Phàn Khoái

Vũ Dương hầu Phàn Khoái, người huyện Bái, làm nghề thịt chó, ẩn cư cùng Cao tổ.

Ban đầu theo Cao tổ dấy lên ở đất Phong, đánh hạ huyện Bái. Cao tổ làm Bái công, cho Khoái làm xá nhân. Theo đánh Hồ Lăng, Phòng Dự, về giữ đất Phong, đánh quân Quận giám Tử Thủy dưới thành đất Phong, phá được. Lại sang phía đông bình định đất Bái, phá quân Quận thú Tứ Thủy ở phía tây đất Tiết. Cùng Tư mã là Di giao chiến ở động đất Đãng, đẩy lui địch, chém mười lăm thủ cấp, được ban tước quốc đại phu. Thường theo Bái công, Bái Công đánh quân Chương Hàm ở Bộc Dương, xông lên trước đánh thành, chém được hai mươi ba thủ cấp, được ban tước liệt đại phu. Lại từng theo đánh Thành Dương, xông lên trước. Đánh hạ Thi Dũ, phá quân Lý Do, chém mười sáu thủ cấp, được ban tước thượng văn. Theo tấn công bao vây Quận thú, Quận úy Đông Quận ở Thành Vũ, đẩy lui địch, chém mười bốn thủ cấp, bắt sống mười một quân địch, được ban tước ngũ đại phu. Theo đánh quân Tần, ra phía nam đất Hào. Quận thú Hà Gian đóng quân ở Giang Lý, phá được. Đánh phá quân Triệu Bôn phía bắc Khai Phong, xông lên trước đẩy lui quân địch, chém một Quân hầu cùng sáu mươi tám thủ cấp, bắt sống hai mươi bảy quân địch, được ban tước khanh. Theo đi đánh phá quân Dương Hùng ở Củ Ngung. Đánh Uyển Lăng, xông lên trước, chém tám thủ cấp, bắt sống bốn mươi bốn quân địch, được ban tước phong hiệu Hiền Thành quân. Theo đánh Trường Xã, Hoàn Viên, chặn bến sông Hoàng Hà, đông đánh quân Tần ở đất Thi, nam đánh quân Tần ở đất Xu. Phá Quận thú Nam Dương là Kỹ ở Dương Thành. Đông đánh Uyển Thành, xông lên trước, Tây đến đất Lịch, do đẩy lui địch, chém được hai mươi tư thủ cấp, bắt sống bốn mươi quân địch, được thưởng trọng hậu. Tấn công Vũ Quan, tiến đến Bá Thượng, chém được một Đô úy, mười thủ cấp, bắt sống một trăm bốn mươi sáu quân địch, thu được hai nghìn chín trăm quân hàng.

Hạng Vũ ở Hý Hạ, muốn đánh Bái công. Bái công cùng trên trăm quân kỵ thông qua Hạng Bá gặp Hạng Vũ, nói không có ý đóng cửa quan ngăn cản. Hạng Vũ khao thưởng quân sĩ, trong cuộc rượu, Á phụ [Phạm Tăng] âm mưu giết Bái công, lệnh Hạng Trang tuốt kiếm múa trợ hứng, muốn đâm Bái công, Hạng Bá lấy thân mình che. Lúc ấy chỉ có Bái công và Trương Lương được vào ngồi, Phan Khoái ở ngoài doanh, nghe tin nguy cấp, bèn cầm thuẫn sắt tiến vào quân doanh. Vệ sĩ trong doanh ngăn Khoái, Khoái xông thẳng vào, đứng ngay dưới trướng. Hạng Vũ nhìn Khoái, hỏi là ai. Trương Lương đáp: “Viên tham thừa[1] của Bái công.” Hạng Vũ khen: “Tráng sĩ.” Thưởng cho cốc rượu và đùi lợn. Khoái uống rượu xong, tuốt kiếm cắt thịt, ăn hết đùi lợn. Hạng Vũ nói: “Có uống nữa không?” Khoái nói: “Thần chết còn không từ, há chỉ chén rượu ư! Vả Bái công bình định Hàm Dương trước, quân binh dãi dầu ở Bá Thượng, để chờ đại vương. Nay đại vương đến, nghe lời tiểu nhân, gây hiềm với Bái công, thần sợ thiên hạ tan rã vì trong lòng nghi ngờ đại vương.” Hạng Vũ nín thinh. Bái công đi nhà xí, vẫy Phan Khoái cùng đi. Ra ngoài, Bái công bảo tên lính đánh xe ở lại, một mình một ngựa, cùng bốn người bọn Phan Khoái chạy bộ theo, men đường nhỏ trên núi xuống chạy về quân doanh ở Bá Thượng, rồi sai Trương Lương tạ lỗi với Hạng Vũ. Hạng Vũ nhân đó bèn thôi, không có ý giết Bái Công nữa. Hôm ấy nếu Phàn Khoái không chạy vào doanh trách Hạng Vũ, Bái công đã gặp nguy.

Hôm sau, Hạng Vũ vào làm cỏ cả Hàm Dương, lập Bái công làm Hán vương. Hán vương ban cho Khoái tước liệt hầu, hiệu là Lâm Vũ hầu, thăng làm Lang trung, cho theo vào Hán Trung.

Về bình định Tam Tần, đánh Huyện thừa đất Tây ở bắc Bạch Thủy, tấn công quân khinh xa và quân kỵ của Ung vương ở nam đất Ung, phá được. Theo đánh thành Ung, thành Thái, xông lên trước. Đánh quân Chương Hàm ở Hảo Chỉ, đánh thành, xông lên trước hãm trận, chém Huyện lệnh, Huyện thừa và mười một thủ cấp, bắt sống hai mươi quân địch, được thăng lên Lang trung kỵ tướng. Theo đánh quân kỵ của Tần ở phía đông đất Nhưỡng, đẩy lui địch, được thăng tướng quân. Đánh Triệu Bôn, hạ được đất My, Hòe Lý, Liễu Trung, Hàm Dương, dẫn nước nhấn chìm Phế Khưu, lập công đầu. Đến Lịch Dương, được ban thực ấp tại Phàn Hương huyện Đỗ. Theo đánh Hạng Tịch, làm cỏ cả Chử Tảo. Đánh phá quân của Vương Vũ và Trình Xử ở Ngoại Hoàng. Tấn công đất Trâu, Lỗ, Hà Khưu và Tiết. Hạng Vũ đánh bại Hán vương ở Bành Thành, thu hết đất Lỗ và Lương. Khoái về đến Huỳnh Dương, lại được thực ấp hai nghìn hộ tại Bình Âm, lấy danh nghĩa tướng quân giữ Quảng Vũ. Được một năm, Hạng Vũ dẫn quân sang phía đông. Theo Cao tổ đánh Hạng Tịch, hạ được Dương Giả, bắt được bốn nghìn quân của Chủ tướng quân nước Sở. Bao vây Hạng Tịch ở đất Trần, cả phá được. Làm cỏ cả Hồ Lăng.

Hạng Tịch đã chết, Hán vương lên ngôi hoàng đế, Khoái phòng thủ chắc, lập nhiều công, được gia phong thực ấp tám trăm hộ. Yên vương Tang Đồ làm phản, Khoái theo Cao để đến đánh, bắt sống Đồ, bình định đất Yên. Sở vương Hàn Tín làm phản, Khoái theo đến đất Trần, bắt được Tín, bình định Sở. Lại được ban tước liệt hầu, cùng chư hầu nhận phù tiết, đời đời không dứt, thực ấp tại Vũ Dương, hiệu là Vũ Dương hầu, bãi bỏ thực ấp trước đây. Lấy danh nghĩa tướng quân theo Cao tổ đánh Hàn vương Tín làm phản ở đất Đại. Cùng bọn Giáng hầu bình định từ đất Hoắc Nhân đến Vân Trung, được thêm thực ấp một nghìn năm trăm hộ. Nhân đó, đánh quân của Trần Hy và Man Khâu Thần, giao chiến ở Tương Quốc, phá Bách Nhân, xông lên trước; bức hàng, bình định Thanh Hà, Thường Sơn gồm hai mươi bảy huyện, san phẳng Đông Viên, được thăng làm Tả thừa tướng. Phá được quân của Kỳ Vô Ngang, Doãn Phiên ở Vô Chung, Quảng Xương. Phá quân của biệt tướng của Hy là Vương Hoàng người Hồ ở nam đất Đại, nhân đó đánh quân Hàn Tín tại Tam Hợp. Quân sĩ dưới quyền chém được Hàn Tín. Phá quân kỵ người Hồ của Hy tại Hoành Dục, chém tướng quân Triệu Ký, bắt sống Thừa tướng nước Đại là Phùng Lương, Quận thú Tôn Phấn, đại tướng Vương Hoàng, tướng quân Thái bộc là Giải Phúc gồm mười người. Cùng các tướng bình định bảy mươi ba hương ấp đất Đại. Về sau, Yên vương Lư Oản làm phản, Khoái lấy danh nghĩa Tướng quốc đánh Lư Oản, phá được Thừa tướng Để của Oản ở nam đất Kế, bình định mười tám huyện, năm mươi mốt hương ấp đất Yên. Thêm thực ấp một nghìn ba trăm hộ, định thực ấp ở Vũ Dương là năm nghìn bốn trăm hộ. Phàn Khoái theo Cao tổ đi chinh chiến, cả thảy chém được một trăm bảy mươi sáu thủ cấp, bắt sống hai trăm tám mươi tám quân địch. Một mình cầm quân, phá bảy đội quân, hạ năm thành, bình định sáu quận, năm mươi hai huyện, bắt được một Thừa tướng, mười hai tướng quân, mười một viên quan từ hàng hai nghìn thạch xuống đến ba trăm thạch.

Khoái lấy em gái Lã hậu là Lã Tu làm vợ, sinh con là Kháng, cho nên so với các tướng, Khoái là người thân thiết với hoàng thất nhất.

Trước đây, khi Kình Bố làm phản, Cao tổ từng ốm nặng, ghét gặp người khác, nằm trong cung cấm, hạ chiếu quân hộ vệ không cho bề tôi vào. Bọn Giáng, Quán không ai dám vào. Hơn mười ngày sau, Khoái bèn đẩy cửa vào thẳng cung, đại thần theo sau. Hoàng thượng một mình nằm gối đầu lên viên hoạn quan. Bọn Khoái gặp hoàng thượng, khóc nói: “Khi xưa bệ hạ cùng bọn thần dấy lên ở đất Phong, đất Bái, bình định thiên hạ, sao mà mạnh mẽ thế! Nay thiên hạ đã được bình định, sao mỏi mệt vậy! Huống nữa bệ hạ bệnh nặng, đại thần kinh sợ, không gặp chúng thần bàn việc, lại riêng ở cùng viên quan hoạn ư? Bệ hạ không nhớ chuyện của Triệu Cao ư?”[2] Cao đế cười rồi dậy.

Về sau Lư Oản làm phản, Cao đế sai Khoái lấy danh nghĩa Tướng quốc đánh Yên. Bấy giờ Cao đế bệnh nặng, có người ghét Khoái kết đảng họ Lã, liền dâng thư nói ngày nào hoàng thượng băng hà, Khoái sẽ đem quân giết hết đám người họ Thích, Triệu vương Như Ý. Cao đế nghe vậy cả giận, bèn sai Trần Bình đưa xe chở Giáng hầu thay làm tướng quân, rồi chém Khoái ngay trong quân. Trần Bình sợ Lã hậu, bắt Khoái đem về Trường An. Về tới thì Cao tổ đã băng, Lã hậu thả Khoái, khôi phục chức tước ấp phong.

Hiếu Huệ đế năm thứ sáu, Phan Khoái chết, thụy là Vũ hầu. Con là Kháng thừa kế tước hầu, còn mẹ Kháng là Lã Tu cũng được phong Lâm Quang hầu. Bấy giờ Cao hậu chuyên quyền, đại thần đều sợ. Kháng thay tước hầu được chín năm, Cao hậu băng. Đại thần giết người họ Lã cùng thân thuộc Lã Tu, nhân đó giết Kháng. Tước Vũ Dương hầu gián đoạn mấy tháng. Hiếu Văn đế lên ngôi, bèn khôi phục cho con ngành thứ của Khoái là Thị Nhân làm Vũ Dương hầu, tước vị ấp phong như trước. Thị Nhân được phong hầu hai mươi chín năm thì chết, thụy là Hoang hầu. Con là Tha Quảng thay tước hầu. Được sáu năm, xá nhân trong nhà đắc tội với Tha Quảng, oán Quảng, dâng thư nói: “Hoang hầu Thị Nhân bị bệnh không được như người thường, khiến phu nhân dâm loạn với em trai sinh ra Tha Quảng, Tha Quảng kỳ thực không phải con Hoang hầu, không xứng được thừa kế.” Hạ chiếu thẩm xét. Hiếu Cảnh đế niên hiệu Trung Nguyên năm thứ sáu, Tha Quảng bị truất tước hầu phế thành thứ dân, nước phong cũng mất.

Lịch Thương

Khúc Chu hầu Lịch Thương, người Cao Dương. Khi Trần Thắng nổi lên, Thương tụ tập thanh niên, đôn đáo ép buộc, được mấy nghìn người. Bái công chiếm đất đến Trần Lưu, hơn sáu tháng sau, Thương đem quân tướng bốn nghìn người theo Bái Công tại đất Kỳ. Theo đánh Trường Xã, xông lên trước, được phong tước Tín Thành quân. Theo Bái công tấn công họ Câu, chặn bến Hoàng Hà, phá quân Tần ở đông Lạc Dương. Theo đánh hạ đất Uyển, đất Nhương, bình định mười bảy huyện. Riêng cầm quân đánh Tuân Quan, bình định Hán Trung.

Hạng Vũ diệt Tần, lập Bái công làm Hán vương. Hán vương ban cho Thượng tước Tín Thành quân, cho đem quân làm Đô úy Lũng Tây. Bình Định Bắc Địa, Thượng Quận. Phá tướng quân của Ung vương là Yên Chi, phá quân Chu Loại ở Tuân Ấp, phá quân Tô Tảng ở Nê Dương. Được ban thực ấp sáu nghìn hộ ở Vũ Thành. Với danh nghĩa Đô úy Lũng Tây theo đánh quân Hạng Tịch trong năm tháng, ra Cự Dã, giao chiến với Chung Ly Muội, đánh gấp, nhận ấn Tướng quốc nước Lương, thêm thực ấp bốn nghìn hộ. Với danh nghĩa Tướng quốc nước Lương theo đánh Hạng Vũ hai năm ba tháng, tấn công Hồ Lăng.

Hạng Vũ đã chết, Hán vương lên ngôi hoàng đế. Mùa thu năm ấy, Yên vương Tang Đồ làm phản, Thương với danh nghĩa tướng quân theo đánh Đồ, giao chiến ở Long Thoát, xông lên phá trận, đánh tan quân Đồ dưới thành huyện Dịch, đẩy lui địch, thăng làm Hữu thừa tướng, ban tước liệt hầu, cùng chư hầu nhận phù tiết, đời đời nối truyền, hưởng thực ấp năm nghìn hộ tại đất Trác, hiệu là Trác hầu. Lấy danh nghĩa Hữu thừa tướng bình định Thượng Cốc, nhân đó đánh đất Đại, được nhận ấn Tướng quốc nước Triệu. Lấy thân phận Hữu thừa tướng, Tướng quốc nước Triệu, cùng bọn Giáng hầu bình định đất Đại, Nhạn Môn, bắt được Thừa tướng Trình Tung, Thủ tướng Quách Đồng, cùng các tướng quân trở xuống đến quan sáu trăm thạch của Đại gồm mười chín người. Trở về, lấy danh nghĩa tướng quân làm hộ vệ Thái thượng hoàng một năm bảy tháng. Lấy danh Hữu thừa tướng đánh Trần Hy, san phẳng Đông Viên. Lại lấy thân phận Hữu thừa tướng theo Cao đế đánh Kình Bố, đánh mũi tiên phong, hãm hai trận, phá được quân Bố. Lại hưởng năm nghìn một trăm hộ ở Khúc Chu, phế bỏ đất phong cũ. Từng phá riêng ba cánh quân, bức hàng bình định sáu quận, bảy mươi ba huyện, bắt được Thừa tướng, Thú tướng, đại tướng mỗi chức một viên, tiểu tướng hai viên, quan hai nghìn thạch xuống đến sáu trăm thạch cả thảy mười chín viên.

Khi Thương thờ Hiếu Huệ đế, Cao hậu, Thương bị bệnh, không xử lý việc. Con Thương là Kỷ, tự là Huống, thân với Lã Lộc. Đến khi Cao hậu băng, đại thần định giết người họ Lã, Lã Lộc làm tướng quân, đóng ở bắc quân, Thái úy Bột không được vào bắc quân, vì thế sai người bắt Lịch Thương, sai con Thương là Huống lừa Lã Lộc, Lã Lộc tin Huống, nên cùng du ngoạn, Thái úy Bột vào khống chế được bắc quân, giết người họ Lã. Năm ấy Thương chết, thụy là Cảnh hầu. Con là Ký được thay tước hầu. Thiên hạ cho Lịch Huống bán đứng bạn bè.

Hiếu Cảnh đế niên hiệu Tiền Nguyên năm thứ ba, các nước Ngô, Sở, Tề, Triệu làm phản, Cảnh đế cho Ký làm tướng quân, bao vây thành Triệu, mười tháng chưa hạ nổi. Được Du hầu là Loan Bố, sau khi bình định Tề đến giúp, mới hạ được thành Triệu, diệt Triệu, Triệu vương tự sát, phế nước phong. Hiếu Cảnh đế niên hiệu Trung Nguyên năm thứ hai, Ký muốn lấy Bình Nguyên quân làm phu nhân, Cảnh đế giận, giao Ký cho pháp quan xử, có tội, bỏ tước hầu. Cảnh đế bèn lấy con khác của Thương là Kiên phong làm Mục hầu, nối dòng họ Lịch. Mâu Tĩnh hầu chết, con là Khang hầu Toại Thành thay. Toại Thành chết, con là Hoài hầu Thế Tông thay. Thế Tông chết, con là Chung Căn lên thay, làm Thái thường, nhân phạm pháp, nước phong bị bãi.

Hạ Hầu Anh

Nhữ Âm hầu Hạ Hầu Anh, người huyện Bái. Làm người đánh xe trạm dịch huyện Bái. Khi đưa sứ hay khách về, qua đình Tứ Thượng huyện Bái, cùng Cao tổ nói chuyện, chưa lần nào không nói chuyện cả ngày. Anh được bổ làm huyện lại, thân thiết với Cao tổ. Cao tổ đùa khiến Anh bị thương, có người tố cáo Cao tổ. Bấy giờ Cao tổ làm Đình trưởng, đánh người bị thương tội càng nặng, nói không làm Anh bị thương, Anh làm chứng. Sau khi thẩm án, Anh bị Cao tổ làm liên lụy ngồi tù hơn năm, bị đánh mấy trăm roi, Cao tổ nhờ thế thoát tội.

Ban đầu Cao tổ cùng thuộc hạ muốn đánh huyện Bái, lúc đó Anh lấy danh nghĩa viên lại của Huyện lệnh chịu Cao tổ sai phái. Hôm hàng phục huyện Bái, Cao tổ làm Bái công, ban Anh tước thất đại phu, cho làm Thái bộc. Theo đánh Hồ Lăng, Anh cùng Tiêu Hà hàng phục Huyện giám Tử Thủy là Bình, Bình đem Hồ Lăng ra hàng, ban cho Anh tước ngũ đại phu. Theo đánh quân Tần ở động đất Đãng, tấn công Tế Dương, hạ Hộ Dũ, phá quân Lý Do dưới thành Ung Khưu, đem binh xa tấn công chớp nhoáng, được ban tước chấp bạch. Từng lấy danh nghĩa Thái bộc đem chiến xa theo đánh quân Chương Hàm ở Đông A và Bộc Dương, đem binh xa tấn công chớp nhoáng, phá địch, được ban tước chấp khuế. Lại từng đem chiến xa theo đánh quân Triệu Bôn ở Khai Phong, quân Dương Hùng ở Củ Ngung. Anh theo Cao tổ, bắt sống sáu mươi tám quân địch, bức hàng tám trăm năm mươi lính, thu một hòm ấn. Nhân đó lại từng đem chiến xa theo đánh quân Tần ở đông Lạc Dương, dẫn binh xa tấn công chớp nhoáng, được đổi ban tước đẳng công. Rồi đem chiến xa theo đánh Nam Dương, giao chiến ở Lam Điền, Chỉ Dương, kéo binh xa tấn công chớp nhoáng, đến Bá Thượng. Hạng Vũ tới, diệt Tần, lập Bái công làm Hán vương. Hán vương ban Anh tước liệt hầu, hiệu Chiêu Bình hầu, lại làm Thái bộc, theo vào đất Thục, Hán.

Trở về bình định Tam Tần, theo đánh Hạng Tịch. Đến Bành Thành, Hạng Vũ đại phá quân Hán. Hán vương thua, bất lợi, vội rút lui. Thấy Hiếu Huệ đế, Lỗ Nguyên, đưa lên xe. Hán vương nguy cấp, ngựa không chạy, địch ở ngay sau, định đạp hai con nhỏ vứt bỏ, Anh giữ lại, rồi chở đi, bước thong thả rồi ôm chặt lũ trẻ phóng nhanh. Hán vương giận, trên đường hơn chục lần định chém Anh, cuối cùng thoát được, đưa Hiếu Huệ đế, Lỗ Nguyên đến đất Phong.

Hán vương đến Huỳnh Dương, thu tàn quân, khôi phục sĩ khí. Ban Anh thực ấp tại Kỳ Dương. Lại từng đem chiến xa theo đánh Hạng Tịch, đuổi đến đất Trần, bình định được Sở, đến Lỗ, thêm thực ấp ở Tư Thị.

Hán vương lên ngôi hoàng đế. Mùa thu năm ấy, Yên vương Tang Đồ làm phản, Anh lấy danh nghĩa Thái bộc theo đánh Đồ. Năm sau, theo đến đất Trần, bắt được Sở vương Tín. Lại đổi thực ấp sang Nhữ Âm, được ban phù tiết, đời đời không dứt. Lấy danh nghĩa Thái bộc theo đánh đất Đại, tới Vũ Tuyền, Vân Trung, thêm thực ấp nghìn hộ. Nhân đó theo đánh quân kỵ người Hồ của Hàn Tín cạnh Tấn Dương, đại phá được. Đuổi lên bắc đến Bình Thành, bị Hồ bao vây, bảy ngày không phá được. Cao đế sai sứ tặng hậu lễ cho Yên chi, Mạo Đốn giải vây một góc, Cao đế ra khỏi, muốn chạy nhanh, Anh cố ý đi chậm, cung nỏ đều giơ lên nhắm ra ngoài, cuối cùng thoát được. Thêm thực ấp ngàn hộ ở Tế Dương cho Anh. Lại lấy danh nghĩa Thái bộc theo đánh kỵ binh người Hồ ở bắc Cú Chú, cả phá được. Lấy danh nghĩa Thái bộc đánh quân kỵ người Hồ ở nam Bình Thành, ba lần hãm trận, lập nhiều công, được ban năm trăm hộ trong các ấp chiếm được. Lấy danh nghĩa Thái bộc theo đánh quân Trần Hy, Kinh Bố, xung trận đẩy lui địch, thêm thực ấp nghìn hộ, định thực ấp sáu nghìn chín trăm hộ ở Nhữ Âm, bỏ đất phong cũ.

Từ khi Hoàng thượng mới dấy lên ở huyện Bái, Anh luôn làm Thái bộc, đến khi Cao tổ băng. Lấy thân phận Thái bộc thờ Hiếu Huệ đế. Hiếu Huệ đế cùng Cao hậu cảm ân đức Anh vì cứu Hiếu Huệ đế và Lỗ Nguyên trên đường Hạ Ấp, bèn tặng Anh ngôi nhà tốt nhất phía bắc cung điện, tên là “Cận ngã” (gần ta), để tỏ ý tôn trọng đặc biệt. Hiếu Huệ đế băng hà, Anh lấy thân phận Thái bộc thờ Cao hậu. Cao hậu băng, Đại vương đến, Anh lấy thân phận Thái bộc cùng Đông Mâu hầu vào thanh trừng trong cung, phế Thiếu đế, đem xe thiên tử đón Đại vương là Đại, cùng đại thần lập làm Hiếu Văn hoàng đế, lại làm Thái bộc. Tám năm sau thì chết, thụy là Văn hầu. Con là Di hầu Táo lên thay, bảy năm thì chết. Con Táo là Cộng hầu Tứ lên thay, được ba mươi mốt năm thì chết. Con Tứ là Phả lấy công chúa Bình Dương. Kế vị được mười chín năm, đến năm Nguyên Đỉnh thứ hai, thông gian với tỷ nữ của cha, tự sát, nước phong bị phế.

Quán Anh

Dĩnh Âm hầu Quán Anh, bán tơ lụa ở Thư Dương. Cao tổ làm Bái công, đánh chiếm đất đai đến dưới thành Ung Khưu, Chương Hàm đánh giết Hạng Lương, Bái công rút quân về đất Đãng. Hồi đầu Anh lấy danh nghĩa thân tín theo đánh phá Quận úy Đông Quận ở Thành Vũ cùng quân Tần ở Giang Lý, dốc sức chiến đấu, được ban tước thất đại phu. Theo đánh quân Tần ở nam đất Bạc, Khai Phong, Củ Ngung, dốc sức chiến đấu, được tặng tước chấp bạch, hiệu Tuyên Lăng quân. Theo đánh Dương Vũ, sang tây đến Lạc Dương, phá quân Tần ở bắc đất Thi, bắc chặn bến Hoàng Hà, nam phá Quận thú Nam Dương là Kỹ ở phía đông Dương Thành, bình định quận Nam Dương. Tây vào Vũ Quan, giao chiến ở Lam Điền, ra sức đánh, đến Bá Thượng, được ban tước chấp khuê, hiệu Xương Văn quân.

Bái công được lập làm Hán vương, phong Anh làm Lang trung, theo vào Hán Trung, tháng Mười, phong làm Trung yết giả. Theo về bình định Tam Tần, hạ được Lịch Dương, bức hàng Tái vương. Trở về bao vây Chương Hàm ở Phế Khưu, chưa hạ được. Theo sang đông ra khỏi ải Lâm Tấn, đánh hàng Ân vương, bình định đất đai. Đánh tướng Long Thư của Hạng Vũ và Tướng quốc Hạng Tha nước Ngụy ở nam Định Đào, dốc sức đánh, phá được. Ban cho Anh tước liệt hầu, hiệu Xương Văn hầu, thực ấp ở Bình Hương đất Đỗ.

Lại lấy danh nghĩa Trung yết giả theo đi bức hàng hạ huyện Đãng, kéo đến Bành Thành. Hạng Vũ tấn công, cả phá Hán vương. Hán vương chạy trốn sang tây, Anh chạy theo, đóng quân ở Ung Khưu. Vương Vũ và Ngụy công Thân Đồ làm phản, theo đánh phá được. Đánh hạ đất Hoàng, sang tây thu quân, đóng ở Huỳnh Dương. Quân kỵ nước Sở đến phía đông, Hán vương bèn chọn người làm tướng kỵ binh trong quân, thảy cho kỵ sĩ Tần trước đây là Lý Tất và Lạc Giáp người Trùng Tuyền đều quen kỵ binh, đang làm Hiệu úy, có thể làm tướng quân kỵ. Hán vương muốn phong cho, Tất, Giáp nói: “Chúng thần vốn là dân Tần, sợ quân lính không tin, xin đại vương lấy người thân cận giỏi kỵ binh để chúng thần làm trợ thủ.” Quán Anh tuy trẻ, nhưng nhiều lần dốc sức chiến đấu, bèn phong Quán Anh làm Trung đại phu, lệnh Lý Tất, Lạc Giáp làm Tả hữu hiệu úy, đem Lang trung kỵ binh đánh quân kỵ nước Sở ở đông Huỳnh Dương, cả phá được. Nhận chiếu một mình đánh phía sau quân Sở, cắt đường tải lương, từ Dương Vũ đến Tương Ấp. Đánh tướng Hạng Quán của Hạng Vũ dưới thành nước Lỗ, phá được, tướng sĩ chém được một viên Hữu tư mã, một viên Kỵ tướng. Đánh phá quân của Gia Công Vương Vũ, phía tây nước Yên, tướng sĩ chém được năm viên tướng Lâu Phiền, một viên Liên doãn. Đánh biệt tướng Hoàn Anh của Vương Vũ dưới thành Bạch Mã, phá được, tướng sĩ chém được một viên Đô úy. Đem quân kỵ vượt sang phía nam Hoàng Hà, đưa Hán vương đến Lạc Dương, Hán vương sai lên bắc đón quân của Tướng quốc Hàn Tín ở chỗ Chương Hàm. Về đến Ngao Thương, Anh được thăng làm Ngự sử đại phu.

Hán vương năm thứ ba, cho hưởng thực ấp tước liệt hầu tại Bình Hương huyện Đỗ. Lấy thân phận Ngự sử đại phu nhận chiếu dẫn Lang trung kỵ binh sang phía đông chịu sự chỉ huy của Tướng quốc Hàn Tín, đánh phá quân Tề dưới thành Lịch, tướng sĩ bắt được Xa kỵ tướng quân Hoa Vô Thương cùng bốn mươi sáu tướng lại. Bức hàng Lâm Truy, bắt được Thủ tướng Điền Quang nước Tề. Truy đuổi Tướng quốc Điền Hoành của Tề đến đất Doanh, đất Bác, phá được kỵ binh, tướng sĩ chém được một viên Kỵ tướng, bắt sống bốn viên Kỵ tướng khác. Đánh hạ đất Doanh, đất Bác, phá tướng quân Điền Hấp nước Tề ở Thiên Thừa, tướng sĩ chém được Hấp. Sang đông theo Hàn Tín đánh Long Thư, Lưu Công Tuyền ở Cao Mật, lính chém được Long Thư, bắt sống một viên Hữu tư mã, một viên Liên doãn cùng mười viên tướng Lâu Phiền, đích thân bắt sống Á tướng Chu Lan.

Đất Tề đã bình định, Hàn Tín tự lập làm Tề vương, sai Anh một mình đánh tướng nước Sở là Công Cảo ở bắc nước Lỗ, phá được. Chuyển sang phía nam, phá Quận thú Tiết Quận, đích thân bắt sống một Kỵ tướng. Đánh Phó Dương, trước tiên đến đất Đồng, Thu Lự và Từ ở phía đông nam Hạ Tương. Vượt sông Hoài, hàng phục hết các thành ấp, kéo đến Quảng Lăng. Hạng Vũ sai Hạng Thanh, Tiết Công, Đàm công bình định vùng bắc sông Hoài. Anh qua sông Hoài lên phía bắc, đánh phá Hạng Thanh và Đàm Công ở Hạ Bi, chém Tiết công, hạ được Hạ Bi, đánh phá quân kỵ của Sở ở Bình Dương, bức hàng Bành Thành, bắt sống Trụ quốc Hạng Đà, bức hàng các đất Lưu, Tiết, Bái, Toản, Tiêu, Tướng. Tấn công đất Hộ và Tiêu, bắt được Á tướng Chu Lan. Cùng Hán vương hội quân ở Di Hương. Theo đánh quân Hạng Tịch dưới thành đất Trần, phá được, tướng sĩ chém được hai viên tướng Lâu Phiền, bắt được tám viên Kỵ tướng. Được ban thêm thực ấp hai nghìn năm trăm hộ.

Hạng Tịch thua ở Cai Hạ, rút chạy, Anh lấy danh nghĩa Ngự sử đại phu nhận chiếu cầm quân xa kỵ đuổi Hạng Tịch đến Đông Thành, phá được. Tướng sĩ năm người cùng chém Hạng Tịch, đều được ban tước liệt hầu. Hàng phục Tả hữu tư mã mỗi chức một viên, lính một vạn hai nghìn, bắt hết tướng lại trong quân Sở. Đánh hạ Đông Thành, Lịch Dương. Vượt Trường Giang, phá Quận thú Ngô Quận dưới thành đất Ngô, bắt sống Quận thú Ngô Quận, bình định Ngô Quận, Dự Chương, Cối Kê. Kéo về bình định phía bắc sông Hoài, gồm năm mươi hai huyện.

Hán vương lên ngôi hoàng đế, ban thêm cho Anh ấp phong ba nghìn hộ. Mùa thu năm ấy, Anh với danh nghĩa Xa kỵ tướng quân theo đánh phá Yên vương Tang Đồ. Năm sau, theo đến đất Trần, bắt Sở vương Tín. Rút về, ban phù tiết, đời đời nối tước, hưởng thực ấp hai nghìn năm trăm hộ tại Dĩnh Âm, hiệu là Dĩnh Âm hầu.

Lấy thân phận Xa kỵ tướng quân theo đánh Hàn vương Tín làm phản ở đất Đại, đến Mã Ấp, nhận chiếu một mình đi hàng phục sáu huyện ở bắc Lâu Phiền, chém Tả tướng nước Đại, phá kỵ binh người Hồ ở bắc Vũ Tuyền. Lại theo đánh kỵ binh người Hồ của Hàn Tín dưới thành Tấn Dương, tướng sĩ chém một tướng bộ tộc Bạch Đề của Hồ. Nhận chiếu cùng quân xa kỵ các nước Yên, Triệu, Tề, Lương, Sở, đánh phá kỵ binh người Hồ tại Sa Thạch. Đến Bình Thành, bị Hồ bao vây, phá vây theo về Đông Viên.

Theo đánh Trần Hy, nhận chiếu đánh quân Thừa tướng Hầu Sưởng của Hy dưới thành Khúc Nghịch, phá được, lính chém được Sưởng cùng năm viên đặc tướng. Hàng phục được các đất Khúc Nghịch, Lư Nô, Thượng Khúc Dương, An Quốc, An Bình. Đánh hạ Đông Viên.

Kình Bố làm phản, lấy thân phận Xa kỵ tướng quân dẫn binh đi trước, đánh biệt tướng của Bố ở đất Tương, phá được, chém á tưởng, và ba tướng Lâu Phiền. Lại tiến đánh phá quân Thượng trụ quốc cùng quân Đại tư mã của Bố. Lại đánh phá biệt tướng Phì Tru của Bố. Anh đích thân bắt sống một viên Tả tư mã, quân tướng chém được mười viên tiểu tướng, truy đuổi lên phía bắc đến phía trên sông Hoài. Thêm thực ấp hai nghìn năm trăm hộ. Bố đã bị phá, Cao đế trở về, định thực ấp năm nghìn hộ cho Anh ở Dĩnh Âm, bỏ ấp phong trước đây. Trước sau Anh bắt được hai tướng hạng hai nghìn thạch, cầm quân phá mười sáu cánh quân, hàng phục bốn mươi sáu thành, bình định một nước, hai quận, năm mươi hai huyện, bắt hai tướng quân, một Trụ quốc, một Tướng quốc, mười quan hạng hai nghìn thạch.

Anh sau khi phá Kình Bố về, Cao đế băng, lấy thân phận liệt hầu thờ Hiếu Huệ đế cùng Lã thái hậu. Thái hậu băng, bọn Lã Lộc lấy danh nghĩa Triệu vương tự lập làm tướng quân, đóng ở Trường An, làm loạn. Tề Ai vương nghe tin, cất quân sang phía tây, chuẩn bị vào giết kẻ tự phong vương. Bọn thượng tướng quân Lã Lộc nghe tin, bèn sai Anh làm đại tướng, đem quân qua đánh. Anh đi đến Huỳnh Dương, bèn mưu cùng bọn Giáng hầu, nhân đó đóng đồn binh ở Huỳnh Dương, phao tin cho Tề vương việc giết họ Lã, quân Tề dừng không tiến nữa. Bọn Giáng hầu đã giết người họ Lã, Tề vương bãi binh về, Anh cũng bãi binh từ Huỳnh Dương trở về, cùng Giáng hầu, Trần Bình lập Đại vương làm Hiếu Văn hoàng đế. Hiếu Văn hoàng đế lại phong thêm cho Anh ba nghìn hộ, ban nghìn cân vàng, thăng làm Thái úy.

Ba năm sau, Giáng hầu Bột bị bãi chức Thừa tướng về nước phong, Anh làm Thừa tướng, thôi chức Thái úy. Năm ấy, đại quân Hung Nô vào Bắc Địa, Thượng Quận, phái Thừa tướng Anh dẫn tám vạn năm nghìn quân kỵ đi đánh Hung Nô. Hung Nô rút lui, Tế Bắc vương làm phản, hạ chiếu cho Anh bãi binh. Hơn năm sau, Thừa tướng Anh chết, thụy là Ý hầu. Con là Bình hầu A thay tước hầu. Tại vị hai mươi mốt năm thì A chết, con là Cương thay tước hầu. Được mười ba năm, Cương có tội, tước hầu gián đoạn hai năm. Niên hiệu Nguyên Quang năm thứ ba, thiên tử phong cháu nội Quán Anh là Hiền làm Lâm Nhữ hầu, nối tước họ Quán. Được tám năm, bị mắc tội hối lộ, phế nước phong.

Thái sử công bàn rằng: Ta đến huyện Phong, huyện Bái, hỏi các phụ lão ở đó, xem nhà cũ của Tiểu Hà, Tào Tham, Phàn Khoái, Đằng công, công việc họ làm, khác hẳn điều được nghe! Lúc họ thịt chó, bán tơ, há có biết sau sẽ theo đuổi ngựa ký, lưu danh với nhà Hán, đức truyền con cháu ư? Ta có giao du với Phàn Tha Quảng, ông ta nói việc lúc Cao tổ cùng các công thần dấy lên thế đó.

[1] Thời cổ dùng xe ngựa để đi, người đánh xe ngồi giữa, bậc tôn trưởng ngồi bên trái, người hộ vệ ngồi bên phải, gọi là “tham thừa".

[2] Ý nói gần gũi với hoạn quan sẽ sinh họa, như việc Triệu Cao làm loạn triều chính sau khi Tần Thủy hoàng chết.