Xuân Thân quân người Sở, tên Hiết, họ Hoàng. Đi du học, hiểu biết rộng, thờ Khoảnh Tương vương nước Sở. Khoảnh Tương vương cho Hiết giỏi biện bác, phái đi sứ Tần. Tần Chiêu vương sai Bạch Khởi đánh Hàn và Ngụy, đánh bại hai nước ở Hoa Dương, bắt sống tướng Ngụy Mang Mão, Hàn và Ngụy thần phục mà thờ Tần. Tần Chiêu vương lệnh cho Bạch Khởi cùng Hàn và Ngụy đánh Sở, quân chưa đi, Sở sai Hoàng Hiết đến Tần, biết kế của Tần. Bấy giờ, Tần trước đã sai Bạch Khởi đánh Sở, chiếm quận Vu và Kiềm Trung, hạ đất Yên và Dĩnh, phía đông đến Cảnh Lăng, Khoảnh Tương vương nước Sở dời đô đến Trần Huyện. Hoàng Hiết thấy được Sở Hoài vương bị Tần dụ vào triều, bị lừa dối, giữ lại rồi chết ở Tần. Khoảnh Tương vương là con của Sở Hoài vương, bị Tần coi thường, sợ Tần một phen cất quân sẽ tiêu diệt Sở. Hiết bèn dâng thư thuyết phục Tần Chiêu vương rằng:
“Thiên hạ không nước nào mạnh bằng Tần, Sở. Nay nghe tin đại vương muốn đánh Sở, việc đó như hai hổ đấu nhau. Hai hổ đấu nhau, chó má chịu khổ, chẳng bằng đối tốt với Sở. Thần xin nói về điều đó:
Thần nghe việc gì đến cực điểm sẽ trở lại từ đầu, như mùa đông, mùa hạ vậy, lên đến tột cùng thì chông chênh, như xếp chồng nhiều quân cờ lên nhau vậy. Nay đất đai đại quốc, khắp thiên hạ có hai phía biên thùy, từ khi sinh dân đến nay, đất của nước vạn cỗ xe cũng chưa từng được thế. Tiên đế như Văn vương, Trang vương, đến đại vương, ba đời không khinh suất, khiến đất đai tiếp giáp Tề, nhằm cắt chỗ trọng yếu của hợp tung. Nay đại vương sai Thịnh Kiều sang nắm chính sự nước Hàn, Thịnh Kiều cắt đất Hàn nhập vào Tần, là đại vương không dùng giáp binh, không dựa uy phong, được đất trăm dặm. Đại vương thế là giỏi vậy. Đại vương lại cất quân đánh Ngụy, chọn cửa Đại Lương, chiếm lấy Hà Nội, hạ đất Yên, Toan Táo, Hư, Đào, vào đất Hinh, quân Ngụy dạt như mây bay không dám tiếp cứu. Công của đại vương cũng nhiều vậy. Đại vương cho sĩ tốt nghỉ ngơi, hai năm sau lại dùng; thôn tính đất Bồ, Diễn, Thủ, Viên, áp sát đất Nhân, Binh Khưu, Hoàng, Tế Dương, vây thành khiến Ngụy phải hàng phục; đại vương lại cắt mạn bắc đất Bộc và Ma, khai thông chỗ quan yếu giữa Tề và Tần, chặt đứt sống lưng Sở và Triệu, thiên hạ dẫu túm năm tụm sáu cũng không dám cứu viện. Uy phong của đại vương cũng đứng đầu vậy.
Nếu đại vương giữ được công lao và uy vọng, loại bỏ dã tâm đánh chiếm mà làm màu mỡ đất nhân nghĩa, khiến không còn nỗi lo về sau, đại vương sẽ hơn cả Tam vương và Ngũ bá vậy. Nếu đại vương cậy dân đông, dựa quân mạnh, thừa thế hủy đi uy phong của Ngụy, muốn dùng sức mạnh khiến vua trong thiên hạ phải xưng thần, chỉ e có mối lo về sau. Thi viết: 'Thảy có khởi đầu, hiếm kết cục tốt.'[1] Dịch ghi: 'Cáo vượt sông, đuôi ắt ướt.'[2] Ý nói khởi đầu dễ, kết thúc khó vậy. Sao biết điều đó? Xưa, họ Trí chỉ thấy lợi khi đánh Triệu mà không rõ họa ở Du Thứ, họ Ngô chỉ thấy lợi khi đánh Tề mà không biết thất bại ở Can Toại. Hai nước ấy, đều có công lớn, nhưng sa vào mối lợi trước mắt chuốc mối lo về sau. Ngô tin Việt, cho theo đánh Tề, đã thắng người Tề ở Ngải Lăng, lại bị Việt vương bắt sống tại bến Tam Chử. Họ Trí tin Hàn và Ngụy, cho theo đi đánh Triệu, đánh thành Tấn Dương, trong ngày là thắng, Hàn và Ngụy làm phản, giết Trí bá Dao dưới Tạc Đài. Nay đại vương ghét Sở chưa bị hủy diệt mà quên rằng hủy Sở sẽ khiến Hàn và Ngụy thêm mạnh, thần vì đại vương, cho là không nên.
Thi viết: 'Đại quân mạnh không đánh trận xa nhà[3]'. Từ đó mà xét, Sở là hậu viện; láng giềng là địch. Thi viết: 'Thỏ láu và nhanh, gặp chó hết chạy. Người có lòng gì, ta lường hết thảy'.[4] Nay đại vương giữa đường tin Hàn và Ngụy tốt với mình, việc đó hệt như Ngô tin Việt vậy. Thần nghe nói với địch thì không khoan dung, thời cơ thì không để lỡ. Thần sợ Hàn và Ngụy nói nhún để giải trừ tai họa chứ thực là lừa dối đại quốc. Tại sao? Đại vương không có công đức truyền đời với Hàn và Ngụy nhưng có thù oán truyền kiếp. Xét lẽ, cha con anh em Hàn và Ngụy nối gót chục đời chết vì Tần. Đất nước điêu tàn, xã tắc tan hoang, tông miếu hủy hoại. Mổ bụng cắt ruột, bẻ cổ vằm mặt, đầu nơi mình nẻo, phơi sương trắng bên đầm cỏ, sọ rơi dưới đất, trong nước đâu đâu cũng thấy cha con già trẻ bị buộc chân còng tay làm tù binh đi trên đường. Quỷ thần côi cút bi thương, không còn được ai cúng tế. Nhân dân không còn đường sống, họ tộc ly tán, lưu vong làm nô bộc hầu thiếp khắp bốn biển. Cho nên Hàn, Ngụy không diệt vong, là nỗi lo của xã tắc nước Tần. Nay đại vương giúp họ đánh Sở, chẳng phải sai lầm ư!
Huống hồ đại vương đánh Sở, xuất binh thế nào? Đại vương sẽ mượn đường của cừu thù là Hàn, Ngụy chăng? Ngày xuất binh mà đại vương lo quân đi không trở lại, là đại vương đem quân giúp cho cừu thù là Hàn, Ngụy vậy. Nếu đại vương không mượn đường của Hàn và Ngụy, ắt phải tấn công bờ hữu Tùy Thủy. Bờ hữu Tùy Thủy, đều là dòng sâu sông lớn, núi rừng suối hang, đất chẳng có gì để ăn, dù đại vương chiếm được cũng không coi là có đất. Như thế, đại vương mang tiếng đánh Sở mà thực tế lại không được đất vậy.
Vả khi đánh Sở, bốn nước [Tề, Triệu, Hàn, Ngụy] thảy đều dấy binh hưởng ứng cùng đại vương. Quân Tần và Sở giao chiến không rời, Ngụy sẽ thừa dịp đem quân đánh đất Lưu, Phương Dữ, Thất, Hồ Lăng, Đãng, Tiêu, Tương, đất Tống cũ ắt bị chiếm hết. Người Tề từ nam tấn công Sở, ắt chiếm được vùng Tứ Thượng. Các nơi ấy là đồng bằng phẳng phiu, đất đai màu mỡ, lại để riêng họ đánh lấy. Đại vương phá Sở là vỗ béo Hàn, Ngụy ở Trung nguyên và làm Tề thêm mạnh. Hàn và Ngụy mạnh, đủ sức báo thù Tần. Nước Tề phía nam lấy Tứ Thủy làm biên giới, đông dựa biển, bắc tựa sông Hà, không lo hậu hoạn, các nước trong thiên hạ không nước nào mạnh bằng Tề và Ngụy, Tề và Ngụy được đất được lợi, vờ như viên lại thờ Tần, một năm sau, chưa thể xưng đế, nhưng thừa sức ngăn đại vương xưng đế.
Xét lẽ, dựa vào đất đai rộng lớn, dân chúng đông đúc, quân đội hùng mạnh như đại vương, một lần hành động mà kết oán với Sở, dần khiến Hàn và Ngụy coi trọng Tề, tặng đế hiệu cho Tề vương, ấy là đại vương thất sách. Thần nghĩ cho đại vương, chẳng gì bằng đối tốt với Sở. Tần và Sở liên kết thành một áp sát Hàn, Hàn ắt bó tay. Đại vương lợi dụng núi non hiểm yếu phía đông, tận dụng lợi thế Hoàng Hà uốn khúc, Hàn ắt thành chư hầu trong cửa quan. Thế rồi đại vương đem mười vạn quân đến đất Trịnh, nước Ngụy sẽ thầm ớn lạnh, thành Hứa, Yên Lăng bị vây, Thượng Thái, Triệu Lăng không thể qua lại, như thế Ngụy cũng thành chư hầu trong cửa quan. Đại vương một lần tốt với Sở, khiến đất của hai chư hầu vạn thặng trong cõi của mình tiếp giáp với Tề, khi ấy mé phải nước Tề có thể chắp tay mà lấy được. Đất của đại vương ngang có hai biển, thâu tóm thiên hạ, đó là: có Yên, Triệu không có Tề, Sở; có Tề, Sở không có Yên, Triệu vậy. Sau, uy chấn Yên và Triệu, lay động đến tận Tề và Sở, như thể bốn nước không đợi đau đã quy phục.”
Chiêu vương nói: “Phải lắm!” Bèn lệnh Bạch Khởi ngừng xuất quân, tạ lỗi với Hàn và Ngụy, sai sự hối lộ Sở, ước định thành đồng minh.
Hoàng Hiết nhận điều ước về Sở, Sở sai Hiết cùng Thái tử Hoàn sang Tần làm con tin. Tần giữ mấy năm. Khoảnh Tương vương nước Sở ốm, Thái tử không được về. Thái tử nước Sở thân thiết với Tướng quốc nước Tần là ứng hầu, thế là Hoàng Hiết hỏi ứng hầu: “Tướng quốc thực sự đối tốt với Thái tử nước Sở không?” Ứng hầu đáp: “Có.” Hiết nói: “Nay e Sở vương bệnh không qua khỏi, chẳng bằng Tần cho Thái tử về nước. Thái tử lên ngôi, thờ Tần ắt thêm trọng lại mang ơn Tướng quốc vô cùng, đó là thân với nước đã kết minh ước lại khiến Thái tử được làm vua nước vạn cỗ xe vậy. Nếu không cho về, sẽ chỉ là kẻ áo vải ở Hàm Dương thôi, Sở lập Thái tử khác, ắt không thờ Tần nữa. Xét lẽ, mất nước đồng minh lại cắt đứt giao hảo với nước vạn cỗ xe, đó không phải kế hay. Mong Tướng quốc nghĩ kỹ cho.” Ứng hầu nói lại với Tần vương, Tần vương nói: “Sai sư phó của Thái tử về thăm bệnh Sở vương trước, sau khi trở lại Tần hãy tính tiếp.” Hoàng Hiết vạch kế cho Thái tử nước Sở: “Tần giữ Thái tử là muốn cầu lợi. Nay sức Thái tử không thể làm lợi cho Tần, Hiết thấy rất lo. Còn hai con của Dương Văn quân ở trong nước, nếu ở đại vương có mệnh hệ gì, Thái tử không ở nhà, con của Dương Văn quân ắt được lập làm người thừa kế, Thái tử không được phụng thờ tông miếu nữa. Chẳng bằng hãy trốn khỏi Tần, cùng ra đi với sứ giả; thần xin ở lại, lấy cái chết để đảm đương mọi việc.” Thái tử nước Sở nhân đó đổi y phục thành sứ giả nước Sở, đánh xe ra khỏi quan ải, Hoàng Hiết ở lại phủ đệ, thường lấy lý do Thái tử ốm không tiếp khách. Ước chừng Thái tử đi đã xa, Tần không thể đuổi kịp, Hiết bèn đích thân nói với Tần Chiêu vương: “Thái tử nước Sở về nước, đi đã xa rồi. Hiết đáng chết, xin được chết.” Chiêu vương cả giận, muốn cho tự sát. Ứng hầu nói: “Hiết là bề tôi, đem thân mình chết vì chủ, Thái tử lên ngôi, ắt sẽ dùng Hiết, vì thế chẳng bằng xóa tội cho về, để kết thân với Sở.” Tần vương thả Hoàng Hiết về.
Hiết về Sở vào tháng Ba, Khoảnh Tương vương chết, Thái tử Hoàn lên ngôi, đó là Khảo Liệt vương. Khảo Liệt vương năm thứ nhất, cho Hoàng Hiết làm Tể tướng, phong làm Xuân Thân quân, ban mười hai huyện ở vùng Hoài Bắc. Mười lăm năm sau, Hoàng Hiết nói với Sở vương: “Đất Hoài Bắc gần Tề, việc ở đó cấp bách, xin đặt làm quận cho tiện lợi.” Nhân đó đem dâng mười hai huyện Hoài Bắc, xin phong ở vùng Giang Đông. Khảo Liệt vương đồng ý. Xuân Thân quân nhân thành cũ nước Ngô, lập làm đồ ấp.
Xuân Thân quân đã làm Tể tướng nước Sở, bấy giờ Tề có Mạnh Thường quân, Triệu Có Bình Nguyên quân, Ngụy có Tín Lăng quân, đua nhau trọng thị kẻ sĩ, chiêu tập tân khách, tranh đua nhau để phò tá đất nước, nắm quyền chính sự.
Xuân Thân quân làm Tể tướng nước Sở được bốn năm, Tần đánh tan hơn bốn mươi vạn quân Triệu ở Trường Binh. Năm thứ năm, bao vây Hàm Đan. Hàm Đan cáo cấp với Sở, Sở phái Xuân Thân quân đem binh đến cứu, quân Tần cũng lui, Xuân Thân quân đem quân về. Xuân Thân quân làm Tể tướng nước Sở được tám năm, vì Sở đánh lên phía bắc, tiêu diệt nước Lỗ, lấy Tuân Khanh làm Lan Lăng lệnh. Bấy giờ Sở lại mạnh lên.
Bình Nguyên quân nước Triệu sai người gặp Xuân Thân quân, Xuân Thân quân tiếp đãi như thượng khách. Sứ Triệu muốn khoe với Sở, trâm cài đầu làm bằng đồi mồi, bao kiếm trang sức bằng châu ngọc, xin gặp môn khách của Xuân Thân quân. Môn khách của Xuân Thân quân có hơn ba nghìn người, thượng khách đều mang hài nạm ngọc gặp sứ Triệu, sứ Triệu cả thẹn.
Xuân Thân quân làm Tể tướng được mười bốn năm, Trang Tương vương nước Tần lên ngôi, lấy Lã Bất Vi làm Tể tướng, phong làm Văn Tín hầu. Tần chiếm Đông Chu.
Xuân Thân quân làm Tể tướng được hai mươi hai năm, bấy giờ chư hầu sợ vì Tần tấn công không ngừng, bèn cùng hợp tung, hướng về tây đánh Tần, Sở vương đứng đầu tung ước, Xuân Thân quân nắm các sự vụ. Đến cửa Hàm Cốc, quân Tần ra đánh, chư hầu đều thua chạy. Khảo Liệt vương nước Sở đổ lỗi cho Xuân Thân quân, Xuân Thân quân từ đó bị xa lánh.
Môn khách Chu Anh người Quan Tân nói với Xuân Thân quân rằng: “Người đời đều cho Sở hùng cường mà ngài khiến cho suy yếu, nhưng Anh cho không phải thế. Thời tiên vương thân Tần hai mươi năm mà Tần không đánh Sở, sao vậy? Tần qua lũy Mẫn Ải để đánh Sở sẽ không tiện, vờ mượn đường Đông Chu và Tây Chu, quay lưng với Hàn và Ngụy đánh Sở thì không được. Nay không như vậy, Ngụy sớm tối sẽ diệt vong, không tiếc đất Hứa và Yên Lăng, Ngụy sẽ cắt đất đó cho Tần. Quân Tần cách đất Trần 160 dặm, theo Anh thấy sẽ có ngày Tần, Sở đấu nhau thôi.” Thế là Sở bỏ đất Trần dời đến Thọ Xuân, còn Tần chuyển đến thành Dã Vương nước Vệ, lập thành Đông Quận. Xuân Thân quân từ đó đến ấp phong ở đất Ngô điều hành việc của Tể tướng.
Khảo Liệt vương nước Sở không có con trai, Xuân Thân quân lo việc đó, tìm nhiều phụ nữ thích hợp cho việc sinh nở để dâng lên, cuối cùng vẫn không sinh được con trai. Lý Viên người Triệu đem em gái, muốn dâng lên Sở vương, nghe Sở vương không sinh được con trai, sợ lâu ngày em bị thất sủng. Lý Viên xin làm xá nhân cho Xuân Thân quân, cáo biệt trở về, cố ý sai hạn. Khi trở lại bái kiến, Xuân Thân quân hỏi nguyên do, đáp rằng: “Tề vương sai sứ đón em gái tôi, tôi uống rượu cùng sứ giả nên sai hẹn.” Xuân Thân quân hỏi: “Mang sính lễ đến chưa?” Đáp: “Chưa.” Xuân Thân quân hỏi: “Có thể gặp mặt không?” Đáp: “Được.” Thế rồi Lý Viên dâng em gái cho Xuân Thân quân, liền được sủng ái. Biết em gái đã có mang, Lý Viên bèn bàn mưu với em gái. Em gái Viên nhân cơ hội thuyết phục Xuân Thân quân: “Sở vương quý trọng ngài hơn cả anh em ruột thịt. Nay ngài làm Tể tướng nước Sở đã hơn hai mươi năm, đại vương không có con trai, thế thì sau khi trăm tuổi ắt lập anh em lên thay, Sở sau khi lập vua mới, ai nấy đều trọng dụng thân tín cũ, ngài sao được sủng ái mãi? Không những thế, ngài được trọng dụng lâu năm, hẳn có nhiều việc thất lễ với anh em nhà vua, anh em nhà vua lên ngôi, ngài sẽ chuốc họa vào thân, sao giữ được ấn Tể tướng ở đất phong Giang Đông nữa? Nay thiếp biết mình có mang, người khác không ai biết. Thiếp được ngài sủng ái chưa lâu, lấy địa vị trọng yếu của ngài mà dâng thiếp cho Sở vương, Sở vương ắt sủng ái thiếp; nhờ trời thiếp có con trai, con của ngài sẽ làm vua, được nước Sở hay là phải chịu tội mà bản thân mình không biết trước được đây?” Xuân Thân quân cho là rất phải, bèn đưa em gái Lý Viên cho ở riêng, rồi nói với Sở vương. Sở vương triệu vào cung, được sủng ái, rồi sinh con trai, lập làm Thái tử, phong em gái Lý Viên làm chính hậu. Sở vương coi trọng Lý Viên, Viên nắm chính sự. Lý Viên sau khi dâng em gái, em được lập làm chính hậu, con làm Thái tử, sợ Xuân Thân quân nói lộ ra mà thêm kiêu, bèn ngầm nuôi võ sĩ cảm tử, chực giết Xuân Thân quân để bịt miệng, còn khá nhiều người trong nước biết chuyện đó.
Xuân Thân quân là Tể tướng được hai mươi lăm năm, Khảo Liệt vương bị ốm, Chu Anh nói với Xuân Thân quân: “Ở đời có cái phúc không trông đợi, cũng có cái họa không mong chờ. Nay ngài ở đời không trông đợi, thờ chúa không trông đợi, sao có thể làm người không có cái không trông đợi được?” Xuân Thân quân hỏi: “Thế nào là phúc không trông đợi?" Đáp: “Ngài làm Tể tướng nước Sở đã hơn hai mươi năm, tuy danh là Tướng quốc, thực lại là Sở vương. Nay Sở vương ốm, mất trong nay mai, mà ngài làm Tể tướng cho ấu chúa, nhân đó thay chúa nắm chính sự, như Y Doãn, Chu công, vua trưởng thành sẽ giao trả quyền bính, chẳng phải là quay mặt về nam xưng là 'cô' mà có cả nước Sở sao? Đó là cái phúc không trông đợi vậy.” Xuân Thân quân hỏi: “Thế nào là họa không mong chờ?” Đáp: “Lý Viên không trị quốc nhưng là kẻ thù của ngài, không cầm quân mà nuôi võ sĩ cảm tử đã lâu, Sở vương chết, Lý Viên ắt vào triều nắm quyền trước rồi giết ngài bịt miệng. Đó là cái họa không mong chờ vậy.” Xuân Thân quân hỏi: “Thế nào là người không trông đợi?" Đáp: “Ngài sắp đặt tôi làm Lang trung, Sở vương chết, Lý Viên thoạt tiên nhất định vào cung, tôi sẽ giết Lý Viên cho ngài. Đó là người không trông đợi vậy.” Xuân Thân quân nói: “Ông thôi đi. Lý Viên là người yếu đuối, tôi lại đối đãi tốt, làm gì đến nỗi ấy!” Chu Anh biết lời mình không được dùng, sợ chuốc họa vào thân, bèn trốn đi.
Mười bảy ngày sau, Khảo Liệt vương chết, Lý Viên quả nhiên vào cung trước, sai võ sĩ cảm tử mai phục trong Các Môn. Xuân Thân quân vào Các Môn, bị võ sĩ cảm tử của Viên đâm chết, chém lấy đầu, vứt ra ngoài Các Môn. Rồi sai thuộc hạ tận diệt cả nhà Xuân Thân quân. Người con trai, do em gái Lý Viên trước được Xuân Thân quân sủng ái có mang rồi nhập cung dâng lên Sở vương, được lập làm vua, đó là Sở U vương.
Vào năm này, Tần Thủy hoàng đế lên ngôi đã được chín năm. Giao Ái làm loạn ở Tần, việc vỡ lở, bị giết ba họ, Lã Bất Vi bị phế.
Thái sử công bàn rằng: Ta đến Sở, xem thành cũ của Xuân Thân quân, cung thất nguy nga lắm! Ban đầu, Xuân Thân quân du thuyết Tần Chiêu vương, khi đem tính mạng giúp Thái tử nước Sở trở về, sao trí tuệ sáng láng thế! Về sau, bị Lý Viên khống chế, lúc ấy già rồi. Có câu: “Đáng cắt không cắt, rối giắt vào mình.” Câu đó nói Xuân Thân quân thất sách vì không nghe Chu Anh chăng?
[1] Lấy ý từ bài "Đãng" trong phần Đại nhã của Kinh Thi.
[2] Lấy ý từ Thoán từ quẻ Vị tế trong Kinh Dịch.
[3] Câu này không có trong Kinh Thi. Có người cho đây vốn là câu văn trong một bản Kinh Thi đã thất truyền từ thời cổ, lại có người cho vốn là câu trong sách khác.
[4] Lấy ý từ bài "Xảo ngôn" trong phần Tiểu nhã của Kinh Thi.
