Tư Mã Nhương Tư[1] là hậu duệ của Điền Hoàn. Thời Tề Cảnh Công, nước Tấn đánh đất A và đất Chân, còn nước Yên xâm phạm vùng phía nam Hoàng Hà, quân Tề thất bại. Cảnh công rất lo lắng. Yến Anh liên tiến cử Điền Nhương Tư, nói: “Nhương Tư tuy là con tỳ thiếp của họ Điền, nhưng người này vẫn có thể khiến dân chúng quy phục, võ có thể ra oai với địch quân, xin bệ hạ thử dùng.” Cảnh công triệu Nhương Tư đến, cùng bàn việc binh, vô cùng thích thú, bèn phong làm tướng, cầm quân chống lại quân đội nước Yên, nước Tấn. Nhương Tư nói: “Thần vốn thấp hèn, được nhà vua cất nhắc từ nơi thôn xóm, giao trọng trách đứng trên cả quan đại phu, quân lính chưa theo, trăm họ chẳng tin, người không có tiếng tăm thì quyền uy cũng kém, xin nhà vua phái một bề tôi mà mình sủng ái, chức vị tôn quý trong nước, làm giám quân mới được.” Cảnh công đồng ý, sai Trang Giả đến. Nhương Tư từ biệt nhà vua, hẹn với Trang Giả: “Sáng mai, lúc mặt trời đứng bóng gặp nhau ở cửa quân doanh.” Hôm sau, Nhương Tư cưỡi ngựa đến trước, dựng cột biểu tính thời gian chờ Giả. Giả vốn là kẻ quyền quý kiêu căng, cho mình đứng đầu trong quân mà còn làm giám quân thì không cần vội, đám thủ hạ thân thích đưa tiễn rồi giữ lại uống rượu. Giữa trưa vẫn chưa thấy Giả đến, Nhương Tư cho hạ cột biểu để xác định thời gian, rồi vào quân doanh, điều khiển quân binh, nêu rõ kỷ luật. Quán triệt xong xuôi, đến chiều tối, Trang Giả mới tới. Nhương Tự hỏi: “Sao trễ hẹn vậy?” Giả tạ lỗi rằng: “Các đại phu, thân thích đưa tiễn, cho nên tôi đến muộn.” Nhương Tư nói: “Tướng vào ngày nhận lệnh thì quên gia đình, vào trong quân theo quân kỷ thì quên người thân, trống giục nguy cấp thì quên thân mình. Nay, địch đã lấn sâu, trong nước rúng động, quân sĩ dãi nắng dầm sương nơi biên cảnh, vua ăn không ngon ngủ không yên, tính mạng trăm họ gửi cả ở ông, sao còn nói việc đưa tiễn?” Bèn triệu người phụ trách quân pháp đến hỏi: “Quân pháp quy định việc trễ hẹn thế nào?" Đáp: “Phải chém” . Trang Giả sợ hãi, sai người ruổi ngựa cầu cứu Cảnh công. Người đi cầu cứu chưa về, Trang Giả đã bị chém trước ba quân, quân sĩ thảy đều kinh khiếp. Hồi lâu sau, Cảnh công sai sứ giả cầm cờ tiết đến xá tội cho Giả, phóng ngựa vào trong quân doanh. Nhương Tư nói: “Tướng ở trong quân, lệnh vua có lúc không theo.” Lại hỏi người phụ trách quân pháp: “Phóng ngựa vào trong quân doanh thì xử trí thế nào?” Đáp: “Phải chém”. Sứ giả cả sợ. Nhương Tư liền bảo: “Sứ giả của vua thì không thể giết.” Bèn chém kẻ theo hầu, chém cả càng xe và con ngựa kéo xe bên trái để làm gương cho ba quân. Sau đó sai sứ giả về báo với nhà vua rồi tiến quân. Quân sĩ dựng trại đào giếng, làm bếp ăn uống, thăm bệnh bốc thuốc, Tư đều đích thân sắp đặt. Nhương Tư lấy lương bổng tướng quân của mình, chia đều cho sĩ tốt, nhất là với những binh sĩ gầy yếu. Sau ba ngày chỉnh đốn quân ngũ, người ốm kẻ gầy cũng xin đi, phấn chấn tranh nhau ra đánh trận. Quân Tấn hay tin bèn rút lui. Quân Yên nghe tiếng, vượt sông tháo vây. Nhương Tư liền cho quân đuổi đánh, thu lại đất cũ bị mất ở biên cảnh rồi dẫn quân về. Chưa đến kinh đô, cởi bỏ vũ trang, dẹp đi quân lệnh, cùng ăn thề rồi mới vào kinh. Cảnh công cùng các đại phu ra tận ngoài thành nghênh đón, làm lễ ủy lạo quân sĩ xong, cùng trở về tẩm cung. Sau đó, Nhương Tư được tôn làm Đại tư mã. Họ Điền ở nước Tề ngày một hiển quý.
Về sau, các đại phu họ Bào, Cao, Quốc muốn hại ông, mới gièm với Cảnh công. Cảnh công bãi chức Nhương Tư, khiến ông phát bệnh mà chết. Từ đấy Điền Khất, Điền Báo oán bọn Cao, Quốc. Về sau, Điền Thường giết Giản công, tận diệt họ Cao và họ Quốc. Đến chắt của Thường là Hòa, tự lập làm vua, là Tề Uy vương, dùng binh lập vai, phần lớn đều theo cách của Nhương Tư, còn chư hầu phải quy phục nước Tề.
Tề Uy vương sai đại phu kiếm tìm và chỉnh lý bộ Tư Mã binh pháp, rồi phụ chép binh pháp của Nhương Tư, nhân đó gọi là Tư Mã Nhương Tư binh pháp.
Thái sử công bàn rằng: Ta đọc Tư Mã binh pháp, thấy thực rộng lớn sâu xa, tuy việc chinh phạt thời Tam đại cũng chưa đủ để mường tượng hết nghĩa lý, mà văn của nó khó thêm thắt được gì. Nhưng nếu Nhương Tư chỉ khiển binh ở một nước nhỏ, người ta có rảnh mà nói đến Tư Mã binh pháp chăng? Người đời phần nhiều đều có Tư Mã binh pháp, nên ta không bàn đến, chỉ làm liệt truyện về Nhương Tư.
[1] Tư Mã Nhương Tư: cũng có sách phiên là Tư Mã Nhương Thư.
