a danh từ. Chữ cái A. walay — mù chữ, không biết chữ.

-a hậu tố dạng giả định bị động trực tiếp. Xem -un.

-a(←) 1 hậu tố thêm vào danh từ để tạo từ chỉ một đối tượng cụ thể trong số nhiều đối tượng: Kanang isdáa, dílì kadtu, Con cá đó kìa, không phải con ở xa hơn kia đâu. Háing baláya ang íla? Ngôi nhà nào là của họ? 1a thêm vào đại từ sở hữu: cái cụ thể thuộc về [ai đó]. Dakù ang amúang balay, gamay tung iláha, Nhà của chúng tôi thì lớn, còn nhà của họ thì nhỏ. 2 hậu tố thêm vào tính từ để tạo câu cảm thán. Dakúa uy! Chao ôi! Sao mà nó to thế! Patyun tikaw, irúa ka! Tao sẽ giết mày, đồ chó này! Ngilngígang awtúha à! Chiếc xe hơi đó xịn thật!

á thán từ dùng để ngập ngừng trước khi bắt đầu nói. 1 từ chêm. Á, muanhi ka ugmà? Ùm, ngày mai bạn có đến đây không? 2 xem nhẹ hoặc thể hiện điều vừa nói không quan trọng. Á, paríha ra nákù, Ồ, đối với tôi thế nào cũng được. Á, nagkumidiya lang siya, Ồ, anh ấy chỉ đang nói đùa thôi. 3 thể hiện sự bất tán thành nhẹ nhàng. Á, dì nà mahímù, Ồ, bạn không thể làm thế được. 4 nhớ lại hoặc thừa nhận điều gì. Á, duha diay tu, Ồ đúng rồi. Có hai cái/người phải không. 4a đứng trước điều vừa mới biết. Á, Lítu diay ímung ngálan, Ồ, hóa ra tên bạn là Lito. Á, kanindut, Ồ, tuyệt quá! 5 thể hiện sự nhẹ nhõm. Á, nahuwasan ku, Ồ, thật là nhẹ cả người!

à thán từ đứng trước hoặc sau một câu có vị ngữ là tính từ. 1 gạt đi vì cho rằng không thực tế, quá dễ, không thể làm được, v.v. À, mu ra diay nà? Kasayun à! Ồ, hóa ra chỉ có thế thôi sao? Dễ ợt à! À, ása man ku mutúu nímu, Hừm, bạn nghĩ tôi có thể tin bạn sao? 2 thể hiện sự bất tán thành. À, hináya nímung mulíhuk, Hừm! Bạn làm việc chậm chạp thật đấy! 3 thể hiện sự ngạc nhiên. À, kanindut nímug sinínà, Sao hôm nay bạn mặc bộ váy đẹp thế!

ā̀ = álà.

aba1 danh từ. Ức gia cầm, ức gà vịt.

aba2 thán từ thể hiện sự vui mừng và ngạc nhiên. Aba! Nakadaug ku, Chà! Tôi thắng rồi!

ábà tuy (từ sábà dihà untuy) câm miệng lại! Ábà tuy, maáyu ka lang sa tayáda, wà kay tadtad, Câm miệng lại! Cậu chỉ giỏi khua môi múa mép chứ có làm được trò trống gì đâu.

abaa thán từ chỉ sự bất tán thành (văn học). Abaa! Mahū́g ka gánì dihà! Dừng lại ngay! Con có thể ngã đấy!

*abab taga- danh từ. Người quê mùa, người miền núi. pakataga- động từ [A13; a12] cư xử, đối xử hoặc coi ai như người quê mùa. Gipakatagaabab lang ku ninyu. Ihása, Các người coi tôi như kẻ quê mùa ngốc nghếch. Đừng hòng lừa tôi. — disáya tính từ. Làm chủ, làm sếp chứ không bị vợ đè đầu cưỡi cổ.

ab-ab động từ [A; a] 1 nhai nát, cắn nát. Ab-ábun sa irù ang íyang hikut, Con chó sẽ cắn nát sợi dây thừng của nó. 2 ăn mòn, gặm nhấm. Ang pagluib ni Maríya nag-ab-ab sa íyang balatían, Sự phản bội của Maria gặm nhấm tâm trí anh. Giab-ab ang íyang pinútì sa tayà, Thanh kiếm của anh bị gỉ sét ăn mòn. 3 mưng mủ, lở loét. Ang nag-ab-ab kung núka, Vết thương đang mưng mủ của tôi.

abad danh từ. Viện trưởng viện phụ, cha bề trên (tu viện).

ábag động từ [A; b] giúp đỡ vật chất, phụ giúp công việc. Kinsa may mag-ábag nímu sa ímung pag-iskuyla? Ai sẽ giúp trả tiền học phí cho bạn? Abági ku áring pagsilhig, Giúp tôi quét dọn với. danh từ. Sự giúp đỡ. ka- danh từ. Người phụ giúp, người hỗ trợ.

abaga danh từ. Khoai lang mọc từ các nhánh dây bên ngoài chứ không phải từ rễ chính.

abága danh từ. Vai. động từ [A2SN; b5] 1 gánh vác trách nhiệm tài chính. Abagáhun (pangabagáhun, pangabagáhan) ni Mánuy níya ang galastúhan sa pag-iskuyla, Anh trai sẽ gánh vác chi phí học hành của nó. 2 chịu trách nhiệm thực hiện điều gì. Kita giyuy muabága (mangabága) áning prugramáha, Chúng ta phải đứng ra gánh vác chương trình này. (→) = abága, động từ. paN- danh từ. Cánh tay phải, người trợ thủ đắc lực. abagáhun tính từ. Có bờ vai rộng.

*abáhu — kunsidirasiyun, dispusisiyun danh từ. Bị lệ thuộc vào ý chí của ai đó. Abáhu (báhu) kunsidirasiyun ku sa ákung bána, Tôi chịu sự quyết định của chồng tôi.

abaka danh từ 1 cây chuối sợi (Musa textilis). 2 sợi abaca. abakahan, abakanhan, abakal danh từ. Đồn điền trồng cây abaca. động từ [A3] sở hữu đồn điền abaca.

abakáda danh từ. Bảng chữ cái.

abakal xem abaka. [2]

abal danh từ = balbal. động từ = abat.

abalu danh từ. Giá trị định giá. động từ [AB56; b5c] định giá, được định giá ở mức. Ug ikaw muabalu sa ákung yútà, ayawg dak-a, Nếu ông định giá đất của tôi, đừng hét giá cao quá. Ang yútà miabalu (giabalu, giabaluhan) ug singkwinta mil, Mảnh đất được định giá năm mươi ngàn peso.

abalwasiyun danh từ. Sự định giá, mức thuế định giá. Purus dagkug abalwasiyun ang mga yútà dinhi sa syudad, Các mảnh đất ở thành phố này đều có mức định giá rất cao.

abandunar động từ [A3P; c1] bỏ rơi, bỏ mặc. Nag-abandunar na lang siya sa íyang kaugalíngun sukad mamatay ang íyang asáwa, Anh ấy bỏ mặc bản thân hoàn toàn kể từ khi vợ mất. Ayaw abandunaha (iabandunar) ang ímung pamilya, Đừng bỏ rơi gia đình bạn. abandunádu tính từ 1 bị bỏ rơi. 2 hời hợt, lơ đễnh. động từ = abandunar.

abandúnu = abandunar.

ábang động từ 1 [A2S; b] thuê. Ang usa ka kwartu giabángan sa tigúlang, Ông cụ thuê một trong các phòng. 2 [b] thuê gái mại dâm. 3 [A2; c] cúng tế linh hồn siêu nhiên để sử dụng đất được coi là thuộc sở hữu của linh hồn đó. Iábang ni nákung baktína álang sa uma, Tôi sẽ cúng con heo này làm lễ vật thuê đất làm ruộng. danh từ 1 tiền thuê. Pilay ábang nímu sa libru? Bạn thuê cuốn sách này hết bao nhiêu tiền? 2 tiền trả cho gái mại dâm. 3 sự tổn thất/mạng người bị linh hồn siêu nhiên lấy đi. Kadtung nalumus dinhi ábang kunu tu sa ingkantu, Người bị chết đuối ở đây được cho là cái giá mà linh hồn siêu nhiên đã thu nợ. paN- động từ [A2] đi tìm gái mại dâm. -an(→)1 1, 2, 3 = ábang, danh từ. 4 nơi bị ám, nơi các hương linh đoạt mạng. Abangan kunu kanang baláya. Náa giyuy mamatay káda túig, Ngôi nhà đó nghe nói bị ám. Năm nào cũng có người chết ở đó.

abangan2 danh từ. Loại mây dùng làm dây neo cho bẫy cá búbu.

abánid động từ [A; c1] làm việc gì từng bước một và theo trình tự. Iabánid (abaníra) kini pagpintal arun dílì magkampat, Hãy sơn từng ô một để màu sắc được đều đặn. tính từ thực hiện lần lượt, theo thứ tự. Abánid ang íyang pagsukut sa mga istudyanti, Thầy giáo đặt câu hỏi cho các học sinh lần lượt từng người một.

abaníku danh từ 1 quạt xếp. 1a quạt thuộc bất kỳ loại nào dùng để quạt mát. 2 cây xạ gan, loại cây cảnh có củ: Balamcanda chinensis. Nó được gọi như vậy vì lá xếp lại giống như chiếc quạt xòe. 3 = baníku. 4 kurta di- xem kurta1. động từ 1 [a12] làm thành hình chiếc quạt. 2 [A; b6] quạt cho ai. paN- động từ [A2] tự quạt cho mình. inabaníku danh từ. Vật được làm theo cách có thể gập lại để cất giữ, ví dụ: ghế xếp, dao xếp.

abansáda tính từ hứng gió, đón gió. động từ [B12; c1] trực tiếp đón luồng gió. Naabansáda sa hángin ang ákung bukubuku, maung gisip-un ku, Lưng tôi bị gió thổi trực tiếp vào nên tôi bị cảm lạnh. Ayaw abansadáha (iabansáda) sa hángin ang inyung bintánà, Đừng đặt cửa sổ ngay chỗ đón trọn luồng gió.

*abansi miting di — cuộc mít tinh lớn ngay trước kỳ bầu cử.

abansin động từ [A] tiến lên, đám đông hoặc đoàn người tiến về phía trước. Ang mga Hapúnis miabansin sa pátag sa Lusun, Quân Nhật tiến quân qua các đồng bằng ở Luzon.

abanti tính từ 1 về phía trước, ở phía trước. Abanti ka rang milingkud, Bạn ngồi quá phía trước rồi. 2 dẫn trước về điểm số. động từ 1a [A2; c] tiến lên trước. Muabanti kag diyútay, matambug ka sa bangag, Nếu bạn tiến lên chút nữa, bạn sẽ ngã xuống hố. Iabanti nang ímung awtug diyútay, Hãy nhích xe hơi của bạn lên một chút. 1b [A; a] dẫn trước, có nhiều điểm hơn trong trận đấu. Naabantíhan mu námug diyis puntus, Chúng tôi đã dẫn trước các bạn mười điểm. 2 [A2; a12] theo kịp, chi trả nổi. Dì ku makaabanti sa galastúhan sa iskuylahan, Tôi không thể theo nổi các khoản chi phí học hành. 3 [A2; a12] chịu đựng được công việc. Dì ku makaabanti sa pagdáru kay dautun ku, Tôi không sức đâu mà cày ruộng vì tôi hay ốm đau. 4a [A] xin ứng trước một phần tiền, nhất là tiền lương. 4b [c] ứng trước tiền lương hoặc khoản thanh toán khác cho ai. danh từ 1 bánh xe trước. Nahiyus ang abanti sa mutur, Bánh xe trước của xe máy bị xẹp lốp. 2 số tiến (của xe). 3 ghế trước trong xe hơi. atras — xem atras.

abánu danh từ. Xì gà sản xuất tại nhà máy. động từ 1 [A; a12] làm thành xì gà. 2 [A123S] có, có được xì gà. paN- động từ [A2] hút xì gà.

abat danh từ 1 bất kỳ sinh vật siêu nhiên hoặc con người có phép thuật nào xuất hiện một cách bất ngờ và gây kinh hãi. 2 người làm "ma" trong các trò chơi đuổi bắt. động từ 1 [A2; a2] đón đầu, chặn đường ai. Maapsan pa nímu siya ug ímung abatun sa iskína, Bạn vẫn có thể đuổi kịp anh ta nếu đón đầu ở góc đường. 2 [AN; a12] làm ai giật mình kinh hãi bằng cách xuất hiện bất ngờ. Ig-ági níya, abta siya, Khi nó đi qua, hãy hù cho nó một trận. alabtan, abtanan tính từ ám, nơi thường có ma quỷ xuất hiện bất ngờ. alabtun người hay bị ma quỷ hiện hình trêu chọc. abat-ábat danh từ. Trò chơi đuổi bắt. động từ [A13] 1 chơi trò đuổi bắt. 2 tìm gặp nhau nhưng không thành. Wà giyud mi magkítà, nag-abat-ábat lang, Chúng tôi cứ đi tìm mà toàn chệch mặt nhau.

ábat1 động từ [A2S; b6] bám vào vật cố định để tự tựa mình. Ang tigúwang miábat sa pasamánu paingun sa táas, Cụ già bám vào tay vịn cầu thang để đi lên tầng trên. -an(→) danh từ. Khung vịn hình thang để em bé bám vào khi bắt đầu tập đi.

ábat2 động từ 1 [A; a1] sờ, dòm dò bằng tay để tìm hoặc phát hiện điều gì. Nag-ábat siya sa yáwi sa íyang bulsa kung wà ba hibyai, Anh ấy sờ trong túi xem có quên chìa khóa không. Abátun ku ang íyang agtang ug hilanatun ba, Tôi sẽ sờ trán cô ấy xem có bị sốt không. 2 [A123S; a12b2] cảm nhận bằng xúc giác. Nakaabat ku sa kabugnaw sa sinihan, Tôi cảm nhận được sự mát mẻ trong rạp chiếu phim. Abátun gánì nímu ang kasakit, musamut giyud, Nếu bạn cứ chú ý đến cơn đau, nó sẽ càng đau hơn. 3 [A123S; b2] vô tình nhận ra, cảm thấy điều gì. Nakaabat kung mu rag may misaka sa ámung báy, Tôi cảm thấy như có ai đó vừa đột nhập vào nhà mình.

abay động từ 1 [AC; b6] đi sóng đôi, di chuyển cùng với một vật đang di chuyển. Lagmit hiligsan ang bátà kay nag-abay sa tartanilya, Đứa trẻ rất dễ bị xe cán vì nó cứ chạy sóng đôi bên cạnh xe ngựa. Silang duha nag-ábay paglanguy, Hai người họ bơi sóng đôi bên nhau. 1a — ug sawa sinh ra cùng lúc với một con rắn. Con rắn đó được coi là anh em sinh đôi (kalúha) và được tin là mang lại may mắn cho người đó và gia đình. Pagkatáwu sa ákung iyaan, giabayan (giabyan) ug sawa. Mau nang nadátù ang íyang inahan, Khi dì tôi ra đời, một con rắn sinh đôi cũng xuất hiện, nhờ đó mà bà ngoại tôi trở nên giàu có. 2 [A2; c] góp vốn, chung tiền với ai để mua hoặc đầu tư vật gì. Ug mupalit kag usa ka sákung humay muabay kug lima ka gantang, Nếu anh mua một bao gạo, tôi sẽ góp tiền mua chung năm gantang. Giabyan níyag singku písus ang ákung pusta, Anh ấy góp năm peso vào phần cá cược của tôi. 3 [AN] cùng tham gia vào một hoạt động đánh bắt cá cần nhiều người. 4 [c1] buộc cựa gà theo kiểu abay (xem abay, danh từ 4). danh từ 1 số tiền góp chung để mua hoặc đầu tư. Ang ákung abay bálig dus písus ra, Phần góp của tôi trị giá hai peso. 2 phù dâu hoặc phù rể. 3 bạn nam thân thiết của một người nam. 3a danh xưng giữa những người nam cùng độ tuổi dùng để gọi nhau. Dạng ngắn: bay. Ása man ning dyípa, bay? Xe xe jeep này đi đâu thế anh bạn? 4 cách buộc cựa giả vào chân gà đá nằm ngang và song song với cựa thật để triệt tiêu lợi thế của đối thủ. maN-l-(←), maN-r- danh từ. Những người cùng phối hợp đánh bắt cá. -an, abyanan danh từ. Phao cứu sinh. abyan danh từ 1 bạn bè, người đồng hành. Alang kaníya walà siyay láing abyan kun dílì álak, Với anh ta, chẳng có người bạn nào khác ngoài rượu. 2 sinh vật siêu nhiên ban năng lực cho thầy phụ thủy hoặc thầy cúng. động từ [C1] 1 làm bạn. Kita lay mag-abyan, Chúng ta hãy làm bạn nhé. 2 sa đà vào thói quen xấu. Walà siya makig-abyan sa huguyhúguy, Anh ấy không sa đà vào trò la la la phán.

abgaw = adgaw. -un danh từ. Loại cá hồng có sọc vàng dọc thân: Lutianus sp.

abhak động từ [A; b5] làm giảm bớt, sứt mẻ bằng cách chặt hoặc phá hủy một phần. Naabhak (naabhákan) ang íyang abága sa bála, Viên đạn xé nát một mảng lớn trên vai anh ấy. danh từ. Vết sứt, hố lõm còn lại khi bị chặt hoặc băm. Dakù kaáyu ang abhak sa káhuy, Có một vết chặt rất lớn trên thân cây. tính từ bị băm, chặt mẻ một mảng lớn. Abhak nga pagkabuldúsir ang inyung nataran, Sân nhà bạn bị xe ủi san bằng sạch sẽ.

abhul = abhung.

abhung tính từ có mùi mốc, ủ dột: quần áo ẩm, gạo, khoai lang, cá khô, v.v. động từ [B; b6] bị mốc, có mùi mốc. -un(→) tính từ. Có tính chất dễ bị mốc.

abi = abir 1, 2.

ábi 1 — [từ sở hữu] cứ nghĩ rằng, tưởng rằng. Ábi nákug tinúud, Tôi cứ tưởng đó là sự thật. — nímu Bạn biết gì không? Ábi nímu? Nakit-an ku siya nga láig kúyug, Bạn biết gì không? Tôi thấy anh ta đi chơi với người khác đấy. 2 — kay chỉ vì. Ábi kay nakadaug sa byúti kuntis midakù na ang úlu, Chỉ vì thắng giải cuộc thi hoa hậu mà cô ta đã lên mặt tự ngạo. 3 — na lang người ta lại nghĩ rằng. Súkul. Ábi na lang, daug. Đánh trả đi. Không người ta lại tưởng mình chịu thua đấy.

abiábi động từ [A; a12] nồng hậu đón tiếp, thể hiện sự hiếu khách. Mu giyud ning táwung iládu, abiabíhun giyud sa mga tagilungsud, Dân trong vùng luôn nồng hậu đón tiếp bất kỳ vị khách nổi tiếng nào. maabiabíhun, manggiabiabíhun tính từ. Hiếu khách, nồng hậu.

abíba, abibar động từ [A; b5] cổ vũ, khuyến khích ai làm gì. Nag-abíba sa mga bátag binúang, Cổ vũ tụi trẻ làm trò hư hỏng. danh từ. Sự cổ vũ, sự khích lệ. maabibáhun tính từ. Mang tính cổ vũ, khích lệ.

abíhid = alabíhid.

abilay = sambilay.

abilidad danh từ. Khả năng, năng lực hoặc kỹ năng để hoàn thành việc gì. động từ [A12] có được khả năng nào đó. abilidaran tính từ. Có tài năng, lành nghề. Abilidaran nà si Tunyu. Bansayng mutínis, Tony rất có tài. Anh ấy chơi quần vợt rất giỏi.

abilyána tính từ màu da bò (giày). danh từ. Xi đánh giày màu da bò. động từ [A13] đánh xi giày màu da bò, nhuộm màu da bò. Abilyanáha (abilyanáhi) ning sapátus kung putì, Hãy nhuộm đôi giày trắng này của tôi thành màu da bò. Wà kuy bitung itum. Abilyanáhi lang, Tôi không có xi đen. Cứ đánh xi màu da bò lên đi.

ábin động từ [A2C; b] 1 hợp tác, chung vốn kinh doanh hoặc chơi chung trò chơi. Mag-ábin ta sa pamaligyag pagkáun, Chúng ta hãy làm đối tác bán đồ ăn nhé. 2 liên minh với, sát cánh cùng. Mga hakug sa gahum ang miábin kaníya, Những kẻ thèm khát quyền lực đã liên minh với hắn. Nakig-ábin aku kaníya sa íyang mga panglantaw sa unáhan, Tôi chia sẻ những góc nhìn tương lai của anh ấy. danh từ. Đối tác kinh doanh hoặc bạn chơi chung. Ug siyay ákung ábin sa bíku kanúnay ming mudaug, Khi cô ấy là bạn chơi lò cò của tôi, chúng tôi luôn giành chiến thắng. ka- danh từ = ábin.

abintúra danh từ 1 sự phiêu lưu. 2 phim phiêu lưu, câu chuyện phiêu lưu. Makítà siya sa mga lílas abintúra, Anh ấy xuất hiện trong các bộ phim phiêu lưu. động từ [A; b5] 1 mạo hiểm đi đâu đó để trải nghiệm. Nag-abintúra mig katkat sa Manunggal, Chúng tôi đã đi một chuyến mạo hiểm leo núi Manunggal. 2 = abinturar.

abinturar động từ [AN; b5] thử vận may. Miabinturar (nangabinturar) lang siyag aplay básig madáwat, Anh ấy chỉ nộp đơn thử vận may với hy vọng có thể được nhận. Abinturahi (abinturaha) lang si Maríyag hangyù, Hãy thử vận may thỉnh cầu Maria xem sao. abinturíru, -a = abinturista. abinturista tính từ. Thích phiêu lưu, có xu hướng mạo hiểm làm gì đó mà không biết trước kết quả. Dì ku mugugul ug kwarta niánà kay dì ku abinturista. Básig dì musalir, Tôi sẽ không đầu tư tiền vào đó vì tôi không thích mạo hiểm. Nhỡ thất bại thì sao.

abir 1 thán từ dùng để thu hút sự chú ý vào một điểm đang tranh luận. Ang diyus makagagáhum. Abir, unsáun man nímu pagpangutána diin siya manukad, Chúa là đấng toàn năng. Thôi được, vậy làm sao bạn có thể hỏi Ngài từ đâu đến? 1a thán từ dùng để kích động hoặc thách ai làm gì. Abir, sulayi ug musalir ba nang paagíha, Được rồi, thử xem phương pháp đó có hiệu quả không. Abir, sumbága kunu ku kay isumbung tikaw ni Pápa, Được rồi, giỏi thì đấm tôi đi, tôi sẽ mách bố cho xem. 2 từ ngập ngừng thể hiện sự do dự khi chưa biết làm thế nào. Abir, lisúa nag hínay dúngan sa pagtulbuk ári, Để xem nào, vặn cái này chậm chậm đồng thời ấn vào đây. 3 = ambi. 4 động từ [AN; ac] thử vận may, liều thử một lần. Nangabir (miabir) lang siyag panlútù. Dì hinúun siya kamau, Anh ấy chỉ nấu ăn liều thử xem sao chứ thực ra không biết nấu. Abirun unyà nákug hangyù si Maríya, Tôi sẽ thử mở lời nhờ Maria xem sao. Iabir kunu ni sa ahinsiya ug dawátun ba, Hãy thử mang cái này đến cửa hàng cầm đồ xem họ có nhận không.

abirids danh từ 1 mức trung bình, kích thước hoặc số lượng thông thường. 2 điểm trung bình ở trường. Pasar ku kay utsinta ákung abirids, Tôi đã đỗ vì điểm trung bình của tôi là tám mươi. động từ [A] 1 đạt mức trung bình là bao nhiêu. Makaabirids mig lima adlaw-adlaw, Trung bình mỗi ngày chúng tôi bán được năm cái. 2 có điểm số trung bình là.

abiríya tính từ hỏng hóc, không hoạt động được. động từ [B] 1 động cơ bị hỏng. Kining trak dílì magámit. Nag-abiríya man, Chiếc xe tải này không dùng được. Nó bị hỏng rồi. 2 cảm thấy không khỏe. Naabiríya aku kay nagkalíbang aku gahápun, Hôm nay tôi thấy mệt trong người vì hôm qua bị tiêu chảy.

abirtu = abyirtu.

abis động từ [A; ab7] thái bằng lưỡi dao cong, cắt một phần nhỏ hoặc mỏng từ một miếng lớn hơn. Abisig diyútay nà, Hãy thái một mảnh nhỏ từ cái đó ra. paN- động từ [A2] vạch/rạch phần đầu hoa dừa để lấy mật. Kaduha sila mangabis káda adlaw, Mỗi ngày họ rạch đầu hoa dừa hai lần.

abísu danh từ. Thông báo về việc sắp diễn ra. động từ 1 [A; c] thông báo sự việc sắp tới. Nag-abísu ang radyu nga adúnay bagyung umaábut, Đài phát thanh thông báo sắp có bão đến. 2 [A12] nhận được thông báo. Nakaabísu ming way túbig ugmà, Chúng tôi nhận được thông báo ngày mai sẽ cúp nước.

abitsuylas = habitsuylas.

abitu danh từ. Áo dòng, trang phục đặc trưng của tín đồ, linh mục, tu sĩ. động từ [A] mặc áo dòng.

abíyu danh từ. Thức ăn, lương thực, tiền bạc, nhu yếu phẩm hằng ngày. động từ [A; c] cung cấp thức ăn, v.v. Báhin sa mga kinahanglanun matag adlaw akuy muabíyu, Về nhu cầu hằng ngày của các bạn, tôi sẽ chu cấp. Abyúhan ta lang mug usa ka sákung humay matag búlan, Mỗi tháng chúng tôi sẽ chu cấp cho các bạn một bao gạo.

abiyun danh từ. Máy bay. ka-an(←) danh từ. Phi đội máy bay, nhóm máy bay.

abkay động từ [A; a] đào lên, đào ra. Abkáyun ku ang kwarta nga ákung gilubung dinhi, Tôi sẽ đào số tiền tôi đã chôn ở đây lên.

abla động từ [A; c] nói chuyện với ai với mục đích nào đó. Abláhi kunu si Máma, básin pag musugut, Hãy thử nói chuyện với mẹ xem, biết đâu mẹ lại đồng ý. danh từ 1 lời nói thuyết phục, lời ngọt ngào. Dílì ka sugtun niánang bayhána kun walà kay abla, Người phụ nữ đó sẽ không chấp nhận anh nếu anh không biết nói lời ngọt ngào. 2 lời nói khoác. Abla lay nagdaghan. Walay líhuk, Toàn là nói khoác thôi chứ chẳng có hành động gì. paN- danh từ. Nghệ thuật hoặc kỹ năng bày tỏ quan điểm. Malampúsun siyang abugádu kay maáyu siya sa pangabla, Anh ấy là một luật sư thành công vì có kỹ năng ăn nói rất tốt.

abládu tính từ 1 được thể hiện bằng lời nói suông. Ang kúru abládu, dílì kantáhun, Đoạn điệp khúc được đọc chứ không hát. 2 lời thoại trong kịch. động từ [A] đọc lời thoại.

ablása = abrása.

abli động từ [AB; b5] 1 mở ra, đang mở. Ikaw bay nag-abli sa pultahan? Có phải bạn là người đã mở cửa không? Sulud lang kay nag-abli ang pultahan, Cứ vào đi vì cửa đang mở. 2 bắt đầu, khai giảng khóa học, mở cửa kinh doanh. Muabli ang klási sa Hunyu, Các lớp học bắt đầu vào tháng Sáu. Ablíhag (ablíhug) sayu ang klási sunud túig, Sang năm các lớp học sẽ khai giảng sớm. 3 thành lập, mở một cơ sở. Anus-a man ablíhi (ablíha) ang inyung iskuylahan sa panahì? Khi nào bạn sẽ mở trường dạy may? danh từ 1 khẩu độ, miệng mở. Dakug abli nang tarúha, Cái hộp đó có miệng rất rộng. 2 dịp khai giảng. tính từ 1 mở. Abli ang bintánà. Sirhi ra gud, Cửa sổ đang mở. Làm ơn đóng lại giúp. 2 bắt đầu hoạt động. Abli na ang tindáhan. Palit ngadtug kapi, Cửa hàng mở cửa rồi. Đi mua ít cà phê đi.

Abr. viết tắt của Abril, 'tháng Tư'.

abrap tính từ 1 đột ngột, bất ngờ. Abrap ra kaáyu nang ímung pag-anhi, Sự xuất hiện của bạn thật quá đột ngột. 2 cộc lốc, lỗ mãng. động từ [B12; c1] 1 đột ngột, lao ngay vào làm việc gì. 2 cộc lốc. Naabrap ra tu nímu pagkatubag, Bạn đã trả lời một cách thật cộc lốc.

abrása động từ [AC; bc3] đi sóng đôi, đi bên cạnh ai. Hulat kay muabrása kug lakaw ninyu, Đợi tôi với. Tôi sẽ đi bên cạnh các bạn. Dílì ta mag-abrásag lakaw sa karsádang hagip-ut, Chúng ta không nên đi song song bên nhau trên con đường hẹp.

abrasadur danh từ = tangdayan. động từ = tangday, 2.

abrasíti động từ [C2; c2] dạo phố khoác tay nhau hoặc đi bên cạnh nhau. Nakit-an kung ímung bánang may giabrasíting (giabrasitíhang) babáyi, Tôi thấy chồng cô đang khoác tay đi dạo với một người phụ nữ.

abrasyíti = abrasíti.

abri1 = abli. -dur danh từ. Cái mở nắp hộp, đồ khui.

abri2 = abyirtu2.

abrigána danh từ. Món ăn hoặc đồ uống kích thích sự thèm ăn, món khai vị. Maáyung abrigána ang bír, Bia là món kích thích vị giác rất tốt.

abrigáwu danh từ 1 thực tập sinh trên tàu thủy. 2 người làm việc trên tàu để trừ tiền vé. động từ [A1; a12] 1 làm thực tập sinh, nhận ai làm thực tập sinh. 2 làm việc để trừ tiền vé đi tàu.

abrígu danh từ. Khăn quàng khăn che vai. động từ [A1; a] đeo, làm, nhận khăn quàng.

Abril danh từ. Tháng Tư. động từ [a] 1 làm gì đó vào tháng Tư. Magbakasyun mu sa Hunyu? Ah, Abrila lang, Các bạn sẽ nghỉ hè vào tháng Sáu sao? Ồ, hãy dời sang tháng Tư đi. 2 ghi tháng Tư vào tài liệu. Máyu ímung nabutang? Abrila lang hinúun, Bạn ghi tháng Năm à? Phải là tháng Tư mới đúng.

abriláta danh từ. Cái mở đồ hộp.

absin động từ [A2; b6] 1 vắng mặt, nghỉ làm hoặc nghỉ học. Absínig kas-a nang klasíha nímu, Hãy nghỉ buổi học đó một lần này thôi. 2 đánh dấu vắng mặt. Absínan tikaw, Tôi sẽ đánh dấu bạn vắng mặt. danh từ. Sự vắng mặt, số buổi nghỉ. Daghag absin nímu Dyú, lagmit ka mahagbung, Bạn vắng mặt nhiều buổi quá Joe ơi! Bạn rất dễ bị trượt đấy. hiN-, pala-, absiníru, absinus tính từ. Hay nghỉ học, hay vắng mặt. Anus-a gud nà siya makapasar nga absinus man nà sa klási, Làm sao nó có thể đỗ được khi lúc nào cũng nghỉ học — mayindid tính từ. Đãng trí, lơ đễnh.

absinus xem absin.

absulusiyun danh từ. Sự xá tội, giải tội (trong Kitô giáo). động từ [b6] ban sự xá tội. Gilubung siya nga walà gánì kaabsulusyuni, Anh ấy bị chôn cất mà thậm chí chưa nhận được sự xá tội.

absuwiltu danh từ. Người được tòa tuyên trắng án. động từ [A3P; a12] tuyên trắng án.

abtik tính từ 1 nhanh nhẹn, linh hoạt. Ang musáyaw sa tinikling kinahanglang abtik ug tiil, Người nhảy điệu tinikling phải có đôi chân nhanh nhẹn. 2 nhanh chóng, năng nổ. Mahuman ni dáyug abtik lang mutrabáhu, Công việc sẽ xong ngay nếu bạn làm việc nhanh nhẹn. 3 lém lỉnh, khôn lỏi. Abtik giyud siya kay midáwat imbis mubáyad, Hắn thật là khôn lỏi. Thay vì phải trả tiền thì hắn lại được nhận tiền. động từ [B] 1 trở nên nhanh nhẹn. 2 trở nên làm việc nhanh chóng. Muabtik (maabtik) lagi ang íyang panglíhuk basta pakit-ug sápì, Nó sẽ hành động nhanh lẹ ngay miễn là bạn cho nó thấy tiền. 3 [B12] trở nên lém lỉnh, khôn lỏi. 4 [b4(1)] vượt mặt, lừa được ai. Naabtikan sad ku sa bátà, Đứa trẻ đó đã qua mặt được tôi. paN- động từ [A2; b6] dùng mưu mẹo, giở trò gian giảo. Ayaw kug pangabtíki kay suhítu ku, Đừng có giở trò khôn lỏi với tôi, tôi sành sỏi lắm đấy.

abtung danh từ. Dây thừng dùng để buộc cày vào khung kéo.

abu danh từ 1 tro. 2 = alabúhan. động từ 1 [A; a12] làm thành tro. Abuha nang mga palwa ug gam-ang sabun, Hãy đốt cuống lá dừa thành tro để làm xà phòng. 2 [B1256] bị thiêu rụi thành tro. Pag-abut nákù naabu na ang balay, Khi tôi đến nơi thì ngôi nhà đã bị thiêu rụi thành tro rồi. ka-(←) động từ [A13] bị dính đầy tro. Nagkaábu ku kay misum-uk ku sa nasunúgan, Tôi bị dính đầy tro vì lỡ đi vào khu vực vừa bị cháy. alabúhan danh từ. Bếp lò hoặc bất kỳ nơi nào dùng để đốt lửa nấu ăn. abuhun tính từ. Màu xám tro. Manuk nga abuhun, Con gà trống màu xám tro.

abuábu danh từ. Một loài cá.

*abubhu paN- động từ [A2; b6] ghen tuông với người yêu/bạn đời. danh từ. Sự ghen tuông. abubhuan tính từ. Hay ghen. Abubhuang bána, Người chồng hay ghen. mapangabubhúun tính từ. Có bản chất ghen tuông. Mapangabubhúun nga pasiklap, Một ánh nhìn ghen tuông.

abud, ábud1 động từ [A; c] 1 rải hạt, ném hạt cho ăn. Ang bukbukung mais mauy iábud sa manuk, Hãy rải ngô bị mọt ăn cho gà. 2 thả hạt vào hố khi gieo trồng. Mag-abud sila sa ílang baul, Họ sẽ gieo hạt trên cánh đồng của họ. 3 đổ hạt vào cối xay. Ímu síging abdan (abúran) ang galingan, Bạn cứ tiếp tục đổ hạt vào máy xay nhé. 4 cung cấp nguyên liệu thô cho nhà máy. Kanang kumpaniyáha mauy tig-abud sa mga papil sa imprinta, Công ty đó là nơi cung cấp giấy cho nhà in. 5 cung cấp tin tức, tin đồn. Aha! Ikaw diay nag-abud sa mga nutisya, À ha! Hóa ra chính anh là người đã tung những tin tức đó! danh từ 1 thức ăn dạng hạt cho gia cầm. 2 lượt rải hạt của một người. Ákù na rung abud, Bây giờ đến lượt tôi cho gà ăn. alabdan = abud, danh từ 2.

ábud2 danh từ. Loại cây cảnh có củ: Eurycles amboinensis. Lá cây được đắp lên vùng bàng quang để hỗ trợ đi tiểu dễ dàng.

ábud3 danh từ. Loại chấy trên đầu có màu sáng hơn, thân dài và thon hơn chấy thông thường (kútu).

abug1 danh từ. Bụi. động từ 1 [B46; a4b4(1)] trở nên bụi bặm. Muabug ang karsáda ug dúgayng uwanun, Con đường sẽ trở nên bụi bặm nếu trời lâu không mưa. Giabug ang ámung balay kay dúgay na nga wà puy-i, Nhà chúng tôi bám đầy bụi vì đã lâu không có người ở. Tabúni ang libru arun dílì maabugan, Hãy che sách lại để không bị bám bụi. 2 [B1256] biến thành bụi. Sa kadugáyan kitang tanan maabug, Cuối cùng tất cả chúng ta rồi cũng biến thành bụi cát. ka-(←) động từ [A13] bị dính đầy bụi. Nagkaábug ang ákung buhuk tungud sa byáhi, Tóc tôi dính đầy bụi vì chuyến đi đường dài. -un tính từ. Bụi bặm. -l-an(←) dễ bị bám bụi. Kining kwartúha alabúgan. Duul man gud sa karsáda, Phòng này rất dễ bám bụi vì nó nằm gần mặt đường.

*abug2 paN- cách nói giảm nói tránh của pangabughu. Xem *abubhu.

ábug1 động từ [A; a] 1 xua đuổi, đuổi đi. Abúga ang bábuy ngadtu sa tangkal, Hãy đuổi con heo vào trong chuồng. Abúgi sa lángaw ang lamísa, Hãy đuổi ruồi ra khỏi bàn. 2 thúc đẩy, dồn ép ai làm gì. Ang kaúlaw mauy nag-ábug kanákù pagpaháwà sa ámung lungsud, Sự xấu hổ đã thúc đẩy tôi phải rời khỏi thị trấn của mình. (→) danh từ. Cây gậy có gắn các dải giấy, nhựa ở một đầu dùng để đuổi ruồi. -an(→) danh từ. Khu vực quây của đơm cá mà cá bị đuổi vào đó trước khi bị bắt.

ábug2 = abyug.

abugáda danh từ. Nữ luật sư.

abugádu danh từ. Luật sư. động từ 1 [B16; a2] làm, trở thành luật sư. 2 [A; b] nói thay, bào chữa cho ai. Abugadúhan ta lang ka kay wà kay pangabla, Tôi sẽ nói thay cho anh vì anh không có tài ăn nói. abugaduhun tính từ. Có phong thái luật sư. Abugaduhung pangatarúngan, Lập luận sắc bén như luật sư.

abugágu danh từ. Luật sư kém cỏi, luật sư dốt (từ nói lóng kết hợp giữa abugádu 'luật sư' và gágu 'ngu ngốc').

abugar = abugádu, động từ 2.

abugasíya danh từ 1 ngành luật, khoa luật. 2 nghề luật sư. Sa abugasíya kinahanglan mamakak ug panalagsa, Trong nghề luật sư thỉnh cầu đôi khi cũng cần phải nói dối.

abughu, abughù = *abubhu.

abukádu danh từ. Bơ (quả bơ): Persea sp. Thường được ăn chung với đường và sữa.

abúkay danh từ. Loại vẹt má trắng, thường được nuôi làm cảnh: Cacatua haematuropygia. (→), abúkay động từ [A] trẻ em phát ra tiếng kêu như vẹt.

abunansiya = abunda.

abunda tính từ 1 dồi dào, phong phú. Abunda ang bugas karun, Hiện tại gạo rất dồi dào. 2 có nhiều, giàu có. Ug abunda ka sa sápì, mamalit kag yútà, Nếu bạn có nhiều tiền, bạn nên mua đất. động từ [B] trở nên dồi dào, phong phú. Unyà ra ta mamalit ug mangga ug muabunda (maabunda) na, Sau này chúng ta hãy mua xoài khi chúng vào mùa rộ. danh từ. Sự dồi dào, sự phong phú.

abundansiya = abunda.

ábung1 động từ [A; c] cản đường, chặn đường. Abúngan ta ning karsádag dakung batu, Chúng ta hãy chặn con đường này bằng một đá lớn. danh từ. Loại dụng cụ đánh cá gồm các lá dừa khô buộc vào cừu. (→) danh từ. Vật chặn đường. Ang káhuy nga abung sa pultahan, Khúc gỗ đang chặn cửa. tính từ nằm trên đường đi của gió, khói, mùi hương, v.v. Abung sa hángin, Hứng trọn luồng gió. Abung ka kaáyu sa íyang dautang tingúhà, Bạn đang hứng chịu hoàn toàn ý đồ xấu xa của hắn. pa-(→), pa- động từ 1 [A13; ac] đặt vào vị trí trực diện/hứng chịu. Ug magpaabung ka sa sílit sa túbig, mahumud ka, Nếu bạn đứng hứng luồng nước phun ra, bạn sẽ bị ướt. Paabungig asu ang mangga, (Hãy đốt lửa sao cho) cây xoài đón trọn luồng khói. danh từ. Loại nghề đánh cá bằng lưới giăng ngang đường cá đi. 2 [a] nới rộng ra một chút khi đo đạc. Paabungan ug diyútay ang sukud ígù pagsipilya, Hãy đo nới ra một chút để trừ hao khi bào. Mutíru gánì kag langgam nga naglupad paabungig diyútay, Nếu bạn bắn một con chim đang bay, hãy đón đầu hướng bay của nó một chút. paN- động từ [A2] làm điều gì đó nhằm đón trước sự giúp đỡ hoặc phần thưởng. Buútan nà siya run kay nangábung man nga hitagaan ug diyis, Hôm nay nó ngoan ngoãn vì đang trông chờ được cho một đồng xu. danh từ. Việc chế biến dầu và các loại rễ, thảo mộc chữa bệnh dùng làm bùa bảo vệ khỏi điều dữ.

abungaw1 danh từ. Loại côn trùng nhỏ màu nâu nhạt hay đậu thành đàn trên thức ăn, hình dáng giống như ruồi. động từ [a4] bị côn trùng abungaw bu đầy.

abungaw2 = bungaw.

abúnu danh từ 1 phân bón. 2 sự truyền máu hoặc truyền dịch. Nagkinahanglan siyag abúnu kay gisulgan sa dugù, Anh ấy cần truyền máu vì bị mất rất nhiều máu. động từ [A; c] 1 bón phân. Abunúhi ang rúsas, Hãy bón phân cho hoa hồng. 2 truyền máu hoặc truyền dịch. 3 bổ sung, bù vào chỗ thiếu. Ikaw bay mag-abúnu sa kúlang? Bạn sẽ bù vào số còn thiếu chứ? Ang gísu mauy iabúnu sa batsi, Người ta dùng đá vôi để lấp các ổ gà trên đường.

aburídu tính từ — ang úlu, pangísip, v.v. bị bực bội, khó chịu. động từ [B] trở nên bực bội. Kadtung ímung tahù nakaaburídu (nakapaaburídu) sa ákung úlu, Tin tức của bạn làm tôi thấy phát điên lên được.

abusáda = abusádu (nữ).

abusádu tính từ hay lạm dụng, xâm phạm quyền lợi của người khác. Abusádu ang mga kutsíru dinhi. Basta muulan, pabayrun ta nílag dubli, Mấy tài xế xe ngựa ở đây rất hay bắt chẹt. Hễ trời mưa là họ đòi tiền gấp đôi. Nagníwang lang nà siya kay abusádu man gud sa íyang láwas, Anh ấy gầy gộc vì lạm dụng sức khỏe của mình. động từ [B126] trở nên lạm dụng, lấn tới.

abusar động từ 1 [A3; b(1)] a làm điều mình không có quyền, bắt chẹt người khác bằng cách xâm phạm quyền lợi của họ. Nag-abusar siya paggáwì sa makinilya nga way pananghid, Anh ta tự ý dùng máy đánh chữ mà không xin phép. Giabusahan sila sa magbabaligyà kay way kumpitinsiya, Cửa hàng đã bắt chẹt họ vì không có sự cạnh tranh nào khác. b hủy hoại sức khỏe. Nag-abusar ka lang sa ímung láwas sa ímung pag-inum, Bạn đang tự hủy hoại cơ thể bằng việc uống rượu vô độ. 2 [A] làm điều gì đó quá mức cần thiết. Wà na nà magkaun; nag-abusar na nà, Đó không phải là ăn uống nữa; đó là sự nuông chiều bản thân quá độ.

abúsu danh từ. Sự lạm dụng, hành vi vượt quá quyền hạn. Ang pagdáwat sa suburnu usa sa mga abúsu, Nhận hối lộ là một trong những hành vi lạm quyền của họ. động từ = abusar.

abut động từ 1 [A; a12] đến, tới nơi. Dì pa makaabut (maabut) ang suwat, Thư chắc vẫn chưa tới nơi đâu. Duul ra. Maabut ug lud-an, Rất gần. Chỉ trong tầm một bãi nước bọt (rất gần). 1a [A; ac] dẫn đến và chạm tới một nơi. Muabut ba ning karsadáha sa subà? Con đường này có dẫn ra sông không? Kining lugára dílì abutun sa táub, Thủy triều không dâng tới được chỗ này. 1b [A; ac] với tới vật gì bằng tay. Maabut ba nímu ang sanga? Bạn có với tới cành cây đó không? Iabut kunu nang ímung kamut sa bungbung, Hãy giơ tay với tới bức tường xem. 1c [B; b4] đạt tới một số lượng, kéo dài trong khoảng thời gian. Ang ákung swildu dílì muabut ug dus mil, Lương của tôi không nổi hai ngàn. Walà abtig duha ka adlaw ang bugas, Số gạo đó không đủ ăn trong hai ngày. 1d — sa hunàhúnà nảy ra trong trí óc. 1e [b4] nhận được tiền. Abtan (abutan) ku tingálig kwarta rung hápun, Chiều nay có thể tôi sẽ nhận được tiền. 2 [a4] có một cảm giác xâm chiếm lấy cơ thể. Giabut siyag kakulbà, Một cảm giác sợ hãi xâm chiếm lấy cô ấy. 3a [A23; b4] bắt gặp ai đang làm gì. Si Turyuy nakaabut nílang nagháluk, Chính Torio đã bắt gặp họ đang hôn nhau. 3b [b4] bị thời gian đuổi kịp. Abtan kag gabíi sa dálan, Bạn sẽ bị màn đêm bao phủ khi đang ở trên đường. 4 [A2; b4] đạt cực khoái. Dílì giyud muabut ang lamì, Cô ấy không hề đạt được cực khoái. Abtan ra gihápun síya basta maningkámut ang duruha, Cô ấy rồi cũng sẽ đạt cực khoái nếu cả hai cùng cố gắng hết sức. 5 [A23] sự kiện hoặc mùa trong năm đến lượt. Dì na madúgay muabut na ang Pasku, Không lâu nữa là Giáng sinh sẽ đến. 6 [A12; b] kịp lúc cho sự kiện gì. Nakaabut ka ba sa panahun sa Katsílà? Bạn có sống từ thời Tây Ban Nha không? Maabtan pa nímu ang barku, Bạn vẫn còn kịp chuyến tàu đấy. 7a [A12; a1] có khả năng chi trả. Dì ku makaabut ug palit niánà, Tôi không đủ khả năng mua cái đó. Wà siyay ikaabut sa báyad, Anh ấy không có tiền để chi trả các khoản thanh toán. 7b [a3] có thể làm được, đạt được. Tabángan tikaw kútub sa ákung maabut, Tôi sẽ giúp bạn hết mức có thể. 8 [A; b6] tạm trú tại một nơi. Háin man ka mag-abut run? Hiện tại bạn đang tạm trú ở đâu? danh từ 1 thứ hoặc người vừa mới tới nơi. Dílì ni karáan uy. Bag-u ning abut, Cái này không phải hàng cũ đâu. Hàng mới về đấy. Bag-u kung abut dinhi. Wà pa ku kadumdum, Tôi là người mới tới đây. Tôi chưa biết đường. 2 sản lượng, thu nhập, vụ mùa. Pilay abut sa yútà káda túig? Mảnh đất này thu hoạch được bao nhiêu mỗi năm? Gamay rag abut ang munisipyu, Thị trấn có thu nhập rất ít. (←) động từ [C; ac] 1 gặp gỡ nhau. Abútun nákù ang duha ka tumuy, Tôi sẽ làm cho hai đầu nối lại với nhau. Mau kadtung lugára ang ámung gikaabútan (gipanag-abútan), Đó là nơi chúng tôi đã gặp nhau. 2 trùng lặp về thời gian. Nag-ábut na man gánì ang sinanggì karun ug sa miáging túig, Vụ ngô năm nay đã gối đầu với vụ ngô năm ngoái. 3 [A13] — ang ginháwa thở hổn hển (hơi thở dồn dập). Giúyug siya sa ubu. Nag-ábut ang íyang pagginháwa, Nó bị một cơn ho dữ dội hành hạ. Nó đang thở hổn hển. pa-(←) động từ [A; a] chờ đợi điều gì. Dì na ku mupaábut sa kumbira, Tôi sẽ không chờ bữa tiệc nữa. Paabútun tikaw hangtud sa alas kwatru, Tôi sẽ đợi bạn cho đến bốn giờ. abut-abut động từ [A3; b6] đến liên tiếp nhau. Nag-abut-abut ang mga bisíta, Khách khứa kéo đến lũ lượt người này sau người khác. abut-ábut động từ [A3; b6] thỉnh thoảng lại đi. Nag-abut-ábut nà siya sa Hungkung, Cô ấy rất hay đi Hồng Kông. siN- động từ [A13] 1 thời gian, sự kiện đang đến gần. Nagsingabut ang pista, Ngày lễ hội đang đến gần. 1a đến kỳ kinh nguyệt. Nagsingabut na, maung saputun, Cô ấy đang khó tính vì sắp đến kỳ kinh nguyệt. 2 trông chờ, kỳ vọng. Nagsingabut ku nga mahuman ang trabáhug sayu, Tôi đang trông chờ hoàn thành công việc sớm. -l-un(←) danh từ 1 người dễ bị tái phát một bệnh lý theo kỳ. 2 người gặp may mắn thu được lợi ích lớn từ một nỗ lực. alabtan, abtanan danh từ. Nơi một người thường hay tạm trú. -l-an-(←) danh từ 1 = abtanan. 2 nơi hẹn gặp ai đó. um-r-(←), um-l-(←), tali-, tali-(←), sali-, sali-(←) danh từ. Sắp sửa đến. May umaábut (umalábut, taliabut, taliábut, saliabut, saliábut) nga mga bisíta, Có một vài vị khách sắp sửa đến.

abwag động từ [AP; c1] tan rã, giải tán, rải rác. Miabwag ang mitambung sa ráli pag-ulan, Những người tham gia cuộc diễu hành đã giải tán khi trời bắt đầu mưa. Abwagun (iabwag) nátù ang mga papil, Chúng ta hãy rải những mảnh giấy này ra.

abyadur danh từ. Phi công. động từ [B156; a12] trở thành, làm cho ai thành phi công.

abyan xem abay.

abyasiyun, abyasyun danh từ. Ngành hàng không.

abyirtu1 tính từ mở. Abyirtu ang ganghaan, Cửa chính đang mở. động từ [A2PB; c1] mở cái gì ra; được mở.

abyirtu2 danh từ. Hợp âm bảy (trong âm nhạc). động từ [A2; c1] chơi hợp âm bảy. Iabyirtu (abyirtúha) ang tapuy ig-abut sa dapit nga muingun ‘Matam-is uyámut’, Khi bạn đến đoạn nhạc có lời ‘Thật ngọt ngào làm sao...’ hãy chơi hợp âm bảy.

abyug động từ [A; c1] đung đưa, đu đưa vật đang treo qua lại. Abyúga (iabyug) lang ang bátà sa dúyan kun muhílak na, Hãy đung đưa em bé trong võng nếu em bắt đầu khóc. danh từ. Hành động đung đưa.

A.D. Sau Công nguyên (Anno Domini).

ád1 động từ [A; ac] cộng lại. Ádun (adun) nátù ni, Chúng ta hãy cộng cái này lại. Iád ang kwatru ári, Hãy cộng số bốn vào cột này.

ád2 = álad.

ada 1 thán từ thể hiện điều gì đó không quan trọng. Ada, irù ra gud tu. Kahadluk na man nímu! Ôi dào, chỉ là một con chó thôi mà. Sao cậu nhát thế! 2 thán từ thể hiện sự bực mình. Ada! Sábà na, Ôi dào! Trật tự đi! — uruy = ada, 1. — uy thán từ thể hiện sự bực bội khi không thể giải quyết được việc gì (chỉ nữ giới dùng). Da uy, lisud kaáyu, Ôi trời ơi! Khó quá đi mất!

áda danh từ. Nữ thần, tiên nữ trong thần thoại được miêu tả là những thiếu nữ xinh đẹp sống trong rừng, sông suối, v.v. động từ [B126] trở thành tiên nữ.

adá = ada.

ad-ad động từ [A; a] thái thành lát mỏng nhưng không quá dài. Ang baláni ad-árun únà iláwug sa bábuy, Thân cây chuối được xắt nhỏ trước khi cho heo ăn. ad-aran danh từ. Thớt thái đồ ăn.

Adan tên riêng: Adam.

adbans danh từ. Tiền ứng trước lương, khoản nợ, v.v. động từ 1 [AP; cP] ứng trước. Adbansan ka nákug singku, Tôi sẽ ứng trước cho bạn năm peso. 2 [A; a] xin ứng trước. Muadbans akug singku pára sa kumpra, Tôi muốn xin ứng năm peso để đi mua sắm. 3 [A; c] binh lính tiến lên. Miadbans ang mga Hapun, Quân Nhật đã tiến lên. Ílang giadbans ang mga kanyun, Họ đưa pháo lên tuyến đầu. — gard danh từ 1 đội tiên phong gửi lên phía trước. 2 người/vật đi trước dọn đường (dùng theo nghĩa mỉa mai). Nag-una ang mga adbans gard kay silay magpriparar, Lực lượng tiên phong đã đi trước vì họ sẽ chuẩn bị mọi thứ.

adbaysir danh từ. Cố vấn. động từ [A13; b6] làm cố vấn lớp ở trường. Giadbaysíran ku ang primíru anyu, Tôi là cố vấn cho sinh viên năm nhất. klas — cố vấn lớp học. idituryal — cố vấn biên tập.

adbintista danh từ. Tín đồ Giáo hội Cơ Đốc Phục Lâm. động từ [B1256] trở thành tín đồ Giáo hội Cơ Đốc Phục Lâm.

adbirbiyu danh từ. Trạng từ.

Adbiyintu danh từ. Mùa Vọng.

adgaw danh từ. Loại cây gỗ nhỏ: Premna odorata. Lá cây có mùi thơm và được dùng làm thuốc.

adía dạng ngắn: día 1 ở đây (gần người nói hơn người nghe). Adía sa táas ang lamísa, ikanáug, Bàn ở trên này này. Hãy mang nó xuống nhà đi. 2 trong kể chuyện: giờ đây, ở thời điểm này. Nalípay siya kay, día, nadátù na man pud siya, Anh ấy rất hạnh phúc vì giờ đây, đến lượt anh ấy trở nên giàu có.

ádik danh từ. Người nghiện ma túy. động từ [B1256] trở thành người nghiện ma túy.

adilantádu tính từ 1 phát triển, tiên tiến. Adilantádu ang Pilipínas sa Aprika sa panguma, Philippines tiên tiến hơn châu Phi về nông nghiệp. 2 đồng hồ bị chạy nhanh.

adilantar = adilantu.

adilantu động từ [B2] trở nên tốt hơn, cải thiện. Dílì ta muadilantu niánang pangitáa, Tình hình tài chính của chúng ta sẽ không cải thiện nếu đó là cách duy nhất để kiếm sống. kaadilantúhan danh từ. Sự cải thiện, sự nâng cao. Pára sa kaadilantúhan sa átung panimúyù, Vì sự cải thiện mức sống của chúng ta.

adilpa danh từ. Cây trúc đào, loại bụi cây cảnh cao có độc tính mạnh với hoa màu hồng hoặc trắng rất đẹp: Nerium indicum.

adimas ngoài ra, hơn nữa. Adimas utúkan man sab siya, Ngoài ra, anh ấy cũng rất thông minh.

adingmasin danh từ. Máy tính cộng. động từ [a12] tính cộng bằng máy. Adingmasina lang ni arun way sayup, Hãy cộng cái này bằng máy để không bị sai sót.

adinúwid danh từ. V.A. (sùi vòm họng). động từ [a4] bị bệnh sùi vòm họng.

adisir, adísir trước khi [chuyện gì đó] xảy ra. Adisir ka muadtu, pagtilipunu úsà, Trước khi bạn đến đó, hãy gọi điện thoại trước.

adiyus, adiyús 1 vĩnh biệt (văn học). 2 — na lámang thôi bỏ đi, quên nó đi (tiền bạc, công sức bỏ ra vô ích). Ug mupahulam ka níyag kwarta, adiyus na lang, Nếu bạn cho anh ta vay tiền, bạn coi như mất trắng đi là vừa. 3 thán từ trước hậu quả không hay của việc gì vừa thấy xảy ra. Adiyús nabásag na hinúun, Ôi Chúa ơi! Nó vỡ mất rồi! Adiyús nalimtan nákù ag pitáka, Trời ơi! Tôi quên mất cái ví rồi!

adlaw danh từ 1 mặt trời. 2 ngày. May adlaw nga magbásul ka, Sẽ có ngày bạn phải hối hận. 2a ban ngày (trái với ban đêm). pila ka — chẳng bao lâu nữa. Pila ka adlaw makapánaw ta sa búwan, Chẳng bao lâu nữa chúng ta sẽ có thể du hành lên mặt trăng. 2b ngày may mắn của ai đó. Ímu tanang adlaw, Hôm nay là ngày của bạn đấy. 3 sinh nhật. 4 thu nhập trong một ngày. Singku ra may íyang adlaw niánà, Anh ấy chỉ kiếm được năm peso một ngày từ việc đó. — sa minatay Ngày Lễ Các Hương Hồn. Mahal nga — Tuần Thánh. động từ 1 [A3; b6] nhận được một khoản cố định hằng ngày. Muadlaw kug tagduha ka líbu ka písus, Mỗi ngày tôi kiếm được hai ngàn peso. Adláwi lang siyag tag-diyis, Trả cho anh ấy mười peso mỗi ngày. 2 [A; b6] ăn mừng sinh nhật. Adtu nyà sa ámù kay mag-adlaw ku, Đến nhà tôi chơi nhé, hôm nay là sinh nhật tôi đấy. adlaw-adlaw mỗi ngày, hằng ngày. -an tính từ ban ngày. Ayaw úsà pagpaúli. Adláwan pa bítaw, Đừng về nhà vội! Trời vẫn còn sáng mà. -an(→) danh từ. Thức ăn dùng để ăn mừng sinh nhật. Iháwa na ang adlawan, Hãy mổ con heo mừng sinh nhật đi. -in- tính từ 1 hằng ngày, tính theo ngày. 2 ấm áp (nghĩa đen: phơi dưới mặt trời). Túbig inadlaw, Nước ấm. động từ 1 [A; a2] làm việc trên cơ sở hằng ngày. Inadlawun (inadláwun) ka nákug dúaw, Tôi sẽ đến thăm bạn hằng ngày. 2 [A; c1] làm nước ấm lên. -in-an danh từ. Quà sinh nhật. ka-an danh từ. Sinh nhật, ngày lễ bổn mạng. ka-un danh từ. Rạng đông, bình minh. Mugíkan ku ugmà sa kaadláwun, Tôi sẽ khởi hành vào rạng đông ngày mai. pang- danh từ 1 đồ dùng ban ngày. Sanínang pang-adlaw, Trang phục mặc ban ngày. 2 ca làm việc ban ngày. tala-an danh từ. Nhật ký. ti- 1 = ting-. 2 tính từ nắng. Sa buntag tiadlaw, apan sa hápun nag-ulan, Buổi sáng trời nắng, nhưng buổi chiều lại mưa. ting- danh từ. Mùa khô.

adlib2, adlip1 ngẫu hứng trong âm nhạc. động từ [A; b6(1)] trình diễn âm nhạc ngẫu hứng.

adlip2 động từ [A; ab27] thái thành các miếng dài. Adlípa ang mangga sa makatulu, Hãy thái quả xoài làm ba miếng dài. Hiadlipan ákung tudlù, Ngón tay tôi bị cắt phải khi đang thái đồ. danh từ. Miếng thái dài.

adlù danh từ. Một loài cá.

administradur danh từ 1 người quản lý tài sản. 2 người đứng đầu một cơ quan nhà nước. động từ [A; a2] làm người quản lý.

administrasiyun danh từ. Chính quyền đương nhiệm trong một thời kỳ. Sa administrasiyun ni Garsíya, Trong thời kỳ chính quyền của Garcia.

administratíbu tính từ. Hành chính.

admirar động từ [A; b] ngưỡng mộ. Ug buhátun nà nímu, admirahan ka giyud, Nếu bạn làm điều đó, mọi người sẽ rất ngưỡng mộ bạn.

admisiyun danh từ 1 hạng vé phổ thông trong rạp hát hoặc vận động trường. 2 giá vé vào cửa rạp hát hoặc vận động trường. 3 phiếu báo dự thi.

admitar động từ 1 [A; b(1)] thừa nhận, chấp nhận một điểm. Admitahi lang nà, Hãy thừa nhận việc đó đi. 2 [A; a12] nhập viện.

admitídu danh từ. Người đã thừa nhận một điểm, đã thú nhận điều gì. Admitídu siya nga siya nakadawat sa sulat, Anh ấy thừa nhận rằng mình đã nhận được thư.

admitir = admitar.

adngan danh từ. Loại cá nhỏ.

adpan động từ [B1; a4] bị cháy nắng nhẹ đến mức đổi màu da. Naadpan (giadpan) ang ákung pánit, Da tôi bị cháy nắng ngăm đen. -an tính từ dễ bị cháy nắng.

adris danh từ. Địa chỉ. way — danh từ. Kẻ manh động, đối tượng tình nghi (nghĩa đen: kẻ không có nơi ở cố định). Ikaw nga maistru makigbúnù ánang way adris, Bạn là thầy giáo mà lại muốn đánh nhau với kẻ manh động đó sao? động từ [A; c] ghi địa chỉ. Unsay ákung iadris sa suwat? Tôi nên ghi địa chỉ nào lên bức thư?

adtu1 1 ở đó (xa cả người nói và người nghe, trong tương lai). Adtu ku higdà sa íla, Tôi sẽ ngủ ở nhà họ. 2 sẽ đi đâu đó xa. Adtu ku sa Karbun, Tôi sẽ đi chợ Carbon. 3 lại bắt đầu thế rồi đấy (dù không nên). Adtu nanghambug na sad, Lại bắt đầu khoe khoang rồi đấy. động từ 1 [A2; b3c] đi, mang tới một nơi. Nakaadtu na ku didtu kas-a, Tôi đã từng đến đó một lần. Unsa mang lugára ang giadtúan ninyu? Các bạn đã đi đến nơi nào? Iadtu kini ngadtu sa íla, Hãy mang cái này đến nhà họ. 2 [A13; a2] đi bắt, đi đón ai. Ikaw bay nag-adtu kang Pidru arun paanhíun siya? Có phải bạn đã đến chỗ Pedro để bảo anh ấy sang không? Ug dì ka manáug ánang kahúya adtúun tika, Nếu con không chịu xuống khỏi cây đó, ta sẽ lên tóm con xuống đấy. hi-/ha- động từ [B1256; b6] vô tình đi đến. Diyútay ra kaáyu ang mahiadtu sa mga táwu, Chỉ một lượng rất nhỏ lọt được tới tay người dân. adtuan động từ [A13] thường xuyên đi đâu. Mag-adtuan ku sa íla káda buntag, Sáng nào tôi cũng đến thăm họ. adtuúnun, aladtúun danh từ. Những thứ cần phải đi lấy. tính từ khó tiếp cận. Dì ku muadtu sa inyu kay aladtúun kaáyu, Tôi sẽ không đến chỗ bạn đâu vì đường đi khó khăn lắm. umaadtúay, umaadtu danh từ. Sắp sửa đi. kaadtuun tính từ rất muốn đi đâu đó.

adtu2 1 dạng ngắn của niadtu. 2 dạng ngắn của kaniadtu. 3 = kadtu (tiếng địa phương).

adtut = adtu (từ khẩu ngữ).

adubádu = adubáwu.

adubáwu1 danh từ. Thịt nấu với muối, giấm và gia vị rồi rán lên, còn đọng lại mỡ hoặc nước sốt. động từ [A; a] nấu món adubáwu. Átù lang adubawúhun ning bábuy, Chúng ta sẽ làm món adubáwu từ chỗ thịt heo này.

adubáwu2 = kútil, danh từ, động từ 1.

adúbi danh từ. Đất sét nung, gạch làm bằng đất sét. động từ [A; a12] xây dựng bằng gạch đất sét.

adúbu danh từ. Thịt rán với muối và giấm. động từ [A; a] nấu món adúbu.

adul tính từ đần độn, thiểu năng trí tuệ. Dì giyud kasabut ang adul bísag unsáug isplikar, Dù bạn có giải thích thế nào thì kẻ đần độn cũng không thể hiểu được.

*adult n — idyukisyun giáo dục cho người lớn.

adultiryu danh từ. Tội ngoại tình.

ad-un = adúna (tiếng địa phương).

adúna dạng ngắn: dúna có, sẽ có. Dúnay libru sa lamísa, Có một cuốn sách trên bàn. -y [chủ ngữ] [chủ ngữ] có. Dúnay libru si Huwan, John có một cuốn sách. paka- động từ [A; a] 1 cố sức để có được cái gì. Bisag wà kuy kwarta, pakaadunáhun giyud aku nímu, Dù tôi không có tiền, bạn vẫn ép tôi phải kiếm bằng được. 2 = pakaadunáhan. adunáhan tính từ. Giàu có. Usa siya sa mga adunáhan sa ámung lungsud, Ông ấy là một trong những người giàu có ở thị trấn chúng tôi. pakaadunáhan động từ [A13; a12] giả vờ giàu có, coi ai đó là giàu có. Nagpakaadunáhan siya bisag way nahut, Nó giả vờ giàu có dù trong túi không có một xu dính túi. Gipakaadunáhan ba aku nímu? Bạn nghĩ tôi là đại gia sao?

aduptǎr động từ [A; a12] nhận làm con nuôi.

adurnu danh từ. Đồ trang trí. động từ [A; c] trang trí. Nindut kaáyu ang kapilya nga giadurnúhan ug búlak, Nhà nguyện được trang trí bằng hoa rất đẹp. paN- động từ [A2] trang điểm, sửa sang bản thân. Nangadurnu ang mga dalága, Các cô gái đang trang điểm làm đẹp.

adwána danh từ. Hải quan.

*adyà -an tính từ kén chọn, kén cá chọn canh. Adyaan man gud nang bayhána; mau nga wà maminyù, Người phụ nữ đó kén chọn quá; chính vì thế mà cô ấy vẫn chưa kết hôn. động từ [B12] trở nên kén chọn.

adyaks danh từ 1 tên một thương hiệu nước rửa chén. 2 gái mại dâm (lóng).

adyas động từ [A; c] điều chỉnh vào thiết lập cụ thể, căn chỉnh. Ákung adyasun (iadyas) ang pabílu sa sugà, Tôi sẽ điều chỉnh bấc đèn.

adyinda danh từ. Chương trình nghị sự. động từ [A; c] đưa vào chương trình nghị sự. Iadyinda nà sa sunud míting, Hãy đưa việc đó vào chương trình nghị sự cho cuộc họp tới.

adyinumútu danh từ. Thương hiệu bột ngọt (mì chính). động từ [A; bc] nêm bột ngọt Ajinomoto khi nấu ăn.

ag dạng ngắn: g từ đánh dấu chủ ngữ cho thời gian cụ thể hoặc quá khứ (tiếng địa phương). Ag táwung gibukbuk sa buguy namatay ganíha, Người đàn ông bị kẻ du côn đánh đập đã tử vong cách đây ít lâu. — sa thay thế cho từ sa trong thời quá khứ. Pwirting uwánga ag sa irù, Chà, con chó đó sủa dữ dội thật.

agaab động từ [A2; b3] khóc to thành tiếng. Miagaab ang bátà kay giilúgan sa íyang duláan, Đứa trẻ khóc rống lên khi đồ chơi của nó bị giật mất.

agáak = akáak.

*agad — ug, y sẽ thật tốt nếu trường hợp như vậy xảy ra. Agad pag magtuun ka imbis magdúlà, Sẽ tốt hơn nếu con học bài thay vì chơi đùa. Agad pa untay nagduktur ka sa kaping mag-abugádu, Giá như con trở thành bác sĩ thay vì làm luật sư thì tốt biết mấy. — nga đã đủ tốt như trước khi có sự thay đổi. Agad siyang natúlug, ngánu pa mang ímung gipúkaw? Anh ấy đang ngủ yên lành mà. Sao bạn lại đi đánh thức anh ấy dậy làm gì?

ágad = alágad. paN- động từ [A2; b6] người chú rể tương lai đến ở và làm việc nhà cho gia đình nhà gái trước lễ cưới để phục vụ gia đình. Pangagáran úsà nímu ang ginikánan arun kauyúnan ka níla, Con hãy ở lại phục vụ cha mẹ cô ấy trước để họ hài lòng về con. -um- danh từ. Con rể. động từ [A23S; a12] nhận làm con rể. umagarun danh từ. Con rể tương lai.

agad-ad1 tính từ hơi dai như cao su nhưng mềm khi nhai. Ang alud-ud sa manuk agad-ad kaúnun, Sụn gà nhai rất mềm.

agad-ad2 động từ [A] kêu ủ ỉ thỏa mãn. Muagad-ad ang anay ug magpasúsu sa íyang mga baktin, Heo nái kêu ủ ỉ thỏa mãn khi cho đàn heo con bú. danh từ. Tiếng kêu ủ ỉ kéo dài thể hiện sự thỏa mãn của heo.

ag-ag = alag-ag.

*agagang hi-/ha- động từ [B1256] do dự khi làm điều gì vì chưa quyết định được hoặc phân vân. Nahiagagang siya pagdáwat sa rigálu, Cô ấy do dự trước khi nhận quà tặng.

agáhad động từ [A; b6] hắng giọng. Miagáhad siya, unyà nangluwà, Anh ấy hắng giọng rồi nhổ nước bọt. danh từ. Hành động hắng giọng.

ágak động từ 1 [A; a12] dắt tay để dẫn đi hoặc đỡ cho khỏi ngã. Akù siyang agákun tapun sa karsáda, Tôi sẽ dắt ông ấy sang đường. 2 [A; a12] hướng dẫn ai về các nguyên tắc đạo đức. Kitang mga hamtung angayang muágak sa mga batan-un, Những người lớn tuổi chúng ta nên hướng dẫn thế hệ trẻ. -ay = ágak. mag-r-(→), mag-r- danh từ. Người huấn luyện, người hướng dẫn người khác học điều gì. -l-un(→) tính từ yếu ớt, cần được dắt khi đi lại. Gúlang na táwun si Lúlu alagakun ug mulakaw, Tội nghiệp ông nội đã già lắm rồi, đi đâu cũng phải có người dắt.

agak-ak động từ [A] 1 gà kêu cục tác khi bị làm phiền. Miagak-ak ang manuk kay nasangkilan, Con gà kêu cục tác khi có ai đó chạm vào nó. 2 cục tác, cười khúc khích.

agálun (từ ágad) danh từ. Chủ, ông chủ. động từ 1 [A123S] tình cờ gặp được ông chủ. Nakaagawun akug dagmalan, Tôi vô tình làm việc cho một người chủ tàn nhẫn. 2 [A2SN] thú nuôi hoặc vật sở hữu chỉ cho phép chủ nhân sử dụng. Nag-agawun kining ákung kabáyù, aku ray makakabayù, Con ngựa này của tôi rất kén chủ. Chỉ có tôi mới cưỡi được nó. paN- động từ [A2S; b(1)] làm việc cho chủ. Mangagálun lang kug way láing kapangabuhían, Tôi sẽ đi làm người làm thuê nếu không tìm được công việc nào khác. Insik ang íyang gipangagawunan, Anh ấy đã làm việc cho một người chủ người Hoa.

agan-an danh từ. Những hạt nhỏ như cát là phân của một loại côn trùng đục gỗ. động từ [a4b4] bị côn trùng đục gỗ phá hại. -un(→) tính từ. Có phân mọt agan-an.

agáng 1 thán từ thốt ra khi thấy đau. Agáng sakíta! Ái chà, đau quá! 2 thán từ thể hiện sự không tin hoặc ghê tởm. Agáng, ikaw na lang nawnga ang manlangyaw? Tapulan! Hừ! Cái mặt như anh mà đòi đi nhập cư sao? Đồ biến làm!

agang-agang động từ 1 [A; b(1)] do dự trước khi làm việc gì. Miagang-agang kug palit, mau nga naunhan aku, Tôi do dự trước khi mua nên người khác đã mua mất trước. Dílì ku nímu ángay nga agang-agangan, Bạn không nên do dự (khi nhờ) tôi. 2 [AN23; a12] gánh vác công việc, trách nhiệm đáng lẽ thuộc về người khác. Dílì maáyu nga ang mga inahan mauy muagang-agang (mangagang-agang) sa trabáhu sa balay ug dagkù na ang mga anak, Mẹ không nên phải gánh vác hết việc nhà khi con cái đã lớn. -un tính từ có xu hướng hay gánh vác công việc, trách nhiệm đáng lẽ người khác phải làm.

agap tính từ 1 rất vội vã làm việc gì. Agap ka ra kaáyung misudyà níya, Bạn đã quá vội vã nhắc nhở lỗi sai của anh ấy. 2 rất khao khát có được điều gì. Aku nga agap ug salapì mihátag sa ákung láwas, Ham mê tiền bạc, tôi đã trao thân xác mình. động từ [A13; a12] 1 vội vã làm gì. Agapun nátù pagtabuk únà magbálud, Chúng ta hãy vội vã sang sông trước khi sóng nổi lên. 2 thèm muốn, theo đuổi điều gì. Nagpabulubuútan uruy nà siya kay nag-agap man ug dulsi, Nó giả vờ ngoan ngoãn vì đang thèm kẹo đấy thôi.

agápang danh từ. Một loài cá đối.

agára động từ [A; a2] đòi làm của riêng vật sở hữu chung hoặc thuộc về người khác. Hasta ang ákung tutbras ímung agaráhun, Ngay cả bàn chải đánh răng của tôi mà bạn cũng muốn đòi làm của riêng sao? Giagaráhan mig yútà sa asindíru, Chủ đất đã đòi chiếm lấy đất của chúng tôi.

agaray thán từ chỉ sự đau đớn: Ái chà! Agaray! Bídang sakíta nímung mangusì! Ái chà! Bạn véo đau quá! động từ [A] thốt lên 'ái chà'.

ágas động từ [A2S; b6] chảy ra từ một khe hở. Nag-agas na ang túbig, Nước đang chảy ra rồi. (Nghĩa đen: Nước đang chảy rồi.) Giagásan ang dálan ug gasulína, Xăng chảy tràn ra mặt đường. (→) tính từ rò rỉ. Agas kaáyu ang táru, Cái thùng này rò rỉ dữ quá. — ug pálad hoang phí (nghĩa đen: có bàn tay rò rỉ).

agaw dạng ngắn: gaw danh xưng dành cho anh chị em họ. Anía si Agaw Tídu, Anh họ Tido đang ở đây này. ig-(←) danh từ. Anh chị em họ: con của anh chị em của bố mẹ hoặc con của ig-ágaw của bố mẹ. ig-(←) igtagsa anh chị em họ hàng bắn bốn đời (con của anh chị em của bố mẹ). ig-(←) igtagurha anh chị em họ đời thứ hai (con của ig-ágaw igtagsa của bố mẹ). ig-(←) igtagutlu anh chị em họ đời thứ ba (con của ig-ágaw igtagurha của bố mẹ). ig-(←) sa kasingkásing danh từ. Người yêu mà mình giả vờ gọi là anh/chị em họ trước mặt công chúng. mag-(←), manag-(←) danh từ. Những người là anh chị em họ với nhau. pag-agáwan, panag-agáwan danh từ sa — có quan hệ họ hàng vì là ig-ágaw với ông bà hoặc cha mẹ của ai đó. Uyuan ku siya sa panag-agáwan, Ông ấy là chú họ của tôi vì là anh em họ với bố mẹ tôi. Pag-umangkun ku siya sa panag-agáwan, Cô ấy là cháu họ của tôi vì là con gái của anh em họ tôi.

ágaw động từ [A, A3S; a] cướp lấy, giật lấy cái gì từ tay ai. Ayawg agáwa ang duláan sa bátà, Đừng giật đồ chơi của đứa trẻ. -an(→) tính từ thích cướp giật. Babáying agawag bána, Người phụ nữ chuyên đi giật chồng người khác. maN-r- danh từ. Kẻ cướp giật.

agáwun = agálun.

agay thán từ. Ái! Ôi đau quá!

ágay động từ [A2S; b6] chảy ra từ vòi nước, dòng chảy. Dílì muágay ang túbig kay gisiradúhan ang grípu, Nước không chảy vì vòi đã đóng. Nag-ágay ang íyang mga lúhà, Nước mắt cô ấy chảy dài.

agay-ay1 = agan-an.

agbat động từ 1 = ábat1, động từ. 2 [A; ab2] đuổi theo ai để bắt kịp. Dalì, agbata si Tátay, Nhanh lên, đuổi theo Bố đi. Maagbatan pa nímu ang íyang grádu, Bạn vẫn có thể đuổi kịp điểm số của anh ấy.

agbáti = alugbáti.

agbaw = adgaw.

agbay = alagbay.

agbun danh từ. Mụn bụi đất mịn hoặc tro mùn. động từ 1 [A] bay thành những hạt bụi mịn. Ayawg isagudsud ang ímung tiil kay muagbun ang abug, Đừng kéo lê chân vì bụi sẽ bay mù mốt. 2 [B12] biến thành bụi tro. Nagkaagbun na ang mga karáang mga papílis, Những tờ giấy cũ đang dần mủn ra thành bụi.

agda động từ [AN; a12] mời ai làm việc gì. Miagda (nangagda) ku níya ug pakigkalígù, Tôi đã mời anh ấy cùng đi tắm biển. Paghulat lag agdáhun kag káun, Hãy đợi cho đến khi được mời ăn. danh từ. Lời yêu cầu, lời mời ai làm việc gì. alagdahun, agdahúnun danh từ. Người luôn phải nhắc nhở mới chịu làm việc. Ang alagdahung binatunan maáyu dáyung ilísan, Người người làm mà phải đợi nhắc mới chịu làm thì nên thay ngay lập tức.

agdul = arul, động từ 2.

agh từ tượng thanh mô tả âm thanh trong cổ họng khi thở dốc vì đau hoặc khi hắng giọng.

aghad = ughad.

aghat động từ 1 [A; a12b2] thách thức ai đánh nhau. Aghátun siya nátug sumbagay, Chúng ta hãy thách hắn đánh nhau đi. 2 [A3P; a12] xúi giục, thúc đẩy ai làm gì. Ang kapubri makaaghat (makapaaghat) nátù sa pagpangáwat, Nghèo khổ có thể thúc đẩy con người ta trộm cắp. Aghátun tikaw sa pagbása sa libru, Tôi sẽ khuyến khích bạn đọc cuốn sách này. ma-un tính từ khêu gợi, mời gọi. Nadápit ku pagdúul níya sa maaghátun niyang pahiyum, Tôi bị cuốn hút tiến lại gần cô ấy bởi nụ cười mời gọi.

aghud động từ [A3; b(1)] gồng mình chịu đựng công việc nặng nhọc. Ngánung nag-aghud ka mag-uma nga tigúlang ka na man? Tại sao ông lại phải gồng mình làm nông vất vả khi đã già rồi?

aghup tính từ dịu dàng trong tình cảm hoặc cách đối xử. ma- tính từ dịu dàng. động từ [a12] làm một cách dịu dàng. Giaghup ku silag buyag, Tôi nhẹ nhàng khuyên bảo chúng.

aghuy1 danh từ. Sinh vật siêu nhiên làm điều thiện, không hiện hình và chỉ phục vụ một thầy thủy duy nhất. Nó chỉ chữa lành cho người bệnh và nạn nhân bị yểm bùa thông qua sự can thiệp của thầy thủy đó. Nó cũng đóng vai trò là gián điệp cho thầy thủy. -an danh từ. Thầy thủy có sinh vật aghuy đi theo giúp đỡ.

aghuy2 động từ [A; ab5] gọi to từ xa để gây sự chú ý. Adtúa na lang; ayaw na lang aghuya (aghiyi), Đến thẳng chỗ anh ấy đi; đừng gọi với từ xa nữa. danh từ. Tiếng gọi to từ khoảng cách xa.

agi 1 thán từ thể hiện sự ngạc nhiên: ôi chao! Agi, kadakù ánang isdáa! Ôi chao, con cá đó to quá! 1a thán từ thể hiện sự ghê tởm với cái gì vừa nhìn thấy. Agi, kangilngig naadtu! Ôi chao, thật là kinh khủng! 1b thán từ thể hiện sự phản đối điều không như ý muốn. Agi! Dì man nà mau! Ôi! Không phải cái đó! 1c thán từ thể hiện sự vui mừng trước điều vừa phát hiện. Agi, kanindut, kun tinúud, Ôi chao, tuyệt quá nếu đó là sự thật. 2 thán từ thể hiện cơn đau đột ngột. Agi! Sakíta, Ái! Đau quá.

ági động từ [A2S3S; b6] 1 đi qua, băng qua một nơi. Dílì ku muági dihà kay náay irù, Tôi sẽ không đi đường đó đâu vì có chó. 1a [A2S; c] thức ăn được nấu trong cái gì. Dì ku makakáug sud-an nga giági ug mantíkà, Tôi không ăn được món ăn nấu bằng mỡ. 2 thời gian trôi qua. Nakadaug aku sa swipstik sa miáging simána, Tôi đã trúng vé số tuần trước. Sa nag-aging mga búlan, nagkaluya pud siya, Khi các tháng trôi qua, anh ấy ngày càng yếu đi. 3 trải qua tay ai, được ai thăm khám/kinh nghiệm. Pila na ka babáyi ang niági kaníya? Đã có bao nhiêu người phụ nữ trải qua tay anh ta? Daghan na ang ispisyalista nga miági kaníya, Đã có rất nhiều chuyên gia thăm khám cho cô ấy. 4 đã trải qua điều gì. Nakaagi na ku sa pagpamutsatsu, Tôi đã từng trải qua thời làm người ở. 5 [A23] dụng cụ viết hoạt động tốt. Dì na muági ning bulpína, Cây bút bi này không ra mực nữa rồi. danh từ 1 con đường đã đi qua. Mibálik siya sa íyang ági, Anh ấy đi ngược lại đường cũ. 2 vết tích, kết quả do dụng cụ tạo ra. Ági sa gabas, Vết cưa. Ági sa lápis, Vết nét chóp bút chì. Ági sa makina, Đường may của máy khâu. Ági sa bunal, Vết roi quấn. Ági sa dáru, Đường cày. 3 nét chữ. 4 thành quả, sản lượng công việc. Gamay kaáyu siyag ági kay tapulan, Nó làm được rất ít việc vì lười biếng. 6 lợi nhuận. Dakù siyag ági sa pagpahulam, Hắn kiếm lợi lớn từ việc cho vay nặng lãi. 7 thoáng qua. Ági lang ang íyang kasukù, Cơn giận của anh ấy rồi sẽ sớm qua thôi. 8 — ug, sa xem như là, thay cho lời. Kining rilu ágig handumánan nátù, Chiếc đồng hồ này là món quà kỷ niệm của chúng ta. (→) động từ [A; ac] ghé qua để lấy hoặc để lại cái gì trên đường. Agiun tika unyà, Chiều nay tôi sẽ ghé qua đón bạn. Iagi ang karsunsilyu sa ka Pidru, Hãy mang cái quần lót ghé qua nhà Pedro nhé. tính từ rò rỉ. Tárung agi, Cái thùng rò rỉ. động từ [B1256] trở nên rò rỉ. pa- động từ 1 [A; ac] làm cho đi theo một cách thức nào đó. Unsáun man nátù pagpaági nga dílì mailhan? Chúng ta phải làm thế nào để không bị phát hiện? Ang íyang gugma gipaági níya sa suwat, Anh ấy bày tỏ tình yêu của mình qua những bức thư. danh từ. Cách thức, phương pháp. Unsay maáyung paági sa paglútug bam-i? Cách nấu món mì bam-i ngon là gì? pina- danh từ. Bằng phương tiện, nhờ có. Nabuksan ang kandádu pinaági sa yáwi, Ổ khóa được mở bằng chìa khóa. paN- động từ [b4] sản phụ bị vỡ ối. Gipangagían na siya piru wà pa magbatì, Cô ấy đã bị vỡ ối nhưng chưa có cơn chuyển dạ. agiánan danh từ 1 lối đi. Makalapus ka ngadtu kay náa may agiánan, Bạn có thể đi qua đó vì có lối đi. 2 phương tiện để đạt được mục đích hoặc thành tựu. Kanang hulamhúlam ug libru mauy usa ka pasángil, agiánan sa panagsulátay níla, Việc mượn sách của nhau chỉ là cái cớ, là lối đi cho việc viết thư qua lại giữa họ. alagían danh từ = agiánan. tính từ nằm ngay trên đường người ta hay qua lại. Ang ílang balay alagían kanang paingun ta sa lungsud, Nhà của họ nằm ngay trên đường khi chúng ta đi vào thị trấn. -um-r-, -um-l- danh từ 1 sắp sửa đi qua. 2 có tính chất thoáng qua. Umaági (umalági) ra ning ulána, Đây chỉ là trận mưa thoáng qua thôi. ka- danh từ. Sự kiện, biến cố hoặc trải nghiệm. Ang súnug usa ka kaági nga dílì malimtan, Trận hỏa hoạn là một biến cố không thể nào quên. kaaginhun, maaginhun tính từ. Giàu lịch sử, nhiều biến cố.

ágid = amgid.

agigísing danh từ. Thái dương, tóc ở vùng thái dương.

agíik danh từ. Tiếng cọt kẹt, tiếng ken kẹt. động từ [A; c1] kêu cọt kẹt, ken kẹt. Nag-agíik ang íyang mga túhud, Đầu gối anh ấy kêu cọt kẹt. Ayawg agiíka (iagíik) ang sira, Đừng để cánh cửa kêu cọt kẹt.

agik-ik động từ [A; b6] cười khúc khích, cười lén. Nag-agik-ik sila pagpangutut sa maistra, Họ cười khúc khích khi cô giáo trót trung tiện.

agil động từ [AN; b5] cạo lông (không phải râu). Ug mangagil (mangágil) ka sa bábuy ayawg samári ang pánit, Khi cạo lông heo, đừng làm xước da nhé. Ayaw ug agila (agili) ang patilya, Đừng cạo phần tóc mai. danh từ. Dao cạo. ig-l-(←) danh từ. Dao cạo lông heo.

agila danh từ. Chim đại bàng.

agímud động từ [AN; c1] bĩu môi thể hiện sự dỗi hường hoặc không hài lòng. Muagímud (mangagímud) man lang ug átung sugúun, Nó chỉ bĩu môi khi chúng tôi nhờ đi làm việc gì.

*aginaldu mísa di- = mísa digalyu.

agíngay danh từ. Loại cỏ cao có lông mọc ở cánh đồng trống dùng làm thức ăn cho gia súc.

aginsud = agínud.

agínud động từ [A2S; a] 1 di chuyển lê lết vật gì trên mặt đất. Nag-agínud ang bakul padúng sa simbahan, Người tàn tật lê mình về phía nhà thờ. 2 di chuyển tiến lên chậm rãi nhưng chắc chắn. Miagínud ang barku pagsulud sa dungguánan, Con tàu chậm rãi tiến vào cảng. danh từ. Sự di chuyển chậm rãi, lê lết. Agínud sa hálas, Sự bò lê của con rắn. Ang agínud sa mga úras, Sự trôi qua chậm chạp của thời gian.

agipu danh từ. Mẩu gỗ có đầu đang cháy đỏ hoặc rực than.

agiri 1 thán từ chỉ sự đau đớn: ái! 2 thán từ thể hiện sự reo vui mừng rỡ.

agis-is danh từ. Vảy trắng trên da thuộc loại phát triển khi da bị khô. động từ [B6; a4] xuất hiện vảy trắng trên da. Muagis-is (maagis-is, agis-isun) ang íyang bagtak, Bắp chân cô ấy bị bong vảy trắng.

agit-it1 danh từ. Âm thanh ken kẹt rền sĩ tạo ra khi hai bề mặt cọ sát vào nhau. động từ [B] kêu ken kẹt, trở nên ken kẹt. Kasábà sad íning siráha, muagit-it (nag-agit-it) man, Cánh cửa này ồn ào quá, nó cứ kêu ken kẹt.

agit-it2 danh từ 1 Vệt bẩn màu trắng hoặc mồ hôi khô. 2 Đất bám dính vào đồ vật hoặc da. động từ [a4b4] bị bám đầy vết bẩn agit-it. Giagit-itan (giagit-it) ang ímung líug, Cổ của bạn dính đầy vệt bẩn. -un(→) tính từ. Phủ đầy vết bẩn agit-it.

agítung tính từ bị cháy thành than. động từ [B2; c1] bị cháy biến thành than. Miagítung (naagítung) ang mais nga ákung gisugba, Tôi nướng bắp ngô đến mức nó cháy thành than. (→) danh từ. Giữ ngọn lửa cháy nhỏ kéo dài để không phải nhóm lại lửa.

ágiw danh từ. Tro mịn màu trắng. động từ [AB2; a12] đốt thành tro trắng, làm cho cháy thành tro. Muágiw (maágiw) na gánì nang úling tayhúpi, Khi than đã cháy thành tro trắng, hãy thổi bớt chúng đi. Mag-ágiw kug tabákù nga itambal, Tôi sẽ đốt một ít thuốc lá thành tro để làm thuốc. pa- động từ 1 [A; c1] để cái gì cháy thành tro. Ayaw ipaágiw (paagíwa) ang úling, Đừng để than cháy rụi thành tro. 2 [A; ac] nhờ ai đốt lấy tro. -l-an, -anan danh từ. Gạt tàn thuốc.

agkut = hagkut.

aglidulsi = limunsítu.

aglípay, aglipayánu danh từ. Thành viên của giáo phái Aglipayan. động từ [B1] trở thành tín đồ Aglipayan.

agmang danh từ. Một loài lươn.

agmud danh từ. Tiếng hắng giọng, tiếng khịt mũi. động từ [AN; c1] hắng giọng, khịt mũi. Ígù lang siyang miagmud (nangagmud) sa ákung pagpananghid, Anh ta chỉ hắng giọng một tiếng khi tôi xin phép.

agngan danh từ = adngan.

agni động từ [A; a12] thúc giục, kêu gọi ai làm gì. Giagni siya sa pagpaúlì sa asáwa, Anh ấy được khuyên nên trở về với vợ.

agnus danh từ. Bùa thánh hoặc thánh tích đeo trên người để xua đuổi tà ma. động từ [A1; b] đeo agnus.

agpan = adpan.

agpang danh từ. Mảnh tre mỏng dài khoảng 3 đến 4 inch dùng để đo kích thước mắt lưới khi đan lưới cá.

agpas động từ [A; a12b2] 1 đuổi theo ai để bắt kịp. Agpása, kay wà tu siya kabayad, Đuổi theo anh ta đi. Anh ta chưa trả tiền đâu. 2 đáp ứng giá của người bán đưa ra. Dì pud ku muagpas ug baynti ánang sapatúsa, Đôi giày đó trả hai mươi peso tôi cũng chẳng mua. 3 kịp tiến độ thời gian. Dì na nákù maagpas ang trabáhu, taudtaud na kung naabsin, Tôi không thể theo kịp công việc được nữa. Tôi đã nghỉ làm quá lâu rồi. 4 theo đuổi, thèm muốn có được điều gì. Kwarta lay íyang giagpas, Tất cả những gì cô ta theo đuổi chỉ là tiền. 5 [A12; b5] a hiểu được ý nghĩa. Wà siya kaagpas sa lísu, Anh ấy không hiểu được trò đùa. b biết được nguyên nhân hoặc lỗi hỏng. Wà ku kaagpas unsay dipiktu íning mutúra, Tôi không thể tìm ra chiếc xe máy này bị hỏng chỗ nào. 6 [AN; c] nghĩ ra điều gì để nói. Walà nay ikapangagpas (ikaagpas) ang dalága sa pagpamalíbad, Cô gái không thể nghĩ ra thêm cớ nào để từ chối anh ấy nữa. danh từ. Giá cao nhất được trả khi mua đồ. Pila man giyuy agpas mu? Giá cao nhất mà bạn có thể trả là bao nhiêu? pa- động từ [A; c] nói thêm điều gì đó như một ý nghĩ bổ sung. Mipaagpas siyag túgun sa paglakaw nákù, Anh ấy gọi với theo nhờ tôi làm giúp một việc khi tôi vừa bước đi. paN- động từ [A] 1 chớp thời cơ và tận dụng nó kịp thời. Mangagpas ta sa higayun samtang barátu pa, Chúng ta hãy tranh thủ cơ hội khi giá còn rẻ. 2 đoán ra, hiểu ra vấn đề. May nangagpas nga láin siyag túyù, Có người đã đoán ra rằng anh ta có ý đồ xấu. danh từ 1 sự diễn giải một tình huống. 2 việc gieo trồng bổ sung để thay thế những hạt không nảy mầm tốt. Namatay ang ubang tanum. Pangagpas ning tanúma, Một số cây đã chết. Lần gieo trồng này là để bù vào chỗ đó.

agrabiyar động từ [A2] khiếu nại về sự đối xử bất công. Makaagrabiyar ka pa uruy nga nakabintahà ka man, Anh còn khiếu nại là bị đối xử bất công sao, trong khi trước đây anh là người có lợi thế?

agrabyádu tính từ 1 bị xúc phạm. Agrabyádu ku sa ímung gisulti, Tôi cảm thấy bị xúc phạm bởi những gì bạn nói. 2 có căn nguyên khiếu nại, bị thiệt hại.

agrabyu động từ [A2; a2b3] khiếu nại về cách đối xử. Ayaw agrabyúha ning ákung gibúhat, Đừng có phàn nàn về những gì tôi đã làm. danh từ. Điều gây ra sự bất bình, thiệt hại. Ang agrabyu sa mga Pilipínu gíkan sa mga Katsílà walà na maagwanta, Người Philippines không thể nhẫn nại thêm trước những bất công từ người Tây Ban Nha.

agri, agridulsi = limunsítu.

agrigáwu = abrigáwu.

agrikultúra danh từ. Nông nghiệp. agrikulturista danh từ. Nhà nông học. động từ [B156] làm nhà nông học.

agriminsur danh từ. Nhân viên đo đạc địa chính. động từ [B156] làm nhân viên đo đạc địa chính.

agrísib = agrisíba, agrisíbu.

agrisíba tính từ 1 = agrisíbu, (nữ). 2 chủ động, cuồng nhiệt trong chuyện chăn gối. Agrisíba kunu ang mga mistísa, Người ta nói các cô gái lai Tây rất chủ động trong chuyện chăn gối. động từ [B12] chủ động trong chuyện chăn gối.

agrisíbu tính từ hung hăng, xông xáo. động từ [B1; b] hung hăng, xông xáo. -in- tính từ một cách xông xáo, quyết liệt. động từ [A13; a12] làm gì đó một cách quyết liệt. Inagrisibúhun nátù pag-aplay ang trabáhu, Chúng ta hãy quyết liệt trong việc nộp đơn xin việc này.

agsa1 động từ [A; b5] làm việc và được trả một nửa sản phẩm. Muagsa ku sa ímung tíkug kay wà kuy puhúnan, Tôi sẽ làm việc với nguyên liệu của anh để lấy một nửa sản phẩm vì tôi không có vốn.

agsa2 = igtagsa. Xem agaw.

agsing động từ [A; b2] vật phóng ra sượt qua ai. Ígù lang nakaagsing ang bála sa íyang agtang, Viên đạn chỉ sượt qua trán anh ấy.

agtà danh từ 1 sinh vật siêu nhiên da đen cao lớn khác thường, được cho là sống trên cây, vách đá hoặc nhà hoang. Nó thường bày trò trêu chọc hoặc bắt cóc người ta và luôn ngậm một con xì gà lớn. 2 tên gọi thỉnh thoảng dùng để chỉ người Negrito.

agtang danh từ 1 trán. 2 vùng ngay trên cơ quan sinh dục (nói hài hước). (→) động từ [A; a12] đánh vào trán. Agtangun tika run, Ta sẽ đánh vào trán mi bây giờ. -un tính từ có trán vồng, trán bĩnh.

agtì động từ [BN] 1 trở nên rất đen do nhiệt. Miagtì (nangagtì) íyang nawung sa ínit, Mặt anh ấy trở nên đen sạm vì nắng. 2 khô và giòn. Ning-agtì ang káhuy, Gỗ trở nên khô và giòn.

agú thán từ chỉ sự đau đớn, bi ai: ôi chao! Agú! Kalisud sa way inahan, Ôi chao! Thật khổ sở làm sao khi không có mẹ. động từ [A2] thốt lên 'agú'.

Agu. viết tắt của Agustu, tháng Tám.

agū̀ = agúlù.

agubhub danh từ. Tiếng bịch trầm đục. động từ [A] vang lên tiếng bịch trầm đục. Miagubhub ang platapurma nga ílang gisayáwan ug tiniil, Sàn gỗ mà họ đang nhảy múa bằng chân trần vang lên những tiếng bịch bịch.

agub-ub1 tính từ giòn và khó nhai, như bánh quy giòn. Agub-ub kaúnun ang sinángag pasì, Hạt ngô rang ăn rất giòn. động từ [A4] phát ra tiếng giòn sần sật.

agub-ub2 danh từ. Mốc, nấm mốc. động từ [A123P; a4b4] bị mốc. Giagub-ub (giagub-uban) ang surísu nga dúgayng gitagúan, Xúc xích để lâu quá nên đã bị mốc.

agud = arun1 (tiếng địa phương).

agúha danh từ 1 kim khâu bao tải lớn. 2 tên gọi chung cho các loại kim lớn hoặc kim kim gút lớn.

aguhilya danh từ 1 kẹp tóc hình chữ U. 2 kim nhỏ lớn hơn kim khâu thông thường nhưng nhỏ hơn agúha. 3 kim tiêm. động từ 1 [A; a] dùng aguhilya. Aguhilyáun lang ni nátung gisì sa sáku, Chúng ta hãy khâu bao tải bị rách này bằng kim lớn. Ug dílì ka mukáun, maaguhilyáan ka sa duktur, Nếu con không chịu ăn, bác sĩ sẽ phải dùng kim tiêm với con đấy. 2 [a12] làm thành aguhilya.

agúhù danh từ. Cây phi yến: Casuarina equistifolia. Cây lấy gỗ và làm cảnh. Rễ và vỏ cây được dùng làm thuốc. Cây nhỏ thường dùng làm cây Thông Noel.

aguk-uk động từ [A; b3] cười nén, cười khúc khích trong cổ họng. Muaguk-uk giyud kug katáwa kun mahinumdum ku, Tôi lại bật cười nén mỗi khi nhớ lại điều đó. danh từ. Tiếng cười dằn lại, cười khúc khích. danh từ. Một loài cá dừa: Pomadasys hasta.

agúkuy xem alagúkuy.

agul tính từ cạo trọc đầu. động từ = agil.

agulang xem gúlang.

agúlù động từ [A2S] stừ rên rỉ, than van. Ngánung nag-agúlù man ka, may sakit ka ba sa tiyan? Sao bạn lại rên rỉ thế, bạn bị đau bụng à? danh từ. Tiếng rên rỉ.

agum = lagum.

águm động từ [B1256; b4(1)] 1 trải qua một kinh nghiệm đắng cay hoặc đau đớn. Naágum sa dakung kapildíhan ang lungsud adtung bagyúha, Thị trấn đã chịu tổn thất lớn trong trận bão đó. 2 hưởng trọn lợi ích từ lòng tốt của ai đó dành cho mình. Makaminyù ka na kay naágum na ku sa ímung kabudlay, Ta cho phép con kết hôn vì ta đã hưởng trọn sự chăm chỉ của con (khi con còn đơn thân). pa- động từ [A12] khiến ai nhận được một bài học. Ang dakung pildi nakapaágum nákù, Thất bại lớn đã dạy cho tôi một bài học. hi-/ha- = águm. ka-an danh từ. Trải nghiệm đắng cay.

agumáa danh từ. Loại cá thu sọc: Rastrelliger sp.

agúmud động từ [A2; c] ỉ ôi, ủ ỉ. Nag-agumud ang bábuy nga naglúnang, Con heo ủ ỉ khi đang đầm mình trong bùn.

agum-um danh từ. Một loài chim chim bồ câu lớn.

águng danh từ. Cái cồng, cái chiêng. động từ [A; a] đánh cồng chiêng.

agúngal danh từ. Lõi bắp ngô.

agung-ung1 danh từ. Âm thanh vang dội. động từ [AB46] vang dội, làm cho vang dội. Muagung-ung na gánì ang ayruplánu, Khi tiếng gầm của máy bay vang lên.

agung-ung2 động từ [A; b3] rên rỉ nho nhỏ vì đau. Nakaagung-ung sa kasakit ang irù nga gibunálan, Con chó bị đánh rên rỉ vì đau đớn.

agúnguy danh từ. Tiếng khóc than kéo dài vì đau đớn hoặc đau buồn, bất kỳ âm thanh giống như tiếng khóc than nào. Agúnguy sa ambulansiya, Tiếng hú rên của xe cứu thương. động từ [A; b3] khóc than, rên rỉ. Dì man angayang agungúyan nang samára, Vết thương đó chẳng có gì phải khóc than cả.

aguníyas danh từ. Tiếng chuông đám tang; tiếng chuông vào Thứ Sáu Thần Thánh báo hiệu giờ Chúa qua đời. động từ [A; b6] thỉnh chuông báo tử.

aguntù động từ [A] phát ra tiếng rên ngắn khi bị đánh vào chỏm dạ dày hoặc khi gồng sức. Miaguntù siya dihang naigù sa kutukutu, Anh ấy rên lên một tiếng khi bị đánh trúng chỏm dạ dày. danh từ. Tiếng rên ngắn.

agup-up danh từ. Nấm mốc. động từ [a4b4] bị ẩm mốc. Ayawg paumgi ang ímung dintru arun dílì agup-upun, Đừng để áo sơ mi bị ẩm để nó không bị mốc. Giagup-up (giagup-upan) na ang sud-ang hikalimtan, Món ăn bị bỏ quên đã bị nổi mốc xanh mốc đỏ. -un(→) tính từ. Bị mốc.

aguruy thán từ chỉ sự đau đớn: Ái chà! Aguruy, ngánung namáak man ka? Ái chà! Sao bạn lại cắn tôi? động từ [A] kêu 'aguruy'.

águs động từ [A2S] rỉ ra, chảy ra chậm rãi. Miágus ang nánà, Mủ rỉ ra ngoài.

agusahis danh từ. Loại bụi cây hoặc cây nhỏ. Lá có bề mặt nhám được dùng làm giấy nhám: Ficus odorata và ulmifolia. động từ [A13; b(1)] chà nhám bằng lá agusahis.

Agustu danh từ. Tháng Tám. động từ xem abril.

agus-us danh từ 1 món ăn ngon làm từ bột ngô trộn với đường, nước và một số nguyên liệu khác cuộn tròn trong lá chuối rồi nướng. 2 món ăn ngon làm từ khoai lang và thịt heo gói trong lá dừa. động từ [AC12; a2] làm món agus-us.

agut tính từ 1 ngốc nghếch, khờ khạo. Dalì mutúu ang agut, Kẻ khờ khạo dễ dàng tin bất cứ điều gì bạn nói. 2 chậm lớn, còi cọc. Agut ka man. Hilabwan na man lang ka sa ímung manghud, Con còi cọc quá. Em con đã cao hơn con rồi kìa. động từ 1 [B; a] dốt nát, đần độn. Makaagut man diay ning mag-istar ug búkid, Sống ở trên núi hóa ra lại khiến con người ta đần độn đi. 2 bị còi cọc. -un tính từ thuộc loại còi cọc hoặc đần độn. Agutun mig kalíwat, Gia đình chúng tôi có gen dòng họ thấp bé.

agút tính từ lạo xạo. Agút ang ginamus sa bás, Mắm cá bị lạo xạo vì có cát. động từ [B; b] trở nên lạo xạo.

agútay danh từ. Loại chuối rừng, quả dài khoảng 2 inch nhiều hạt, vỏ màu vàng nhạt và ruột màu cam ngọt khi chín.

aguting danh từ 1 bệnh muội lá thuốc lá làm lá bị bạc màu và xoăn lại khi khô. 2 bệnh thối chuối tạo các vết đốm làm ruột cứng và không ăn được. động từ [a4] bị bệnh aguting phá hại.

agutíut danh từ. Tiếng ken kẹt tạo ra do hai bề mặt cọ sát vào nhau. động từ [A] các bề mặt phát ra tiếng ken kẹt. Muagutíut man ning ákung sapátus, Đôi giày của tôi phát ra tiếng ken kẹt.

agutnga động từ [A; b6] phát ra tiếng rên hừ hừ khi nâng vật nặng hoặc khi bị đau. Miagutnga siya sa kabug-at sa íyang gipas-an, Anh ấy rên hừ hừ vì gánh nặng trên vai. danh từ. Tiếng rên.

agut-ut1 danh từ. Âm thanh ken kẹt như khi nhai thịt. động từ [A] tạo ra âm thanh ken kẹt.

agut-ut2 tính từ còi cọc. động từ [B; a] bị còi cọc. Nagkaagut-ut ang mga tanum kay kúlang na sa tambuk ang yútà, Cây cối ngày càng còi cọc vì đất thiếu dưỡng chất.

agut-ut3 tính từ đau nhói, đau nhói từng cơn. động từ [B46; b4] đau nhói từng cơn. Nag-agut-ut ang ákung hubag, Mụn nhọt của tôi đang đau nhói từng cơn. Muhílak ku ug agut-utan ku sa ákung upirasyun, Tôi sẽ khóc nếu vết mổ bị đau nhói từng cơn.

agúut tính từ đồ mềm hoặc mịn có cảm giác lạo xạo như có cát do nấu không kỹ hoặc có tạp chất cứng lẫn vào. Agúut pa kaáyu ning kan-un, pataudtauri pa, Cơm này vẫn còn sượng ở giữa. Hãy đun thêm một lúc nữa. động từ [B; b6] bị lạo xạo sượng. Nag-agúut ang ginamus sa balas, Mắm cá bị lạo xạo vì có lẫn cát.

aguy 1 thán từ chỉ sự đau đớn: ái! Aguy, sakíta! Nasuyuran kus buyug, Ái! Đau quá! Tôi bị ong vò vẽ đốt rồi! 2 thán từ thể hiện sự ngạc nhiên thú vị. Aguy! Dúna diay kuy bag-ung sapátus, Ôi chao! Hóa ra mình có một đôi giày mới! động từ [A] hét lên 'aguy'.

aguyangyang1 danh từ. Loại nhện độc trên đồng có đốm đỏ ở phần bụng.

aguyangyang2 danh từ. Loại dây leo dại hằng năm mang quả đậu nhỏ có độc, hạt cứng màu đỏ đốm đen. Hạt được dùng làm đồ trang trí và làm thuốc: Abrus precatorius.

agwa danh từ. Nước hoa, lotion. — bindíta danh từ. Nước phép. động từ 1 [A; b6] xức nước hoa cho ai. 2 [A12] có nước hoa. paN- động từ [A2] dùng nước hoa. Humut ka dà. Nangagwa ka ba? Bạn thơm thế. Bạn có xức nước hoa không? agwahan danh từ. Bình xịt nước hoa. — uksináda danh từ. Nước oxy già (hydrogen peroxide).

agwáda động từ [A; a2] đi gánh nước. Agwadáhan lang tikag túbig, Tôi sẽ gánh nước cho bạn. paN- động từ [A2] gánh nước thuê. danh từ. Nghề gánh nước thuê. Makasapì pud siyag diyútay sa pangagwáda, Anh ấy cũng kiếm được chút tiền nhờ nghề gánh nước thuê.

agwádu tính từ loãng, hỗn hợp nhạt nhẽo. Pagkaagwádu sa ímung tsukuláti, mu rag hinúgas, Socola của bạn sao mà loãng thế. Chẳng khác gì nước rửa bát. động từ [A; a12] pha loãng.

agwadur danh từ. Người bán nước dạo. động từ [B156] làm nghề bán nước dạo.

agwanta động từ 1 [A; a12] chịu đựng, nhẫn nại. Walay pawntinping muagwanta ánang ímung ginawian, Không cây bút máy nào có thể bền với cách bạn sử dụng như vậy. Dì kung kaagwanta níya, Tôi không thể chịu nổi cô ta. Agwantahun lang nátù ang kagútum, Chúng ta hãy chịu đựng cơn đói. 2 [A; b5] nhẫn nhịn. Bisag bagìbian ang asáwa, agwantahan (agwantahun) ku na lang, Dù vợ tôi có chằn ăn trăn quấn, tôi cũng sẽ cố nhẫn nhịn cô ấy. — nga biết bao. Agwantang lisúra, Ôi chao! Khó khăn biết bao! — muy Thật không thể tin nổi! Agwanta mu bay mupalit ug kadilak mukás dáyun! Thật không thể tin nổi? Anh ta mua một chiếc Cadillac bằng tiền mặt ngay lập tức! -du, -dur(→) tính từ có khả năng chịu đựng tốt. Agwantadur ang tagabaryu sa trabáhu, Người dân quê có thể chịu đựng được công việc nặng nhọc. Xem thêm maríya.

agwardiyinti danh từ. Cồn tinh khiết, thường dùng để pha chế rượu.

agwas danh từ. Hệ thống cấp nước công cộng. Ámung túbig gíkan sa agwas, Nước nhà chúng tôi lấy từ hệ thống cấp nước công cộng. — putablis = agwas.

agwasil = alguwasil.

agwásun danh từ. Loại rắn độc lớn, lưng đen bụng vàng.

ah thán từ thể hiện sự bác bỏ hoặc phủ nhận. Ah! Dílì kanà mahímù, Ôi! Điều đó là không thể. Ah, dì ku. Kápuy, Ôi, tôi không muốn đâu. Mệt lắm.

aha thán từ: à há! Aha! Nasakpan ka na giyud, À há! Cuối cùng ta cũng bắt quả tang ngươi rồi!

aháan danh từ. Loại cá hồng sọc xanh: Lutianus rivulatus.

áhag động từ [A; a] 1 rây, sẩy để lọc hạt mịn khỏi hạt thô. Ahágun ku ang ginaling kapi, Tôi sẽ rây cà phê đã xay. 2 rũ lá rơm để lấy nốt hạt lúa còn sót. Ahága ang uhut, Hãy rũ sạch rơm rạ. 3 chọn ra thứ tốt nhất hoặc lớn nhất. Ikaw bay muáhag sa maáyung klásing isdà, Bạn hãy chọn ra loại cá ngon nhất nhé. -an danh từ. Dụng cụ rây ngô xay.

áhak tính từ điên khùng (chỉ dùng trong câu cảm thán). Aháka sad nímu uy! Bạn bị điên rồi à! động từ [a4] bị điên. Gipabáyad kag singku? Giáhak, Cô ta bắt bạn trả năm peso sao? Cô ta bị mất trí rồi à? Wà ku nímu sugta. Ahákun ka pa untà, Anh không chấp nhận tôi sao? Tôi mong anh bị điên luôn đi.

áhas1 động từ [A; a] 1 kéo lưới đánh cá lên. Ahásun ni Durik ug sayu ang íyang púkut, Doric sẽ kéo lưới của anh ấy lên sớm. 2 thu hoạch được điều gì từ việc gì. Wà tay maáhas ug mangasáwa tag way kanghu, Chẳng có lợi lộc gì khi kết hôn với một người phụ nữ nghèo rớt mùng mồng.

áhas2 động từ [A12; c1] sàng lọc gạo vỏ ra khỏi gạo nhân. Ahása (iáhas) pag-alig-ig ang gilubuk, Hãy lắc sẩy để tách gạo đã giã ra khỏi vỏ trấu.

ahat tính từ 1 non, sớm trước thời hạn. Ahat nga kamatáyun, Cái chết sớm. 2 gượng gạo, ép buộc. Ahat nga pahiyum, Nụ cười gượng gạo. Ahat nga pagkaminyù, Cuộc hôn nhân gượng ép. động từ 1 [A23] làm việc gì đột ngột và bất ngờ. Giunsa man nímu tung bátà nga miahat maghílak? Bạn đã làm gì đứa trẻ mà nó đột nhiên khóc òa lên thế? 2 [B3(1); a12] a làm việc gì trước thời hạn. Kinsa may nag-ahat ug pùpù sa mangga? Ai đã hái xoài khi còn non thế? Naahat siyag pagkabut-an pagkamatay sa íyang amahan, Nó đã phải trở nên trưởng thành trước tuổi khi bố nó qua đời. b làm việc gì vào thời điểm không thích hợp. Nakaahat lang kug katáwa. Nangutut man gud ka! Tôi không thể cưỡng lại nụ cười gượng. Tại bạn trót trung tiện đấy! 3 bị hoàn cảnh ép buộc làm việc gì. Miahat kug huwam ug kwarta, Tôi buộc phải đi vay tiền. athanay động từ [C3] ép buộc nhau làm việc gì.

ahaw tính từ hoàn toàn thiếu thốn, trọc lóc. Ahaw sa tanum ang yútà nga palanas, Khu vực nhiều đá trọc lóc không có cây cối. Ahaw ang bátà sa pagpanggà sa inahan, Đứa trẻ thiếu vắng tình thương của mẹ. danh từ. Thức ăn nấu không có thịt hoặc gia vị nào khác ngoại trừ cà chua, hành và muối. động từ 1 [B1; b6] trống rỗng, thiếu thốn. Nag-ahaw ang ákung kinabúhì sukad aku papháa sa trabáhu, Cuộc sống của tôi trở nên trống rỗng kể từ khi tôi bị sa thải. Giahawan aku sa ímung pangatarúngan, Tôi thấy lập luận của bạn hoàn toàn rỗng tuếch. 2 [A13; a] nấu rau suông. Ahawun ku ang útan, Tôi sẽ nấu rau suông.

ahay thán từ thể hiện sự mệt mỏi hoặc tuyệt vọng tột cùng. Ahay, kapait ning walay ginikánan, Ôi chao! Thật cay đắng biết bao khi không có cha mẹ.

ahidris danh từ. Bộ bàn cờ vua. động từ [AC3; c3] chơi cờ vua. -an(→) danh từ. Bàn cờ vua.

ahinghu danh từ. Loại bụi cây nhỏ trồng trong chậu, không phải loài bản địa Visayas: Crossostephium chinense.

ahinsiya danh từ 1 cửa hàng cầm đồ. 2 đại lý, cơ quan. Ahinsiya sa trabáhu, Trung tâm giới thiệu việc làm. động từ [A13] mở cửa hàng cầm đồ.

ahinti danh từ. Đại lý, người bán hàng hưởng hoa hồng. Níay ahinti sa sabun, Có người bán xà phòng ở đây này. động từ [BN56; b6] làm người bán hàng hưởng hoa hồng. Ahintíhan ku ning ímung yútà, Tôi sẽ làm đại lý bán mảnh đất này cho bạn. — sa bábuy người có bằng AB (nói đùa).

ahítu danh từ. Cúc vạn thọ.

áhù = ákù; xem aku. idyaidya ahuáhù xem idyaidya.

áhug động từ [AC; ac] trộn vật ẩm/ướt với vật khô. Nag-áhug ang gátas ug harína, Bột mì và sữa được trộn đều với nhau. (→) danh từ. Hỗn hợp. Gátas, harína, kámay. Hustu giyud nang ahug, Sữa, bột mì, đường là một hỗn hợp vừa vặn.

áhus danh từ. Tỏi. (→) động từ [c] nêm tỏi. Dì ba nímu ahusan ang tinúlang isdà? Bạn không nêm tỏi vào món cá kho sao? -an(→) danh từ. Vườn tỏi. ahus-áhus danh từ = awrúra2. ahus-ahus danh từ. Loại dây leo cảnh có hoa màu tím tỏa mùi giống như tỏi. — nga putì danh từ. Loại cây cảnh có củ với hoa màu trắng.

ak từ tượng thanh biểu thị âm thanh của một cú đánh.

akáak động từ [A] phát ra tiếng rắc, tiếng cọt kẹt lớn. Miakáak ang pultahan sa pag-abri námù, Cánh cửa kêu cọt kẹt khi chúng tôi mở ra.

ákab = abhak.

akadimíya danh từ. Học viện.

ak-ak động từ [A; a2] bóc, xé rách vật cứng. Ikaw bay muak-ak sa pánit sa káhuy? Bạn sẽ lột vỏ cây chứ? Naak-ak ang lapalapa sa ákung sapátus, Đế giày của tôi bị bong ra rồi.

ákal tính từ phồng to, phồng cồng kềnh trong túi hoặc ví. động từ [B] bị phồng lên. Nag-ákal ang íyang bulsa sa batu, Túi quần anh ấy phồng lên vì chứa đầy đá.

akasya danh từ. Cây còng, cây nham mút, loại cây lớn được trồng lấy bóng mát và cho gỗ tốt: Samanea saman. akasyahan danh từ. Rừng cây còng.

akata, akatar động từ [A; b5] chăm sóc, trông nom. Kinsa may muakatar sa tigúlang ug muuban ku nímu? Ai sẽ chăm sóc ông cụ nếu tôi đi với bạn? Ang táwung kasámuk ray akatahan (akatahun) dì giyud muhangtud, Kẻ chỉ biết tìm chuyện rắc rối thì sẽ không sống thọ được.

akawntant danh từ. Kế toán viên. động từ [B16] làm kế toán viên.

akba động từ 1 [B3(1); c] tì ngực lên thành, buông thõng hai tay. Nag-akba siya sa pasamánu samtang nagtambù sa sílung, Cô ấy tì ngực vào tay vịn lan can khi nhìn xuống nhà dưới. 2 [A; c1P] bế em bé sao cho ngực em bé ở ngay dưới hoặc áp vào vai mình. Iakba (akbaha, ipaakba) ang bátà arun manug-ab, Hãy bế đứa trẻ áp ngực vào người bạn để vỗ ợ hơi cho nó.

akbay = alagbay.

akbù động từ [A; a] chống cẳng tay tì người lên. Nag-akbù siya sa bintánà, Cô ấy đang tì cẳng tay lên cửa sổ. Ayaw ug akbúi nang balabag, Đừng tì tay lên thanh chắn đó. -anan danh từ. Thanh chắn mà người ta hay tì tay lên. Akbuánan sa kumpisyunaryu, Thành tòa giải tội.

akhab = abhak.

akin = nakinnákin.

akip động từ [B6; c1] được bao gồm, tự gộp mình vào điều gì. Ang bátang mag-akip ug sulti sa dagkù way batásan, Đứa trẻ chen ngang vào cuộc trò chuyện của người lớn là vô lịch sự. Kinsay nakaakip ug kúhà sa ákung papílis? Ai đã vô tình cầm nhầm giấy tờ của tôi đi cùng với đồ của họ vậy? akip-akipun tính từ hay chen vào, hay tự gộp mình vào chuyện người khác.

aklas động từ [A; a2] đình công. Ug dílì ta tugtan, aklásun nátù, Nếu các yêu cầu của chúng ta không được đáp ứng, chúng ta sẽ đình công. Giaklásan ang kumpaníya, Họ đã đình công chống lại công ty. danh từ. Cuộc đình công của công nhân.

akmù = akbù.

akni danh từ. Mụn trứng cá.

aknit động từ [A; a2] bóc vật mềm mại ra sao cho không bị rách. Akníta ang silyu, Hãy bóc tem ra một cách cẩn thận.

aksì động từ [A; a] xé rách vật mềm bám hoặc dán vào cái gì. Wà níya aksía ang pahibalu nga gitaput sa bungbung, Anh ấy không xé tấm áp phích dán trên tường.

aksidinti danh từ 1 tai nạn. 2 sự tình cờ, ngẫu nhiên. Aksidinti lang nga nagkítà mi, Chúng tôi gặp nhau chỉ là tình cờ. động từ [B126] gặp tai nạn. Naaksidinti si Pidru, Pedro đã gặp tai nạn.

aksidu danh từ. Axit, thường là axit clohydric. động từ [A] cho axit vào. Aksiduhan nímug diyútay ang batiríya, Cho một chút axit vào bình ắc quy. ka-(←) động từ [A13] bị dính đầy axit.

aksintu danh từ. Dấu nhấn, dấu thanh. động từ [A3; b6] đánh dấu nhấn, đánh dấu.

aksiyun danh từ 1 hành động, cử động. 2 cổ phần hoặc phần sở hữu trong doanh nghiệp. May aksiyun siya sa Maníla Iliktrik, Anh ấy có cổ phần trong Công ty Điện lực Manila. Usa lang ka aksiyun sa swipstik, Một vé số. động từ [A2; b] có động thái, có dấu hiệu làm gì. Wà makaaksiyun ug pamúlak ang tanum, Cây cối vẫn chưa có dấu hiệu ra hoa. Giaksiyunan ku siyag pátid, Tôi làm động tác giơ chân định đá anh ta. -ista danh từ. Cổ đông, người có cổ phần trong doanh nghiệp.

aksul danh từ. Trục xe. động từ [A13; a] làm thành, lắp trục xe. Giaksúlan níya ang karumátag káhuy, Anh ấy gắn một cái trục gỗ vào xe kéo.

akta danh từ. Biên bản cuộc họp.

aktibidádis danh từ. Các hoạt động.

aktibista danh từ. Nhà hoạt động chính trị.

aktíbu tính từ tích cực, hăng hái. Aktíbu kaáyu ang inyung mga bátà, Bọn trẻ nhà bạn rất năng động. Aktíbung mimbru, Thành viên tích cực. Bulkan nga aktíbu, Núi lửa đang hoạt động. Ingridiyinting aktíbu, Thành phần hoạt tính. động từ [B2; b6] trở nên tích cực, hăng hái.