ngao chết. Con Ngao là Vũ, Con Vũ là Điềm. Điềm từng học hành pháp, nằm việc văn từ hình ngục. Tần Thủy hoàng năm thứ hai mươi ba, Mông Vũ làm tỳ tướng nước Tần, cùng Vương Tiễn tấn công Sở, cả phá được, giết Hạng Yên. Năm thứ hai mươi tư, Mông Vũ đánh Sở, bắt sống Sở vương. Em trai Mông Điềm là Nghị.

Tần Thủy hoàng năm thứ hai mươi sáu, Mông Điềm nhờ gia thế được làm tướng nước Tần, tấn công Tề, cả phá được, được phong làm Nội sử. Tần thôn tính thiên hạ, bèn sai Mông Điềm cầm ba mươi vạn quân lên phía bắc đánh đuổi nhung địch, thu phục Hà Nam. Xây dựng Trường thành, dựa vào địa hình, không chế vùng biên tải hiểm yếu, khởi từ Lâm Thao, đến Liêu Đông, dài trên vạn dặm. Thế rồi băng qua Hoàng Hà, dựa vào Dương Sơn, uốn lượn lên phía bắc. Quân đội dãi nắng hơn mười năm bên ngoài, trú tại Thượng Quận. Bấy giờ Mông Điền oai chấn Hung Nô. Thủy hoàng rất tôn sùng họ Mông, tin dùng và cho là hiền năng. Rồi Thủy hoàng thân cận Mông Nghị, cho làm thượng khanh, ra ngoài được ngồi cùng xe, vào triều được hầu trước mặt. Điềm gánh vác công việc bên ngoài, còn Nghị thường được bàn mưu bên trong, nổi danh trung tín, nên dẫu tướng văn tướng võ không ai dám ganh đua.

Triệu Cao là bà con xa của vương tộc nước Triệu. Mấy anh em Triệu Cao, sinh ra đều làm hoạn quan, mẹ bị hành hình, đời đời thấp hèn. Tần vương nghe nói Cao mạnh mẽ, thông hiểu hình pháp, cất làm chức Trung xa phủ lệnh. Cao liền phụng sự riêng công tử Hồ Hợi, dạy Hồ Hợi xử án. Cao có tội lớn, Tân vương lệnh Mông Nghệ trị tội theo pháp luật. Nghị không dám nương nhẹ, khép Cao tội chết, gạt khỏi danh sách hoạn quan. Thủy hoàng cho rằng Cao mẫn cán trong công việc, xá tội chết, khôi phục quan tước.

Thủy hoàng muốn tuần du thiên hạ, theo đường Cửu Nguyên, thẳng đến Cam Tuyền, bèn sai Mông Điềm khai thông đường sá, từ Cửu Nguyên đến Cam Tuyền, bạt núi lấp khe, trải dài nghìn tám trăm dặm. Đường chưa sửa xong.

Tần Thủy hoàng năm thứ ba mươi bảy, mùa đông, lên đường xuất du Cối Kê, đi men biển, theo hướng bắc lên Lang Da. Trên đường bị ốm, sai Mông Nghị về cầu đảo thần núi sông, chưa trở lại.

Thủy hoàng đến Sa Khưu thì băng, việc được giữ kín, quần thần không ai biết. Bấy giờ Thừa tướng Lý Tư, công tử Hồ Hợi, Trung xa phủ lệnh Triệu Cao đi theo. Cao được Hồ Hợi sủng ái, muốn lập Hồ Hợi, lại oán Mông Nghị dùng pháp trị tội không bênh vực mình, nhân đó có bụng làm giặc, bèn cùng Thừa tướng Lý Tư, công tử Hồ Hợi ngầm bàn mưu, lập Hồ Hợi làm Thái tử. Thái tử đã được lập, sai sứ giả khép tội, ban chết công tử Phù Tô và Mông Điềm. Phù Tô chết rồi, Mông Điềm nghi ngờ xin thỉnh mệnh lần nữa. Sứ giả giao Mông Điềm cho pháp quan, phái người thay Điềm. Hồ Hợi lấy xá nhân của Lý Tư làm hộ quân. Sứ giả về báo, Hồ Hợi nghe tin Phù Tô đã chết, muốn thả Mông Điềm. Triệu Cao sợ họ Mông lại hiển quý và được trọng dụng, oán họ.

Nghị về tới, Triệu Cao ra sức vạch kế cho Hồ Hợi, muốn diệt họ Mông, bèn nói rằng: “Thần nghe tiên đế muốn cất nhắc hiền năng, lập Thái tử đã lâu, nhưng Nghị can: 'Không thể.' Nếu biết người hiền mà không chịu lập, là bất trung mà khiến chúa bị mê hoặc vậy. Theo ngu ý của thần, chẳng bằng hãy giết đi.” Hồ Hợi nghe theo, trói Mông Nghị ở đất Đại. Trước đó, Điềm đã bị giam Dương Chu. Xe tang đến Hàm Dương, an táng xong, Thái tử được lập làm Nhị thế hoàng đế, Triệu Cao làm người thân cận, ngày đêm hủy báng họ Mông, bới móc tội lỗi, gièm pha họ.

Tử Anh can gián: “Thần nghe nói, Triệu vương trước đây là Thiên giết bề tôi trung lượng Lý Mục rồi dùng Nhan Tụ, Yên vương là Hỷ ngầm dùng mưu của Kinh Kha mà bội ước với Tần, Tề vương là Kiến giết tôi trung đời trước mà theo đề nghị của Hậu Thắng. Ba vua đó thảy vì thay lối xưa mà rồi mất nước, tai ương vào mình. Nay họ Mông là đại thần mưu sĩ của Tần mà chúa thượng một muốn vứt bỏ, thần trộm cho không thể. Thần nghe nói người cạn nghĩ không thể trị nước, kẻ cho mình là trí không thể bảo tồn nhà vua. Giết tôi trung mà lập kẻ không có tiết tháo đức hạnh, là trong khiến quần thần không tin tưởng nhau, ngoài làm ý chí chiến đấu của quân sĩ bị lung lay, thần trộm cho là không thể.”

Hồ Hợi không nghe. Rồi sai Ngự sử Khúc Cung ngồi xe đến đất Đại, truyền lệnh cho Mông Nghị: “Tiên chúa muốn lập Thái tử mà khanh gây khó dễ. Nay Thừa tướng cho khanh là bất trung, tội đến tông tộc, Trẫm không nhẫn tâm, ban khanh được chết, thế cũng may lắm rồi. Khanh hãy tính đi!” Nghị đáp rằng: “Nếu thần không được lòng tiên chúa, sao trẻ tuổi đã làm quan, được tin yêu đến tận khi tiên chúa qua đời? Có thể gọi là hiểu được tâm ý. Nếu thần không biết tài của Thái tử, sao riêng Thái tử được theo tiên chúa, chu du thiên hạ, vượt xa các công tử khác? Thần không có gì đáng phải ngờ cả. Việc tiên chúa chọn Thái tử, là xem xét qua nhiều năm, thần sao dám có lời can! Sao dám toan tính gì! Chẳng dám tô điểm ngôn từ để tránh phải tội chết, là vì hổ nhục với thanh danh tiên đế, xin đại phu nghĩ cho, khiến thần được chết với tình thực. Huống nữa, thành toàn theo lý, đó là đạo nghĩa đáng quý; dùng hình để giết, đó là đạo nghĩa nên bỏ. Xưa Tần Mục công giết ba lương thần, trị tội Bách Lý Hề mà không vạch ra được tội trạng, cho nên thụy hiệu là 'Mậu' (lầm lỗi). Chiêu Tương vương giết Vũ An quân Bạch Khởi. Sở Bình vương giết Ngũ Xa. Ngô vương Phù Sai giết Ngũ Tử Tư. Bốn vị vua đó, đều gây ra sai lầm lớn, thiên hạ cho là sai, coi vua mình không phải hiền minh, vì thế chư hầu dè bỉu. Cho nên nói: 'Người theo đạo cai trị không giết kẻ vô tội, không phạt kẻ vô tội'. Xin đại phu hãy lưu tâm!” Sứ giả biết ý Hồ Hợi, không nghe theo lời Mông Nghị, bèn giết đi.

Nhị thế lại phái sứ giả đến Dương Chu, lệnh cho Mông Điềm: “Khanh nhiều tội lắm, em khanh là Nghị có tội lớn, theo pháp liên lụy đến Nội sử.” Điềm nói: “Từ ông cha thần, đến đời con cháu, đóng góp công lao, trung tín với Tần đã ba đời. Nay thần cầm hơn ba mươi vạn quân, thân tuy bị cầm tù, thế đủ để làm phản, nhưng tự biết phải chết mà vẫn giữ tiết nghĩa, không dám làm nhục lời dạy của ông cha, không quên tiên chúa. Xưa, Chu Thành vương mới lên ngôi, chưa rời khỏi tã địu[1], Chu công Đán công vua lên triều, cuối cùng bình định thiên hạ. Tới khi Thành vương bệnh nặng, công Đán tự cắt móng tay rồi trầm mình xuống sông Hoàng Hà, nói: 'Vua chưa hiểu biết, Đán nắm việc nước. Nếu có tội lỗi tai ương, Đán xin gánh chịu tai ương đó.' Bèn viết ra rồi cất trong Ký phủ[2], có thể gọi là trung tín vậy. Khi Thành vương có thể trị quốc, có gian thần nói: 'Chu công Đán muốn làm loạn từ lâu, nếu nhà vua không phòng bị, ắt sinh chuyện lớn.' Thành vương cả giận, Chu công Đán phải chạy sang Sở. Thành vương đến Ký phủ xem xét, đọc được thẻ sách ghi lời khấn của Chu công Đán trước khi trầm mình, bèn sa nước mắt nói: 'Kẻ nào nói Chu công Đán muốn làm loạn!' Liền giết kẻ đã nói xấu rồi đón Chu công Đán về. Cho nên Chu thư viết: 'Ắt phải xem xét đủ tam tài và ngũ luân'.[3] Nay tông tộc của Điềm, đời đời không hai lòng, cuối cùng lại thế này, ắt do lũ gian thần loạn nghịch, là lẽ dối gạt từ trong vậy. Xét, Thành vương mắc lỗi lại biết sửa đổi nên cuối cùng tốt đẹp; Kiệt giết Quan Long Phùng, Trụ giết vương tử Tỷ Can mà không hối hận, đến nỗi thân chết nước mắt. Cho nên thần cho rằng lỗi lầm có thể sửa đổi, can ngăn có thể khiến tỉnh ngộ vậy. Xét ở Tam tài Ngũ luân, là khuôn phép của thương thánh. Phàm lời thần nói, chẳng phải để mong thoát tội, là muốn can gián rồi chết, xin bệ hạ vì muôn dân mà nghĩ về đường mình đi.” Sứ giả nói: “Tôi nhận chiếu dùng pháp xử tướng quân, không dám đem lời tướng quân tấu lên hoàng thượng.” Mông Điềm ngậm ngùi than thở rằng: “Ta mắc tội chi với trời, không tội mà phải chết ư?” Hồi lâu, chậm rãi nói: “Tội của Điềm vốn đáng chết. Khởi từ Lâm Thao kéo đến Liêu Đông, tường thành dài hơn vạn dặm, việc làm ấy không thể không cắt đứt mạch đất? Đó là tội của Điềm vậy.” Bèn uống thuốc độc tự sát.

Thái sử công bàn rằng: Ta đến biên giới phía bắc, từ Trực đạo[4] trở về, trên đường đi xem trường thành, định lũy do Mông Điềm xây dựng cho Tần, bạt núi lấp khe, khai thông Trực đạo, cố nhiên xem nhẹ công sức trăm họ. Ban đầu Tần diệt chư hầu, lòng người trong thiên hạ chưa yên, vết thương chưa lành, Điềm là danh tướng, không nhân lúc đó mà ra sức can ngăn, cứu vớt hoạn nạn của trăm họ, nuôi dưỡng người già bảo bọc con côi, lo toan cuộc sống yên ổn cho dân chúng, mà đón ý lập công, vậy nên anh em bị giết, chẳng cũng phải ư? Sao phải đổ tội ở mạch đất?

[1] Ý nói Chu Thành vương lên ngôi khi còn thơ dại.

[2] Ký phủ: nơi lưu giữ văn thư, sử sách của nhà nước thời cổ.

[3] Tam tài: tức trời, đất và con người. Ngũ luân: chỉ năm mối quan hệ gồm vua tôi, cha con, vợ chồng, lớn nhỏ, bạn bè.

[4] Trực đạo: đường do Tần Thủy hoàng sai Mông Điềm làm, từ Cửu Nguyên (nay thuộc Nội Mông Cổ) đến Vân Dương (nay thuộc tỉnh Thiểm Tây).