5.1 Các biến thể hình thái âm vị
Vì từ vựng trong từ điển này được sắp xếp hoàn toàn theo gốc từ, một phác thảo về các biến thể hình thái âm vị quan trọng được trình bày ở đây. Trong các mục từ, các biến thể hình thái âm vị không thể đoán trước được chỉ rõ bằng cách viết đầy đủ các dạng có phụ tố.
5.11 Sự dịch chuyển trọng âm
Quy tắc chung là một dạng có phụ tố giữ nguyên trọng âm trên cùng một âm tiết như của riêng gốc từ. Khi quy tắc chung này bị phá vỡ, hiện tượng đó được gọi là SỰ DỊCH CHUYỂN TRỌNG ÂM. Khi một dạng có phụ tố mang trọng âm ở âm tiết cuối trong khi gốc từ mang trọng âm ở áp cuối, hiện tượng đó được gọi là SỰ DỊCH CHUYỂN ĐẾN ÂM TIẾT CUỐI, được ký hiệu bằng mũi tên (→):
káun /kā́ʔun/ ‘ăn’ + nag-(→) = nagkaun /nagkaʔún/ ‘đang ăn’
tugnaw /túgnaw/ ‘lạnh’ + -un(→) = tugnawun /tugnawún/ ‘bị lạnh’
Khi một dạng có phụ tố mang trọng âm ở áp cuối trong khi gốc từ mang trọng âm ở âm tiết cuối, hiện tượng đó được gọi là SỰ DỊCH CHUYỂN ĐẾN ÂM TIẾT ÁP CUỐI, được ký hiệu bằng mũi tên (←):
sakay /sakáy/ ‘đi, cưỡi’ + nag-(←) = nagsákay /nagsā́kay/ ‘cùng đi, cùng cưỡi’
Trong nhiều trường hợp, một gốc từ không có phụ tố mang cả trọng âm cuối lẫn trọng âm áp cuối (tùy thuộc vào nghĩa). Trọng âm nào xuất hiện cùng với tiền tố MU- (xem mục từ dưới chữ MU-) được coi là trọng âm của gốc từ. Do đó, việc hình thành gốc từ không có phụ tố với một kiểu trọng âm khác được coi là do việc thêm một phụ tố chỉ gồm sự dịch chuyển trọng âm:
inúm15 /ʔinúm/ ‘uống’ + (←) = ínum /ʔī́num/ ‘uống nhiều’
búnal /búnal/ ‘đánh’ + (→) = bunal /bunál/ ‘côn, gậy’
5.12 Sự lược bỏ nguyên âm
Khi một hậu tố được thêm vào gốc từ có âm tiết cuối mang trọng âm, xu hướng chung là làm mất nguyên âm của âm tiết cuối ở gốc từ:
dakup /dakúp/ bắt + -an = dakpan /dákpan/ bị bắt
pisik /pisík/ bắn tóe + -an = piskan /pískan/ bị bắn tóe
lakat /lakát/ đi + -unun = laktunun /laktunún/ việc vặt
Hiện tượng này thỉnh thoảng cũng xảy ra với các gốc từ có trọng âm ở âm tiết áp cuối:
kalímut /kalímut/ quên + -i = kalimti /kalímti/ hãy quên nó đi
5.13 Thêm /h/ hoặc /ʔ/ vào các gốc từ kết thúc bằng nguyên âm khi thêm hậu tố
Một số gốc từ kết thúc bằng nguyên âm sẽ thêm /ʔ/ trước hậu tố, một số khác thêm /h/, và những gốc từ khác có thể thêm hoặc /ʔ/ hoặc /h/ (tùy thuộc vào từng hậu tố):
bása /bása/ đọc + -un = basáhun /basáhun/ được đọc
adtu /ʔádtu/ đi + -un = adtúun /ʔadtū́ʔun/ đi để lấy
kabaláka /kabaláka/ lo lắng + -an = kabalak-an /kabalákʔan/ điều lo lắng (với nguyên âm ở âm tiết cuối của gốc từ đã bị lược bỏ — 5.12).
sulti /súlti/ nói chuyện + -un = sultíhun /sultī́hun/ thảo luận rõ
sulti /súlti/ nói chuyện + -ánay = sultiánay /sultiʔā́nay/ cuộc trò chuyện
5.14 Hiện tượng hoán vị
Trong các dạng có phụ tố, các tổ hợp /ʔC/ và /hC/ (với C là bất kỳ phụ tố hoặc phụ âm nào) hầu như luôn chuyển thành /Cʔ/ và /Ch/:16
káun /káʔun/ ăn + -a = kan-a /kánʔa/ ăn nó đi (với âm tiết cuối của gốc từ bị lược bỏ).[xiii]
luhud /luhúd/ quỳ + -an = ludhan /lúdhan/ quỳ lên (với nguyên âm của âm tiết cuối của gốc từ bị lược bỏ).
Các tổ hợp /ʔVh/ thường chuyển thành /hVʔ/ (với V là một nguyên âm):
túu /túʔu/ tin tưởng + -an = tuhúan /tuhū́ʔan/ đáng tin (với /h/ được chèn vào theo quy tắc 5.13).
Các tổ hợp gồm một âm lỏng hoặc /s/ đứng trước một phụ âm có xu hướng bị hoán vị khi thêm hậu tố nếu nguyên âm ở âm tiết cuối của gốc từ bị lược bỏ.
ngálan /ŋálan/ tên + -an = nganlan /ŋánlan/ được đặt tên
sulud /sulúd/ vào + -un = sudlun /súdlun/ đi vào đó
inum /ʔinúm/ uống + -a = imna /ʔímna/ uống nó đi
putus /putús/ gói + -un = pustun /pústun/ gói nó lại
lusut /lusút/ đi xuyên qua + -an = lutsan /lū́can/ đi xuyên qua nó
Các biến thể này cũng xuất hiện ở các dạng gốc từ cạnh tranh: alhu /ʔálhu/ và hal-u /halʔu/ ‘chày giã gạo’; kalamunggay và kamalunggay ‘tên một loài cây’.
5.15 Sự chuyển đổi /r/ hoặc /l/ thành /d, g, h/
Ở vị trí giữa các nguyên âm, /d/ thường chuyển thành /r/ hoặc ít phổ biến hơn là /l/:
búkid núi + ka-an = kabukíran hoặc cách khác là kabukílan những ngọn núi
Ngược lại, ở các gốc từ có /l/ hoặc /r/ nằm giữa các nguyên âm, âm /l/ hoặc /r/ đó có thể chuyển thành /d/ khi đứng ở cuối từ hoặc đứng cạnh một phụ âm.
walà /waláʔ/ bị mất + -un = wad-un /wadʔun/ làm mất cái gì đó (với việc mất nguyên âm cuối của gốc từ).
hurut /hurút/ dùng hết + -un = hutdun /hútdun/ dùng cạn kiệt cái gì đó (với hiện tượng hoán vị).
Khi âm /d/, /l/, hoặc /r/ đứng cạnh một phụ âm velar (âm vòm mềm), nó có xu hướng chuyển thành /g/:17
pálung /páluŋ/ dập tắt + -an = pagngan /págŋan/ dập tắt nó
haluk /halúk/ hôn + -an = hagkan /hágkan/ hôn nó
Âm /r/ hoặc đôi khi /l/ ở cuối gốc từ có thể chuyển thành /h/ khi thêm các hậu tố. Đây hầu như luôn là những từ có gốc tiếng Tây Ban Nha.
mantinil xoay sở với + -an = mantinihan xoay sở với nó
imbitar mời + -un = imbitahun mời anh ấy
5.2 Các dạng cạnh tranh
Do sự biến đổi âm thanh diễn ra ở một số vùng nói tiếng Cebuano nhưng không lan rộng ra toàn bộ khu vực, cùng với sự lan truyền sau đó của các dạng phản ánh những biến đổi này, có rất nhiều dạng cạnh tranh có cùng từ nguyên và thường (nhưng không phải luôn luôn) có cùng ý nghĩa.18
Các dạng có cùng ý nghĩa và có quan hệ với nhau theo cách là một dạng trải qua biến đổi âm thanh còn dạng kia thì không, sẽ chỉ được định nghĩa một lần và có gắn dẫn chiếu chéo. Một số biến đổi âm thanh rất phổ biến và có quy tắc đến mức chỉ có dạng cổ hơn được liệt kê, và mặc nhiên hiểu rằng dạng thể hiện sự biến đổi âm thanh cũng xuất hiện bình thường trừ khi có thông báo ngược lại.[xiv]
5.21 Sự lược bỏ /l/
5.211 Âm /l/ giữa các nguyên âm
Hầu hết (nhưng không phải tất cả) các gốc từ chứa âm /l/ đứng giữa các nguyên âm /a/ và /u/ đều cạnh tranh với các gốc từ thiếu âm /l/. Các dạng không có /l/ nhìn chung được sử dụng ở vùng Đông Bắc của khu vực nói tiếng Cebuano: toàn bộ các vùng phía đông Cebu (Bohol, Masbate, Leyte và các hòn đảo ở giữa) và nửa phía bắc của Cebu. Ở các vùng Tây Nam (Negros, nửa phía nam Cebu và phần lớn Mindanao), các dạng có /l/ chiếm ưu thế.
Giữa các nguyên âm giống nhau, /l/ bị lược bỏ và nguyên âm đó thường được kéo dài ra: kalabaw hoặc kábaw ‘trâu nước’; balay hoặc báy ‘nhà’; tutulu hoặc tutú ‘ba’. Trong các âm tiết khép hoặc trong trường hợp /l/ đứng đầu âm tiết trước áp cuối, không có hiện tượng kéo dài bù trừ nào diễn ra: kalatkat hoặc katkat ‘trèo’; kalamunggay hoặc kamunggay ‘tên một loài cây’.
Giữa /a/ và /u/ hoặc giữa /u/ và /a/, âm /l/ chuyển thành /w/: lalum hoặc lawum ‘sâu’; sulab hoặc suwab ‘lưỡi dao’. Tổ hợp /alu/ ở âm tiết trước áp cuối và áp cuối hoặc sớm hơn trong gốc từ sẽ chuyển thành /u/ ở Cebu và miền bắc Leyte, nhưng thành /awu/ ở Bohol và miền nam Leyte: dalunggan hoặc dunggan hoặc dawunggan ‘tai’.
Biến thể này phần lớn chỉ giới hạn trong gốc từ.19 Ngoài ra, nó có quy tắc đến mức chỉ các dạng chứa /l/ được liệt kê, và có giả định rằng âm /l/ có thể bị lược bỏ trừ khi có ghi chú ngược lại.20
5.212 Âm /l/ sau phụ âm
Có một xu hướng lược bỏ âm /l/ đứng sau phụ âm, thường (nhưng không phải luôn luôn) đi kèm với việc kéo dài bù trừ nguyên âm của âm tiết áp cuối: kinahanglan hoặc kinahángan ‘cần’; aplud hoặc apud ‘chát trong miệng’; danglug hoặc dángug hoặc danglug ‘trơn trượt’. Các dạng không có /l/ phổ biến nhất ở những vùng lược bỏ âm /l/ giữa các nguyên âm. Việc lược bỏ âm /l/ đứng sau phụ âm không hề phổ biến bằng việc lược bỏ âm /l/ giữa các nguyên âm, và các dạng thay thế đều được liệt kê.
5.213 Âm /l/ cuối từ
Ở Bohol và miền nam Leyte có xu hướng âm /al/ ở cuối từ chuyển thành /aw/ và âm /ul/ chuyển thành /u/: bagal hoặc bagaw ‘vỏ sò’. Trong trường hợp này, các dạng thay thế được liệt kê.
5.214 Sự chuyển đổi /l/ thành /y/
Về mặt lịch sử, âm /l/ giữa các nguyên âm trong một số phương ngữ biệt lập đã chuyển thành /y/. Các dạng dùng /y/ thay cho /l/ đã lan rộng khắp khu vực nói tiếng Cebuano, và một số dạng đang cạnh tranh với các dạng giữ lại /l/: tingáli hoặc tingáyi ‘có lẽ’; kalugpus hoặc kayugpus (cũng có dạng kugpus — theo quy tắc 5.211) ‘khoanh tay’. Trong trường hợp này, các dạng cạnh tranh được liệt kê kèm theo dẫn chiếu chéo.
5.22 Sự đồng hóa và hoán vị
Có một xu hướng các phụ âm mũi đứng cạnh các phụ âm khác sẽ bị đồng hóa: bungdul hoặc bundul ‘chọc, thúc’; hingbis hoặc himbis ‘vảy cá’; amgid hoặc anggid (cũng có ambid) ‘giống nhau’. Biến thể này mang tính tản mạn, và các dạng cạnh tranh được liệt kê.
Có sự cạnh tranh giữa các dạng có phụ âm hữu thanh và các dạng có phụ âm vô thanh, trong đó sự cạnh tranh bắt nguồn từ hiện tượng đồng hóa: tikbas hoặc tigbas ‘chém bằng lưỡi sắc’; bukdu hoặc bugdu ‘phình ra’. Một lần nữa, các dạng cạnh tranh được liệt kê.
Cũng có sự cạnh tranh giữa các dạng khác nhau nhờ hiện tượng hoán vị: bungdul hoặc dungbul (và dumbul) ‘chọc, thúc’; itsa hoặc ista ‘ném’; bàgu /baʔgu/ hoặc bag-u /bagʔu/ ‘mới’. (So sánh Mục 5.14.) Các dạng cạnh tranh khác nhau do hiện tượng hoán vị đều được liệt kê, ngoại trừ các dạng chứa tổ hợp /Cʔ/ vốn luôn cạnh tranh với các dạng chứa tổ hợp /ʔC/.
5.23 Sự thay đổi nguyên âm
Nguyên âm ở âm tiết trước áp cuối có thể thỉnh thoảng chuyển thành /a/: kumusta hoặc kamusta ‘thế nào, khỏe không’; batíis hoặc bitíis ‘cẳng chân’. Thỉnh thoảng, âm /a/ hoặc /u/ bị đồng hóa với âm /y/ đi sau hoặc với âm /i/ ở âm tiết tiếp theo: biyà hoặc bayà ‘rời đi’; musimus hoặc misimus ‘hèn mọn, thấp kém’. Trong những trường hợp này, các dạng cạnh tranh được liệt kê.[xv]
5.24 Sự chuyển đổi /y/ thành /dy/
Ở Bohol và miền Nam Leyte, âm /y/ chuyển thành /j/ (được viết là dy). Một số dạng có dy đã lan rộng khắp vùng nói tiếng Cebuano hoặc chỉ xuất hiện trong phương ngữ Bohol - miền Nam Leyte. Những dạng như vậy được liệt kê với dy.21 Các dạng khác có dy được liệt kê dưới dạng y, và người đọc có thể suy ra rằng những dạng đó phát âm là /dy/ ở Bohol và miền Nam Leyte.
5.25 Các dạng cạnh tranh không liên quan đến biến đổi âm thanh
Các gốc từ không có liên hệ với nhau theo các quy tắc trên sẽ được định nghĩa riêng biệt. Ngoại lệ của quy tắc này là tên gọi tương đương của động thực vật và các thuật ngữ kỹ thuật dùng để chỉ chính xác cùng một hình thái văn hóa: ví dụ, gwayabanu, labanu, malabanu, síku karabaw đều là cùng một loài cây (Anona muricata); humagbus và hinablus đều chỉ cùng một mối quan hệ họ hàng.
