y trợ từ chỉ quan hệ ngữ pháp. 1 từ đánh dấu chủ ngữ trong các câu có vị ngữ là danh từ, đại từ, số từ hoặc từ để hỏi. Kinsay muuban nákù? Ai sẽ đi cùng tôi? Siyay muadtu, Chính anh ấy sẽ đi. Si Huway ákung paadtúun, Tôi sẽ bảo John đi. Duhay ákung balay, Tôi có hai căn nhà. 1a trong câu có vị ngữ là tính từ mang nghĩa "cái/người mà [tính từ]". Pulay íyang gipílì, Anh ấy chọn cái màu đỏ. Dagkù lay patan-áwun ánang salidáha, Họ chỉ cho phép người lớn xem bộ phim đó. 2 từ đánh dấu chủ ngữ biểu thị một điều kiện trong tương lai. 2a trong câu so sánh có vị ngữ tính từ mà chủ ngữ mang nghĩa "nếu như là [chủ ngữ]". Tambuk pay dyís nímu, Cậu còn mỏng hơn đồng mười xu (đồng mười xu mà có ở đây thì còn béo hơn cậu). Maáyu pay mulakaw ka run, Tốt hơn là cậu nên đi ngay bây giờ. Dúgay pay mamiluk, Nhanh hơn cả một cái chớp mắt. 2b đứng sau các vị ngữ mang nghĩa "thử tưởng tượng xem". Tíaw mu bay mubáyad ug kás, Tưởng tượng xem! Hắn trả bằng tiền mặt đấy. 3 đứng sau từ chỉ định, dúna, walà: có (từng có, không có...) bất kỳ... Walay táwu, Chẳng có ai cả. Dinhi ra bay nangítà nímu, Có ai đó vừa ở đây tìm cậu đấy. Dúna siyay ipamaráyig nímu, Anh ấy có điều muốn nhờ vả cậu.

yáak động từ [A; b6] giẫm, đạp lên vật gì đó rồi xoay chân qua lại để vò hoặc nghiền nát. Ákung giyaákan ang bulingun didtus sapà arun pagkúhà sa primírung buling, Tôi giẫm đạp đống quần áo bẩn dưới suối cho trôi bớt lớp bùn đất bên ngoài. yaakyaak động từ [A; ac] lùng sục, lang thang khắp nơi để tìm kiếm vật gì. Dakung búkid ang ámung giyaakyaakan sa ámung pagpamusil, Chúng tôi lùng sục khắp ngọn núi lớn để săn thú hoang.

yaangyaang động từ [A; b5] lội qua bùn. Lápuk nga kinahanglan yaangyaángan iniglabang sa basakan, Đầm bùn mà chúng tôi phải lội qua mỗi lần băng qua ruộng lúa.

yabag tính từ lệch chuẩn, khác thường. 1 lệch tông, lạc nhịp, sai nốt. Dì ku makigdyúwit nímu kay yabag ka, Tôi không thèm song ca với cậu đâu, cậu hát phô quá. Yabag nga pyánu, Cây đàn piano bị lạc điệu. 2 cư xử kỳ quặc, dở hơi. Táwung yabag nga magkamisins simbahan, Kẻ lập dị mặc áo lót đi lễ nhà thờ. 3 nhảm nhí, vô nghĩa, điên rồ. Yabag nga panagsulti nga wà kuy nasabtan, Cuộc trò chuyện nhảm nhí chẳng hiểu đầu đuôi ra sao. Yabag kaáyu nang paagíha, Cách đó đúng là điên rồ hết sức. 4 hay đi lang bạt, lông bông. Yabag kaáyu nga amahan ug talagsa ras íla, Một người cha suốt ngày lông bông ngoài đường, hiếm khi có mặt ở nhà. động từ [B2; b6] trở nên lệch lạc, lạc nhịp, ăn nói lảm nhảm hoặc thích lang thang. Muyabag ang íyang sinultihan (kinantahan) ug makainum-inum, Rượu vào một chút là anh ta bắt đầu nói lăng nhăng (hát lệch tông). (←) động từ 1 [B156; a] hóa điên, trở nên cực kỳ quái gở, lạc lõng hoặc lệch lạc nghiêm trọng. Nayábag ang inahan pagkasúnug sa ílang balay, Người mẹ hóa điên khi ngôi nhà bị thiêu rụi. 2 [A13; a2] trêu chọc, đùa cợt ai. Ayawg tuhúi ang íyang gisulti kay nagyábag lang nà siya nímu, Đừng tin lời hắn, hắn chỉ trêu cậu thôi. 3 [C3] chênh lệch tuổi tác quá lớn. Nagkayábag kaáyu ang ílang panuígun, Họ chênh nhau quá nhiều tuổi. yabagyabag danh từ hành vi lệch chuẩn, ngông nghênh, bỡn cợt. động từ [A] làm trò cợt nhả, thiếu nghiêm túc. Magyabagyabag ka gánì sa ímung pag-iskuyla, dì ka makagraduwar, Nếu cứ học hành tài tử cợt nhả như thế, cậu chẳng bao giờ tốt nghiệp nổi đâu. ka-(←) động từ [A13] = yábag. -un tính từ có tính khí dở hơi, lệch chuẩn.

yabana = gwayabanu.

yábi danh từ 1 chìa khóa; tay vặn (dây cót). 2 cờ-lê (ngoại trừ mỏ lết). -ng balikù cờ-lê tròng. — túbu, — ditúbu danh từ mỏ lết răng (vặn ống nước). động từ 1 [A; b5] mở hoặc khóa bằng chìa. Yabíhi ang kandádu, Khóa (hoặc mở khóa) lại đi. 2 [b6] buông lời châm chọc, kích động cơn giận của ai. Wà tà tu siya mangísug apan giyabíhan pung Putin, Lúc đó anh ta chưa nổi giận, nhưng thằng Poten lại chêm vào vài câu khích tướng. 2a [A; b(1)] lên dây cót. Yabíhi ang duláan, Lên dây cót đồ chơi đi. yabihánan danh từ 1 lỗ khóa. 2 núm vặn dây cót. yabíra, yabíru danh từ móc chìa khóa, bao đựng chìa khóa.

yabu động từ 1 [A; b7c] trút ra, đổ ra (chất lỏng hoặc ngũ cốc), làm tràn ra khỏi đồ đựng. Yab-ig diyútayng túbig ang baldi kay punù ra kaáyu, Múc bớt chút nước trong xô ra kẻo đầy quá. Nayab-an ug kapi ang ákung libru, Cà phê bị đổ lênh láng lên cuốn sách của tôi. 1a [A; c] đi đổ rác. Nakayabu ka na bas basúra? Con đã đi đổ rác chưa? 1b [c6] (thuyền, xe) bị lật úp. Gamayng sakayan nga sayung iyabu sa balud, Chiếc thuyền nhỏ dễ dàng bị sóng đánh lật úp. 2 [A123P; a3] sụp đổ, thất bại thảm hại, hỏng bét. Súgal ang nakayabu (nakapayabu) sa ílang nigusyu, Cờ bạc đã làm tiêu tan cơ nghiệp kinh doanh của gia đình họ. Nayabu kus iksámin, Tôi trượt vỏ chuối trong kỳ thi rồi. 2a [A; c6] đá, chia tay người yêu. Giyabu siyas íyang trátu, Cô nàng bị bạn trai đá thẳng cánh. 2b [A; c1] bán độ, cố tình thua trong một trận đấu. Kinsa tung muyabu sa dúlà suspindihun, Bất cứ ai bán độ sẽ bị đình chỉ thi đấu ngay lập tức.

yab-u = uyab (tiếng lóng).

yabun, yabunyabun danh từ một loại chàm ngứa, giống như hắc lào, khi gãi sẽ ứa ra chất dịch màu trắng. động từ [A123P; b4] bị mắc chứng yabun.

yabyab1 động từ 1 [A; c] rũ bụi, giũ sạch vết bẩn bám vào. Iyabyab ang abug sa ímung karsúnis, Giũ bụi bám trên quần cậu đi kìa. 1a phả làn gió mát (văn chương). Huyúhuy nga giyabyab sa kinaiyáhan, Làn gió thoảng do Mẹ Thiên Nhiên ban tặng. 2 [AN; b6(1)] xả nước sạch cho quần áo vừa giặt. 3 [A; c] vạch áo cho người xem lưng, phơi bày chuyện đáng xấu hổ ra trước bàn dân thiên hạ. Mga ginamus nga iyabyab sa publiku, Những chuyện thâm cung bí sử bị lôi ra bêu riếu nơi công cộng. 3a [A1; a1] liến thoắng, ba hoa bép xép, nói chuyện tào lao. Nagyabyab lang ang bàbà ning bayhána. Dì ka kapúyan? Cái mồm mụ này cứ liến thoắng suốt ngày. Không biết mỏi mồm à?

yabyab2 động từ [A; c] đổ tung tóe, làm rơi vãi đồ vật rắn từ trong đồ đựng ra khắp nơi. Nayabyab ang bugas nga ákung gidala kay wà ayúhag putus, Gạo tôi mang theo bị đổ vãi ra ngoài vì gói ghém không cẩn thận. Ákung giyabyab ang usa ka sákung santul sa salug, Tôi đổ tung cả bao quả santol ra sàn nhà.

yad-ak động từ [B16] trở nên ục ịch, chậm chạp vì quá béo phì. Ása makahuman ug dalì sa íyang búhat nga nagyad-ak man ang líhuk? Thân hình ục ịch thế kia thì làm sao mà xong việc cho nhanh được? tính từ 1 béo trục béo tròn, di chuyển chậm chạp nặng nề. 2 tẻ ngắt, buồn ngủ, thiếu hấp dẫn. Yad-ak kaáyung pakigpúlung, Bài diễn văn dài dòng buồn ngủ hết sức.

yadakadtu dạng rút gọn của íya ra kadtu: tất cả là do lỗi của hắn (cô ta). Yadakadtu nga salà nga gilatigu siya, Hắn bị ăn roi cũng chỉ tại cái thân hắn tự làm tự chịu.

yadba = báyad, danh từ, động từ 1 (tiếng lóng).

yadbut = báyad, danh từ, động từ 1 (tiếng lóng — cách chơi chữ từ yadba).

yadtu = kadtu (phương ngữ).

yad-uk động từ [A; c1] ực một hơi, nuốt chửng ngụm nước lớn. Yad-úkun (iyad-uk) ra níyag kaduha ang usa ka básung bínu, Anh ta chỉ tợp hai hơi là cạn sạch ly rượu.

yagabyab = lagablab.

yagatyat tính từ (hoa quả) mềm nhũn, ủng nước, không còn chắc thịt. Kinsa guy mukáun ánang yagatyat nga ságing? Ai mà thèm ăn cái quả chuối nát nhũn kia chứ? động từ [B; b6] trở nên mềm oặt, nhũn nước. -un(→) danh từ loại trái cây mềm nhũn, ủng nước.

yágaw động từ [AB46] ồn ào hỗn loạn, náo động, làm đảo lộn xáo trộn. Nagkadaíyang pangutána ang miyágaw sa iyang pangísip, Bao nhiêu câu hỏi dồn dập khiến tâm trí anh ấy rối như tơ vò. Nagyágaw ang mga táwus sinihan pagsiyáuks bumbíru, Khán giả trong rạp chiếu phim nháo nhào cả lên khi nghe tiếng còi xe cứu hỏa rú lên. ka- danh từ sự hỗn loạn, tiếng ầm ĩ náo động. Lúpig pay tyanggis kayágaw, Còn huyên náo, lộn xộn hơn cả ngoài chợ. động từ [A13] rơi vào cảnh hỗn loạn cùng cực.

yag-aw = dyag-aw.

yagawyaw danh từ tiếng ầm ĩ hỗn tạp, tiếng lao xao không dứt. Hásul kaáyung pamatíun ang yagawyaw sa syudad, Tiếng gầm rú đinh tai nhức óc của phố xá thật khiến người ta phát bực. động từ = yawyaw, động từ. -an(→) tính từ có tật hay cằn nhằn, nói lải nhải.

yagàyagà động từ 1 [A; b6(1)] giễu cợt, nhạo báng, đem ai ra làm trò cười. Isumbung sa maistra ang muyagàyagà sa bakul ninyung klasmit, Đứa nào dám trêu chọc bạn cùng lớp bị khuyết tật thì phải mách cô giáo ngay. 2 [A; b5] làm phiền, quấy rầy. Ayaw kug yagàyagai (yagàyagaa) niánang ímung prublíma, Đừng đem mấy cái rắc rối của cậu đến làm phiền tôi. 3 [A; bc1] làm việc cẩu thả, tắc trách, qua quýt. Kun magyagàyagà ka sa ímung búhat dúgay nga mahuman, Cứ làm ăn luộm thuộm cẩu thả thế thì bao giờ mới xong việc. Giyagàyagaan lang nímu pagbúhat ang lamísa, Cậu đóng cái bàn này ẩu tả quá đấy. Yagàyagaa (iyagàyagà) paghíwà arun masámad ka, Cứ thái cẩu thả thế đi rồi có ngày đứt tay. danh từ trò giễu cợt, châm chọc. -un tính từ hay thích trêu chọc, giễu cợt người khác.

yagbun động từ [AB3(1); c1] vun đống, chất thành đống; dồn lại thành đống. Nakayagbun na sila sa mga dalag, Họ đã quét gom lá khô thành từng đống. Nagyagbun ang sagbut sa ílang sílung, Rác rưởi đang chất đống dưới gầm nhà họ kìa.

yagbut động từ [A; c1] bục đáy rách toạc chảy tràn ra ngoài. Nagyagbut ang bugas kay nabutbut ang sáku, Gạo chảy tràn cả ra ngoài do đáy bao bị rách toác.

yagkaw tính từ cao lêu nghêu, khẳng khiu.

yagpis tính từ mảnh khảnh, thon thả, gầy guộc (hoặc sút cân thành gầy). động từ 1 [B; a] trở nên mảnh mai, gầy đi. Ug muliwat nímu, mayagpis ang ímung anak, Nếu giống bố mẹ thì con bé lớn lên cũng sẽ mảnh dẻ thôi. 2 [B6; c1] thái mỏng, xắt lát thật mỏng. Yagpísa (iyagpis) paghíwà ang kasahusun, Hãy thái thịt thật mỏng để làm món thịt khô. -un(→) tính từ có dáng người thon mảnh, gầy gò.

yagubhub tính từ 1 tiếng bành bạch, xình xịch (như tiếng động cơ ca-nô nổ giòn bên cạnh). 2 tiếng lầm bầm, làu bàu khó nghe. động từ [A3; c] lẩm bẩm, thì thào trong miệng. Miyagubhub siyag pangadyiun, Ông ấy lẩm bẩm đọc một lời cầu nguyện. Nagyagubhub siya pagkasábà nákù, Bị tôi mắng, hắn liền lẩm bẩm điều gì đó vẻ bất mãn.

yagubyub danh từ 1 tiếng lầm bầm làu bàu. 2 tiếng ầm ì, lục bục trầm đục phát ra từ gió, nước hay máy móc. động từ 1 [A; ac1] lẩm bẩm càu nhàu nhằm phản đối hoặc bày tỏ nỗi bất bình. Giyagubyúban sa mga táwu ang mamumulung, Đám đông càu nhàu bất bình trước lời lẽ của diễn giả. 2 [AP; ac1] phát ra tiếng u u, ầm ì liên hồi. Nagyagubyub ang tíngug sa trák sa layù, Từ đằng xa vẳng lại tiếng xe tải chạy ầm ì.

yagungyung danh từ tiếng vo ve, rền rĩ liên miên như tiếng máy bay, động cơ. Mabátì sa layù ang yagungyung sa ayruplánu, Từ xa đã nghe thấy tiếng máy bay gầm rú ù ù. động từ [A] phát ra tiếng vo ve, rền rĩ liên tục.

yaguyágu động từ [A; b6] đi lại bận rộn tất bật, làm việc lăng xăng. Dì lang makayaguyágu si Nánay ug magláin ang láwas, Chỉ khi nào ốm mệt trong người thì mẹ mới chịu thôi tất bật sớm tối.

yagùyù động từ [A; c] nũng nịu vòi vĩnh, mè nheo xin xỏ. Ganíha pang buntag siyang nagyagùyù ug kwarta sa íyang amahan, Từ sáng tới giờ con bé cứ quấn lấy bố nũng nịu đòi tiền mãi.

yagyag động từ [AB12; ac] 1 làm vung vãi những vật nhỏ khỏi đồ đựng; rơi vãi tung tóe khắp nơi. Pagkagísì sa bulsíta, nayagyag ang harína, Khi chiếc túi giấy bị rách toạc, bột mì đổ vãi tung tóe. Yagyágun ku nang tinái mu, Tao sẽ đâm cho lòi ruột gan mày ra bây giờ. 2 vạch trần, bóc mẽ bí mật. Iyagyag ku ang ímung ginamus, Tôi sẽ phơi bày toàn bộ sự thật nhơ nhớp về anh cho cả thiên hạ biết. 3 vung tiền, chi ra số lượng lớn với mưu đồ riêng. Kandidátu nga miyagyag ug linibu sa ílang distrítu, Những ứng viên đã vung hàng ngàn peso vào khu vực bầu cử của mình.

yahat động từ 1 [A; a1c] ngước nhìn lên, ngước mắt lên (thường không cần ngẩng đầu). Miyahat siya sa nagtawag níya, Cô ngước mắt lên nhìn người vừa gọi mình. 2 [A2; c] mở mắt. Dì na muyahat ang íyang mga mata, Mắt anh ấy không sao mở ra được nữa.

yahigyahig động từ [AB; c1] vứt bừa bãi khắp nơi, bày la liệt lộn xộn. Kinsay miyahigyahig sa mga piryudiku? Ai vứt báo bừa bãi khắp phòng thế này?

yahung danh từ bát canh hoặc bát nhỏ.

yakà động từ [A; b6(1)] 1 ngồi bệt xuống đất, ngồi xoạc chân thoải mái. Nagyakà ang Búda, Tượng Phật ngồi thiền xếp bằng trên nền đất. 2 ngồi lì làm cho xong việc gì; chén sạch. Giyak-an níya ang íyang trabáhu hangtud nahuman, Anh ấy ngồi lì làm việc cho đến khi xong xuôi mới thôi. Giyak-an níya ang kinílaw, dà hurut lagi, Anh ta ngồi ôm đĩa gỏi cá sống đánh chén một lèo không còn sót miếng nào. 3 [B1456] mũi tẹt dí, bẹp gí. Ása kuháa ang kagwápa niánà nga nagyakà nang ílung? Mũi tẹt dí thế kia thì đẹp nỗi gì? tính từ có mũi tẹt gí. pa- động từ [B1256] ngồi phịch xuống.

yakal danh từ một loại cây lấy gỗ cứng quý hiếm, chất gỗ cực kỳ rắn chắc.

yakbut tính từ miệng móm mém, hõm vào. Yakbut kaáyu nà siyag bàbà ug way pustísu, Tháo hàm răng giả ra là miệng ông ấy móm xọm hẳn lại. động từ [B; c1] móm, hõm miệng vào.

yakmù tính từ 1 có cằm nhọn chìa ra (cằm lưỡi cày). 2 miệng móm. động từ [B; b6] trở nên chìa cằm ra hoặc móm mém. Nayakmù ka kay dílì ka mupustísu, Cậu không chịu đeo răng giả nên cằm mới chìa ra như lưỡi cày thế đấy. -un(→) tính từ hơi móm hoặc cằm hơi chìa ra trước.

yakub tính từ má hóp, miệng móm mém. Ang mga tigúlang yakub nag bàbà kay wà na may ngípun, Các cụ già miệng móm má hóp cả lại vì răng đã rụng hết. động từ [B; b6] má trở nên hóp lại. (←) = yakub, động từ. yakubyakub động từ [A; c1] mấp máy miệng liên hồi (như người móm rụng hết răng). Muyakubyakub na ang mga tigúlang nga way ngípun, Những người già rụng răng cứ móm mém nhóp nhép miệng suốt.

yamáda xem yamar.

yáman = mayáman.

yam-ang động từ 1 [B; ac1] làm việc cẩu thả, bừa bãi, không giữ phép tắc ý tứ. Siyay nagyam-ang niánang mga plátu dihà sa lamísa, Chính cô ta đã ném đĩa bát bừa bãi lên bàn như thế. Ayaw ug yam-ánga (iyam-ang) ang ímung sinultihan kay pikun ang mga táwu dinhi, Ăn nói cho có ý tứ cẩn thận, dân ở đây hay tự ái lắm đấy. 2 [AN; b(1)] phá hoại, làm hư hại, bôi nhọ. Siya ang miyam-ang (nangyam-ang) niánang istatúwa, Chính hắn là kẻ đã bôi bẩn pho tượng đó. Makayam-ang (makapangyam-ang) ka pagsulti kuntra kaníya kay náa may ímung gisalígan, Cậu dám mở mồm nói xấu cô ấy chẳng qua là vì có kẻ đứng sau chống lưng mà thôi. -an(→) tính từ 1 bất cẩn, đoảng, vô ý tứ. Yam-angan kaáyu nang bayhána maglingkud. Makítà ang panti, Con bé ấy ngồi chẳng có ý tứ gì cả, để lộ cả quần lót ra ngoài. 2 vô tâm, cẩu thả, chẳng thèm để ý.

yamar động từ 1–5 = lyamar. 6 [A] dạ, thưa (đáp lại khi nghe gọi tên). Muyamar ug ‘nía’ kadtung tawgun ang ngálan, Ai được xướng tên thì hãy hô "có mặt". 6a [A23] phản ứng lại với kích thích, động đậy. Patay na tingáli kay dì na muyamar ang íyang kamut bisan dut-úyan ug kaláyu, Chắc anh ta chết rồi, lửa dí sát vào tay thế kia mà không hề có phản xạ giật lại. 7 [A; a12] thu hút, gợi lên sự chú ý, hứng thú. Wà muyamar sa katilingban ang íyang pakigpúlung, Bài phát biểu của ông ta chẳng gây được chút chú ý nào trong công chúng. yamáda động từ 1 [A; a] hô to, cất tiếng thông báo. Niyamáda siyag usa ka líbu álang sa pula, Anh ta hô cược một nghìn peso cho con gà đỏ. Ngánung wà man ka magyamáda nga gibug-atan ka na? Nặng quá sao cậu không mở miệng kêu lên một tiếng? 2 [A23] hách dịch đòi hỏi, vòi vĩnh. Magdagandagan intáwun ang inahan kun muyámada na ang anak ug kwarta, Tội nghiệp người mẹ cứ phải chạy vạy ngược xuôi mỗi khi đứa con ngửa tay đòi tiền. danh từ 1 tiếng hô, lời đòi hỏi oang oang. 2 con gà cửa trên (hoặc đấu thủ được đánh giá cao trong các cuộc cá cược).

yámas = yámat, thán từ.

yámat 1 thán từ biểu thị sự ngạc nhiên thích thú. Yámat, aháan! Chà! Một con cá hồng to đùng! 2 thán từ biểu thị sự bực dọc tột độ vì mọi việc không như ý. Yámat ning makinilyáha. Makalangan! Cái máy chữ chết tiệt này, vướng chân vướng tay quá đi mất! yamatyamat động từ [B1] rối tung rối mù, rơi vào cảnh hỗn loạn. Nagyamatyamat ning ákung trabáhu kay wà sa ákung hunàhúnà ang ákung búhat, Công việc của tôi rối tung cả lên chỉ vì đầu óc cứ để đi đâu ấy. ka-, kayamatyamat động từ [A13] = yamatyamat.

yamàyamà động từ 1 [A; c] ăn ốc nói mò, ba hoa bốc phét không căn cứ. Unsa na sad tung íyang giyamàyamà? Hắn lại vừa bốc phét chuyện nhảm nhí gì đấy? 2 [A1; b1] làm ăn ẩu tả, đoảng. Íya lang giyamàyamaan ug tahì ang ákung sinínà maung naghíbat, Chị ta may cái áo của tôi qua quýt cho xong nên đường chỉ mới vẹo vọ thế này. -un danh từ kẻ làm ăn cẩu thả, vô trách nhiệm.

yambà tính từ méo mó, lệch lạc, biến dạng (nói về miệng hoặc miệng đồ vật). động từ [B; c1] bị méo xệch, biến dạng; làm biến dạng. Muyambà ang bàbà sa básag ug lingkúran, Miệng giỏ đựng quần áo sẽ bị méo gãy nếu cậu ngồi đè lên. Ayawg yambáa (iyambà) ang ímung bàbà kay musamut kag kangil-ad, Đừng có vẹo mồm đi thế trông xấu xí lắm.

yambì tính từ 1 cọc cạch, lệch mép, một mép bị thò ra ngoài (nói về hai vật khớp nhau). Yambì ang takup sa malítang daut, Nắp chiếc va li hỏng bị xộc xệch, mép lệch hẳn ra ngoài. 2 trề môi dưới ra, cằm dưới chìa ra. động từ [B; c1] bị lệch, không khít; trề môi mếu máo. Nagyambì ang nawung sa bátang gisugsúg, Đứa bé bị trêu đang trề mỏ dưới ra chực khóc. Ug mayambì ang gunting dì na mudulut, Hai lưỡi kéo mà lệch nhau thì chẳng bao giờ cắt ngọt được.

yamhang tính từ luộm thuộm, đoảng, tắc trách và bỏ bê. Yamhang kaáyu nang bayhána. Húgaw kaáyug hitsúra, Cô ả đó chẳng thèm chăm chút cho bản thân gì cả, trông bẩn thỉu nhếch nhác hết sức. Yamhang siyang magtrabáhu. Daghang sayup, Cô ta làm việc đoảng lắm, sai sót tùm lum. động từ [B12; b6] tắc trách, cẩu thả, bỏ bê. -an(→) = yamhang.

yam-id động từ [AN; b6c1] bĩu môi, nhếch mép khinh bỉ hoặc không vừa lòng. Miyam-id (nangyam-id) ang bátà sa pagkáun, Đứa trẻ bĩu môi chê thức ăn dở. Babáying mubug lupad nga giyam-íran sa katilingban, Người phụ nữ trắc nết bị cả xã hội khinh khi bĩu môi coi thường. paN- danh từ cái bĩu môi, nụ cười khinh khỉnh. yam-iran tính từ có tật hay bĩu môi, tỏ vẻ khinh khỉnh. mayam-írun tính từ đầy vẻ khinh thị, bĩu môi dè bỉu.

yamíhid = tamíhid.

yamíid = yam-id.

yámis danh từ 1 bao quy đầu. 2 những lớp màng mỏng tương tự bao quy đầu: 2a biểu bì, lớp da ngoài cùng. Yámis ra sa íyang buktun ang nagarus, walà ang unud, Nó chỉ bị trầy xước chút da ngoài cánh tay chứ chưa chạm tới thịt. 2b lớp cơm dừa mỏng trong veo ở giai đoạn dừa non (butung). 2c lớp mềm trên cùng của cùi dừa già.

yam-is tính từ hơi ngọt, ngọt thanh. Yam-is ang ubang imbaw, Có vài loại sò huyết ăn thấy vị ngòn ngọt. động từ [B; b6] có vị ngọt nhẹ. Nagyam-is ang ákung bàbà human makainum sa sikwáti, Uống sô-cô-la xong miệng tôi cứ lưu lại vị ngọt ngào. -un(→) danh từ loại có vị hơi ngọt.

yamitak, yamítak động từ [B4; b6] 1 lầy lội, bẩn thỉu nhếch nhác. Basta mag-úwan, muyamitak giyud ang ámung nataran, Cứ hễ trời mưa là khoảng sân nhà tôi lại lầy lội bết bát. Kanang inyung pagwasigwasig sa kan-un mauy nakayamítak sa lamísa, Mấy đứa bày cơm tung tóe ra làm bẩn thỉu hết cả bàn rồi kìa. 2 nói năng lạc đề, nói hươu nói vượn. Sábà dihà. Nagyamitak ka lang. Wà man gánì ka didtu, Trật tự đi. Cậu chỉ toàn nói xằng nói bậy, lúc đó cậu có ở đó đâu. 2a ngồi rảnh rỗi không chịu làm gì.

yampungad động từ [A; b36] lảng vảng, la cà ở nơi nào đó (nhất là những chỗ không nên lui tới). Nagyampungad sa tubaan, Suốt ngày la cà quán rượu dừa. Irù nga nagyampungad sa ámù, Con chó cứ lảng vảng quanh nhà chúng tôi.

yamtak tính từ chậm chạp, lề mề, ục ịch. Kayamtak gud nímung naurásan ka ánà, Sao mà cậu chậm chạp thế, làm cái việc đó mà mất cả tiếng đồng hồ. động từ 1 [B; c1] trở nên chậm chạp, lề mề. 2 [A; b(1)] ủ rũ, uể oải la cà lông bông. Labihan mung nakayamtak! Buntag, hápun wà giyud kay nabúhat, Cậu lười thối thây ra! Cả ngày từ sáng tới tối chẳng làm nên trò trống gì.

yamu walà — không có lấy một chút nào, sạch trơn. ‘Naa pa bay ságing ánang baskit?’—‘Walà yamu’, "Trong rổ còn quả chuối nào không?" — "Hết nhẵn chẳng còn quả nào." Wà yamuy kwarta, Không có lấy một xu dính túi. danh từ số không (nói đùa). Ang numiru sa ákung tilipunu nuybi, tris, yamu, yamu, kwatru, Số điện thoại của tôi là 9–30–04.

yámug danh từ 1 sương sớm. 1a hạt nước mưa đọng trên kẽ lá. Humans ulan, nanidlaksidlak ang yámug sa kadahúnan, Sau cơn mưa, những giọt nước lấp lánh đọng trên vòm lá. 2 = dalínug. động từ [B236N; b(1)] đọng sương, phủ đầy sương. Nangyámug (miyámug) sa sayu sa buntag, Sương giăng bảng lảng đọng lại vào sáng sớm.

yámuk = lámuk. xem lamuk.

*yamúkat ka- = kalamúkat. xem lamúkat.

yamukmuk = mayukmuk.

yamùmù tính từ (thức ăn) khô bở, tơi xốp, vụn rời (như bột ngô mịn hấp chín kỹ). Yamùmù kaáyung kan-un ang binlud nga sinákul, Món bột ngô hấp này ăn rất khô và bở bùng bục. động từ [B; b6] trở nên khô bở, vụn xốp.

yamutyamut danh từ 1 lớp cặn nhầy trơn nhớt đóng dưới đáy thùng đựng nước. 2 lớp màng mỏng bao quanh thớ thịt.

yamyam động từ 1 [A; ac] mấp máy môi, lẩm bẩm đọc nhanh những lời không nhằm mục đích giao tiếp. Nagyamyam siya sa ímung ngálan samtang natúlug, Trong lúc ngủ mơ cô ấy cứ thầm gọi tên anh suốt. Nagyamyam ug pangadyiun, Lẩm bẩm đọc kinh cầu nguyện. 1a lầm bầm, làu bàu trong miệng. Muyamyam ka man lang. Súkul! Sao cậu cứ lầm bầm một mình thế? Phải biết bật lại chứ! Klarúha nang ímung sinultihan, ayaw yamyáma (iyamyam), Muốn nói gì thì nói cho rõ ràng mạch lạc ra, đừng có lẩm bẩm trong miệng thế. 2 [A; c] thốt ra lời, mở miệng nói. Dì ka kaákug yamyam sa ímung túyù, Cậu không đủ can đảm mở lời nói ra ý định của mình à? Unsay giyamyam mu didtu sa átung agálun báhin kanákù? Cậu đã ton hót những gì với ông chủ về tôi thế hả? danh từ lời lầm bầm, thần chú niệm chú, kinh cầu nguyện. tính từ lẻo mép, bép xép. -unun danh từ lời kinh thường tụng, câu khấn quen miệng.

yanà = kanà1.

yanang tính từ nhão nhoét, lầy lội bì bõm. Yanang kaáyu ang agiánan kay gisigíhag uwan, Con đường nhão nhoét bùn lầy vì mưa rơi rỉ rả suốt ngày. danh từ bùn loãng, vũng bùn lầy. động từ [B; b6] ngập ngụa, trở nên lầy lội bì bõm. (←) động từ [B6; b6] 1 lầy lội, bẩn thỉu thậm tệ. 2 tràn trề, ê chề, ngập tràn. Nagyánang ang babáyi ug álak sa balay sa kahiláyan, Chốn lầu xanh ấy rượu chè gái gú lúc nào cũng ê hề ngập tràn.

yandak = yanggak.

yangag = danghag.

yanggak động từ [B1256] ngã dập mông xuống đất. Nakuháan ang burus kay nayanggak sa salug, Người phụ nữ mang thai bị sảy thai vì trượt chân ngã ngồi bệt dập mông xuống sàn.

yanghag1 động từ [A; c1] ngẩng đầu nhìn lên. Miyanghag siya sa pisami, Anh ấy ngước mắt nhìn lên trần nhà.

yanghag2 = danghag.

yangkaw tính từ cao lêu nghêu, cao kều nhưng quá gầy. Balay nga yangkaw ug sílung, Ngôi nhà sàn có phần cột gầm cao nghều nghệu mất cân đối. động từ [B; b6] trở nên cao lêu nghêu, cao kều. Nagyangkaw lang ang láwas ánà apan bátà pa nà kaáyu, Thằng bé trông cao kều lòng khòng thế thôi chứ tuổi còn nhỏ lắm.

yangù động từ [A2; c1] 1 hất đầu lên để biểu thị sự đồng ý hoặc ra hiệu điều gì. Miyangù siya sa pagtúgut, Anh ấy hất đầu tỏ ý tán thành. 2 gật đầu xuống, cúi đầu chào. Ang Hapun muyangù ágig pagtáhud, Người Nhật cúi đầu gập mình để chào hỏi. danh từ cái gật đầu, động tác lắc/hất đầu ra hiệu. Sa usa ka yangù mudágan dáyun ang íyang mga sulugúun, Chỉ cần một cái gật đầu của ông ta là đám gia nhân đã răm rắp chạy lại phục vụ. yangùyángù động từ [A; c1] 1 gật đầu lia lịa. 2 = gangù, động từ 1.

yángud động từ [A2S; a] ngước nhìn lên cao. Nagyangud ang bátà sa íyang tabánug, Đứa bé mải mê ngước nhìn cánh diều trên bầu trời. (→) động từ [A13] phụ thuộc, dựa dẫm vào ai để chu cấp. Nagyangud ku sa ákung magúwang sa pagiskuyla, Tôi phải dựa cả vào người anh trai để có tiền ăn học. paN- động từ [A2] ngó trộm, nhìn trộm qua khe sàn nhà. Kamaldítu. Gamay ka pa gánì mangyángud na, Nghịch ngợm quá quắt thật. Mới nứt mắt ra đã biết rình nhìn trộm qua khe sàn nhà.

yangùngù động từ [A; c1] năn nỉ, lẵng nhẵng van vòi xin xỏ cho bằng được. Muyangùngù siya hangtud hatágan, Nó sẽ mè nheo van vòi cho tới khi nào người ta cho mới chịu thôi. danh từ lời van nài, sự mè nheo nài nỉ dai dẳng.

yanta danh từ vành bánh xe (nơi lắp lốp xe); hoặc niềng kim loại bao quanh bánh xe gỗ.

yantak = yamtak.

yantas = yanta.

yánu tính từ 1 bình dị, giản dị, mộc mạc khiêm nhường. Ang íyang amahan usa lámang ka yánung iskribinti, Bố của anh ấy chỉ là một viên thư ký bình dị khiêm tốn. 2 mộc mạc, đơn giản không cầu kỳ hoa mỹ. Yánung tabas sa sinínà, Kiểu áo cắt may rất đỗi đơn sơ. động từ [B; c1] sống giản dị, khiêm tốn; hành xử một cách bình dị, mộc mạc. Giyánu níya ang íyang panlihuklíhuk, Cô ấy cư xử hết sức nhã nhặn, giản dị mà không hề làm bộ làm tịch. Yanúha ang ímung panimuyù, Hãy sống một cuộc đời thanh bạch giản đơn. yanuyánu động từ 1 [A13] làm mọi việc theo cách mộc mạc, bình dị. 2 [A; abc] tùy tiện, ngang nhiên sử dụng mà không xin phép hay giữ gìn. Giyanuyánu lang nímug gámit ang ákung mga butang, Cậu cứ ngang nhiên tự tiện lấy đồ của tôi dùng mà chẳng thèm hỏi một tiếng. Iyanuyánu man lang nang mahalun nga sapátus ug támak sa lápuk, Đôi giày đắt tiền thế kia mà hắn cứ thản nhiên giẫm đạp vào bùn lầy.

yanyan tính từ trĩu xuống, chảy xệ, chùng xuống. động từ [B] võng xuống, sà xuống, xệ xuống. Tútuy nga nagyanyan, Bầu ngực chảy xệ. Nagyanyan na ang salug tungud sa kadaghan sa táwu, Sàn nhà đã oằn cả xuống vì quá đông người dồn lên. Nagyanyan ang sanga sa daghang prútas, Cành cây oằn trĩu xuống vì sai quả.

yapa động từ [A] nằm sóng soài, nằm sấp hoặc nằm ngửa duỗi thẳng tay chân. Dílì ku makayapag katúlug kay may hubag ang ákung likud, Tôi không thể nằm ngửa thẳng đuỗn ra ngủ được vì có một cái nhọt to tướng sau lưng.

yapà = yapù, chỉ dùng cho nữ giới.

yapak danh từ 1 đất vụn, mẩu đất vụn nhỏ. 2 bùn đất, vũng bùn lầy. Milúnang sa yapak ang bábuy, Con lợn đầm mình trong vũng bùn lầy. động từ [B; a12] trở nên lấm lem bùn đất. Giyapak sa mga bábuy ang ílang búngun, Đàn lợn ủi làm bẩn thỉu sình lầy hết khoảng đất dưới gầm nhà họ. ka- động từ [A13] 1 lẫn đầy hạt đất vụn. Nagkayápak ang harína, Bột mì bị lẫn đầy những mẩu đất vụn. 2 dính đầy bùn đất lấm lem. -un tính từ 1 có lẫn nhiều đất cát, sỏi vụn. Bugas nga yapakun, Gạo lẫn nhiều hạt đất sỏi bẩn. 2 lấm lem bùn đất, bẩn thỉu. Yapakun ang ímung gisul-ub, Quần áo cậu đang mặc lấm lem bùn đất hết cả rồi kìa.

yápak động từ [A; b6(1)] giẫm lên, đặt chân dẫm lên, chà đạp. May nagyápak sa bag-ung gitanum, Có ai đó vừa giẫm chân lên mấy luống cây tôi mới trồng. Giyapákan níla ang laráwan sa Pangúlu, Bọn họ chà đạp lên bức tranh biếm họa của Tổng thống.

yapayapa động từ 1 [A; b36] vung vẩy hai tay chào đón trong niềm hân hoan. Nagyapayapa ang bátà sa kalípay, Đứa trẻ vui sướng hoa chân múa tay ríu rít. 2 [A; c1] đập cánh phần phật; (cờ, vải) bay phần phật trước gió. Inighurus sa hángin muyapayapa sad ang bandíra, Gió nổi lên là lá cờ lại bay phần phật.

yapù tính từ bảnh bao, đẹp trai (tiếng lóng). Kasagáran sa mga artista yapù, Phần lớn các nam diễn viên đều rất điển trai. động từ [B2; b6] trở nên bảnh bao, tuấn tú.

yapyap động từ [A] kêu chíp chíp. Miyapyap ang mga pisù nga nawad-an sa inahan, Đàn gà con mất mẹ cứ kêu chíp chíp thảm thiết. danh từ tiếng kêu chíp chíp.

yarda1 danh từ thước Anh, dặm Anh (yard = 0,9144 mét). Tulu ka yardang panaptun, Ba thước vải. động từ [A; c1] đo bằng thước Anh.

yarda2 danh từ bãi chứa gỗ, xưởng gỗ.

yárì động từ [A; a] 1 hạ gục, xử đẹp, trừ khử (tiếng lóng). Wà sila makayárì sa pangúlu sa tulisan, Bọn họ vẫn chưa tiêu diệt được tên tướng cướp. 2 hủy hoại tiết hạnh, cưỡng bức phụ nữ. Tulu ka táwu ang miyárì sa dalága, Ba gã đàn ông đã cưỡng hiếp cô gái trẻ. tính từ 1 toi mạng, đi đời nhà ma. Yárì na ang íyang agálun, Ông chủ của hắn đã đi đời nhà ma rồi. 2 đã bị làm nhục, thất tiết.

yaruk động từ [A; c1] tu ừng ực một hơi cạn sạch, dốc ngược chén không rời môi. Giyaruk níya ang usa ka básung pipsi, Cậu ta tu một hơi cạn sạch cả ly Pepsi. danh từ một hơi uống cạn, một ngụm lớn. Madá ang rám sa usa ka yaruk, Cậu có thể tu cạn ly rượu rum này chỉ trong một ngụm.

yása = iása. xem ása.

yasmì động từ [B12] tan nát, tiêu tùng, suy tàn kiệt quệ (thông tục). Nayasmì ang balay sa hángin, Cơn cuồng phong đã phá tan tành căn nhà. Nayasmì siya sa súgal, Cờ bạc đã làm đời anh ta tàn tạ. Nagkayasmì ang íyang láwas sa nagkadaghan ang íyang anak, Càng sinh nhiều con vóc dáng của chị ấy càng sập sệ tàn tạ. tính từ tàn tạ, đổ nát, tiêu điều.

yasyas động từ 1 [A; b6(1)] rạch toạc ra. Giyasyásan sa kawatan ang ákung bág, Tên trộm đã rạch toạc chiếc túi xách của tôi. 2 [B4; c1] (quần áo) mặc rộng thùng thình, lòng thòng. Nagyasyas ang ímung karsúnis kay way bakus, Quần của cậu tụt lòng thòng vì không thắt dây lưng kìa. 2a rách tơi tả buông thõng xuống. Adurnung patikan nga nagyasyas, Những dải trang trí bằng lá cọ rủ lòng thòng xơ xác. 2b ruột gan phòi lòng thòng ra ngoài. tính từ rộng thùng thình, rủ lòng thòng. -in-an danh từ vết rạch toạc.

yátak động từ [A; b6(1)] 1 giẫm đạp mạnh bạo lên. Ang muyátak sa alambri makuryintihan, Ai giẫm lên dây điện trần đó sẽ bị điện giật ngay. Yatáki ang gasulinadur, Đạp mạnh chân ga lên. 2 đạp mạnh ra phía trước. Yatáki ang takup sa pultahan, Đạp tung cánh cửa ra. 3 vi phạm, chà đạp lên (luật lệ, thỏa thuận). Kapila ka makayátak sa súgù sa Diyus? Đã bao nhiêu lần con dám làm trái lời răn của Chúa? 3a làm nhục danh tiết của phụ nữ.

yáti danh từ du thuyền. động từ 1 [A13; a1c] đi du thuyền, chở đồ bằng du thuyền. 2 [a12] đóng, chuyển đổi thành du thuyền. 3 [A12; b(1)] sở hữu, tậu được du thuyền. yatíhan tính từ có du thuyền, sở hữu du thuyền.

yátì1 (cách nói giảm tránh của yáwà) 1 thán từ biểu thị sự bực bội, khó chịu. Yátì ning bat-ána uy, Khỉ thật, cái đứa bé này phiền phức quá đi mất. 2 từ đệm ngập ngừng khi chưa nghĩ ra từ thích hợp: cái gì ấy nhỉ... Kanang yáting, unsingálang ... klats, Cái, ừm, cái gì ấy nhỉ... cái bàn đạp ly hợp (côn). — ra 1 thán từ hoài nghi: có thật không đấy, làm gì có chuyện. Yátì ra, dì giyud nà musalir, Thôi đi, trò đó không ăn thua đâu. Yátì ra! Íya tà kung gisultían, Làm gì có chuyện đó! Hắn mà làm thật thì đã bảo tôi rồi. 2 thán từ biểu thị sự kinh ngạc: không ngờ, khiếp thật. Yátì ra. Lima ka líbu! Khiếp thật, những năm ngàn peso cơ đấy!

yátì2 danh từ cây tếch, cây giá tỵ, một loại cây lớn mọc hoang, ít được biết đến giá trị kinh tế tại Cebu: Tectona grandis.

yátis = yátì1.

yatut danh từ tên gọi tại đảo Leyte để chỉ các sinh vật siêu nhiên có đặc tính gần giống với các linh thần ingkantu; tuy nhiên chúng thường gắn liền với bệnh tật và ốm đau hơn.

yatyat1 tính từ uể oải lề mề, đần độn thiếu sức sống. Walay mubulan nímu kay yatyat kaáyu ka, Chẳng ai thèm thuê cậu đâu vì người vừa lờ đờ vừa đần độn. Kayatyat nímu uy! Wà giyud ka makahunàhunag pilù sa ngilit arun mulig-un? Sao cậu tối dạ thế hả! Không nghĩ ra được việc gấp mép lại cho nó chắc chắn hơn à? Yatyat nímu à! Tu, kuyúgi diays Iyay! Đồ chậm như rùa! Kìa, chị Eyay đang đứng đợi cậu đi cùng kìa! động từ [B145; b6] trở nên đờ đẫn, lù đù và ngốc nghếch.

yatyat2 tính từ mềm oặt và xẹp lép, chùng xuống vì thiếu độ phồng. Yatyat nga unlan, Chiếc gối xẹp lép mềm nhũn. động từ 1 [B] trở nên xẹp lép, chảy xệ nhăn nhúm. Miyatyat ang íyang tútuy human siya manganak, Ngực cô ấy bắt đầu chảy xệ sau khi sinh con. 2 [B; c1] võng trĩu xuống dưới sức nặng. Nagyatyat ang atup sa tulda, Mái bạt của căn lều bị chùng võng xuống. 2a [a12] kéo trĩu cành xuống, làm lủng lẳng. Ayaw yatyáta (iyatyat) ang sanga sa mangga, Đừng có vít cành xoài trĩu xuống như thế.

yaub động từ [AB6; c1] úp sấp lại, lật úp xuống bụng. Magyaub ang bátang matúlug, Đứa bé thường ngủ trong tư thế nằm sấp. Iyaub ang basúra, Đi đổ rác đi (nghĩa đen: dốc úp thùng rác xuống).

yaúsà (bắt nguồn từ ayaw úsà) = yúnà.

yáwà danh từ 1 ma quỷ, ác quỷ. 2 kẻ ác độc, người tâm địa hiểm độc. Ag yáwà, mudáyig nímu sa atubángan unyà manglibak sa luyu, Cái đồ mặt người dạ quỷ, trước mặt thì ngon ngọt khen ngợi sau lưng lại đâm chọt nói xấu. thán từ (hơi thô tục): biểu thị sự tức giận, ức chế bực mình: Mẹ kiếp! Chết tiệt! Yáwà! Pukáwun ta áning maáyung pagkahinánuk! Mẹ kiếp! Đang ngủ ngon lành lại bị dựng dậy! litsing — tiếng chửi thề cực kỳ giận dữ: Tiên sư nó! Khốn nạn thật! Litsing yáwà. Ímu na pud nang gibálì, Tiên sư nó! Mày lại làm gãy nữa rồi! — ra 1a lời thốt lên đầy ngờ vực bất bình: Quỷ tha ma bắt, làm sao mà được. Yáwà ra. Dì giyud nà musalir, Quỷ quái thật! Chắc chắn không đời nào xong được đâu. 1b lời thốt lên kinh ngạc: Quỷ thần ơi, thật thế sao? Yáwà ra! Tinúud ba nga gitirúhan ang Prisidinti? Trời đất quỷ thần ơi! Có thật là Tổng thống bị ám sát bằng súng không? 2 dùng trong câu cảm thán biểu thị sự ngạc nhiên sửng sốt. Yáwang nindúta ning ímung balay, Siyung! Trời đất ơi, nhà cậu đẹp mê ly thế này hả Siong! 3 từ đệm ngập ngừng: cái của nợ, cái quỷ gì ấy nhỉ... Kanang yáwang, kuan, unsingálan ..., Cái của nợ ấy, cái... cái gì gọi là gì nhỉ... động từ [B1256] gặp họa, rơi vào bước đường cùng khó khăn khốn đốn. Nayáwà na ta áni nga nahutdag gasulína nga layù sa istasyunan, Chuyến này khốn đốn to rồi, hết sạch xăng ngay giữa đồng không mông quạnh xa tít trạm xăng thế này. (→) động từ 1 [b5] trừng phạt nghiêm khắc, mắng té tát cho một trận. Yawaun (yawaan) ka run nákù ug dílì mu pasagdan nang makinilya, Mày mà không để yên cái máy chữ đó thì liệu hồn ăn đòn nhừ tử với tao ngay bây giờ. 2 [b4] bị ma xui quỷ khiến. Ayaw pagdúwà ug kutsilyu kay tingálig mayawaan ka, Đừng nghịch dao nữa, khéo quỷ xui ma khiến lại gây họa bây giờ. 2a [b4] phát điên lôi đình, giận mất khôn. Sa íyang kasukù giyawaan siya, Trong cơn thịnh nộ điên cuồng, anh ta như bị ma ám không còn kiểm soát nổi mình nữa. 3 [AB126] phá hủy hoàn toàn, làm hỏng bét tan tành; bị hủy hoại. Mga dúlun nga muyawà sa tanum, Lũ cào cào tàn phá sạch trơn mùa màng. yawàyawà động từ 1 [B1256] biến thành địa ngục trần gian. Nayawàyawà ang ílang pagpuyù tungud sa pagkabisyúsu sa íyang bána, Cuộc sống gia đình họ chẳng khác nào địa ngục bởi thói cờ bạc rượu chè hư hỏng của người chồng. 2 [b4] bị quỷ ám, ma nhập. Párì ang maghingílin sa panúway sa táwu nga yawàyawaan, Linh mục là người làm lễ trừ tà xua đuổi quỷ dữ khỏi thân xác kẻ bị ám. kayawàyawà động từ [A13] bị phá hỏng, mất cả vui một phần. Nagkayawàyawà ang átung pangalígù kay nakalimtan ang sud-an, Chuyến dã ngoại tắm biển của chúng mình mất cả vui vì quên phao đem đồ ăn theo. yawan-un tính từ quỷ quyệt, độc ác, tàn bạo như quỷ dữ. Yawan-un nga mga panghunàhúnà, Những mưu mô toan tính cực kỳ độc ác hiểm độc. động từ [B12] trở nên độc ác, quỷ quyệt.

yawan = awayan. xem áway.

yáwas cách nói giảm tránh của yáwà.

yáwat = iyáwat. — bángil tinggutum méo mó có hơn không (nghĩa đen: thứ để chống đói tạm thời lúc giáp hạt). Naminyù ang dágang gúwang ug sugarul. Yáwat bángil tinggutum, Gái ế lỡ thì lại lấy phải một gã cờ bạc bê tha. Thôi thì có còn hơn không vậy.

yáway cách nói giảm tránh của yáwà.

yáwi = yábi, danh từ 1, động từ.

yáwì cách nói giảm tránh của yáwà.

yáwis cách nói giảm tránh của yáwà.

yawit = yawyaw.

yawyaw động từ 1 [A; b3c] càu nhàu, lải nhải mắng nhiếc tràng giang đại hải. Kun muyawyaw na siya, mahílum ang tanan, Mỗi khi bà ấy bắt đầu cằn nhằn xả cơn tam bành thì mọi người đều im thin thít. 2 [A; c1] lẩm bẩm tụng kinh, nhẩm bài học một mình. -an(→) tính từ có tính hay cằn nhằn, mắng mỏ lải nhải.

yay dạng rút gọn của ayay (ôi chao, úi chà).

yáya1 danh từ vú em, người giữ trẻ. động từ [A; c1] làm bảo mẫu, chăm sóc trẻ nhỏ.

yáya2, yáyà = tiyà.

yàyà tính từ 1 chậm chạp, lề mề, đủng đỉnh. Ámung gipapaháwà ang mutsatsa námung yàyà, Chúng tôi đã cho cô người giúp việc nghỉ việc rồi, làm ăn lề mề quá thể. 1a ăn nói chậm rãi, thong thả từ tốn. Ang sinultihan sa Ilunggu yàyà kaáyu, Giọng nói của người vùng Iloilo rất đỗi nhẹ nhàng, khoan thai. 2 chùng xuống, chảy xệ, rộng lùng thùng. Yàyà na ang ímung tútuy, Ngực chị đã chảy xệ xuống rồi kìa. Nagsul-ub si Tátay ug yàyà nga karsúnis, Bố đang mặc chiếc quần rộng thùng thình. động từ 1 [B; c1] trở nên chậm chạp, ỉu xìu, thiếu sức sống. Way kaláki ang bayli kay nagyàyà ang urkista, Buổi khiêu vũ chán ngắt vì ban nhạc chơi uể oải buồn ngủ quá. 2 [B; c1P] rủ lòng thòng, trễ nải xộc xệch.

yáyay (tiếng trẻ con) danh từ 1 chỗ đau, vết đau, vết thương. Háin ang yáyay mu Bíbi? Chỗ nào làm em bé đau hả con? 2 đau, làm đau. Ayg gúnit ánà, day, yáyay nà, Con đừng sờ vào cái đó nhé bé cưng, đau đấy. động từ [AP; a1] làm đau, bị đau. Bunálan ta ang nagyáyay nímu ha, Bíbi? Để mẹ đánh đòn kẻ làm con đau nhé, cục cưng? Nayáyay intáwun ang Bíbi ku, Tội nghiệp bé cưng của mẹ, con đau lắm phải không.

yayha động từ 1 [A3; c1] (quần áo) một bên vai bị trễ xuống, tuột lòng thòng. Luag nga blawus nga nagyayhas abága, Chiếc áo cánh rộng bị tụt lệch hẳn một bên vai. 1a mở toang miệng túi, banh rộng miệng ra một bên rũ xuống. Nangyayha ang íyang pitáka, Túi xách của cô ấy mở toang hoác ra. Átung yayháun (iyayha) ang sáku, Chúng ta hãy banh rộng miệng bao tải ra. 2 [B6; c1] (đồ đạc rắn bên trong bao tải) đổ tràn, bung bét rơi ra ngoài. Tahia ang gisì sa sáku arun dì mayayha ang sulud, Khâu chỗ rách của bao tải lại kẻo đồ bên trong đổ tung ra hết bây giờ. Yayháa (iyayha) ang ginhawaan sa bábuy nga aslunun, Hãy mổ phanh moi hết nội tạng con lợn ra trước khi đem quay.

yáyu danh từ bé trai được thuê trông nom đứa trẻ khác.

yáyung động từ [AC; b6(1)] khiêng cùng nhau, cùng xúm lại khiêng một vật nặng. Magkayáyung ta íni kay bug-at, Chúng ta phải cùng nhau khiêng cái này thôi vì nặng lắm. — ang búlan = hayà ang búlan. — ug túig động từ [A13] (anh chị em ruột) sinh cùng một năm nhưng khác ngày tháng (năm một). (→) danh từ đòn khiêng, đòn gánh cho hai người cùng khiêng đồ. xem thêm tambayáyung.

yíba tiếng reo hò vui sướng: Hoan hô! Tuyệt quá! Yíba! Magparti diay mi, Hoan hô! Chúng mình sắp được mở tiệc tùng rồi.

yíbar = yír bar.

yíbu danh từ tiếng thốt lên vui sướng.

yílu1 danh từ nước đá, băng đá. động từ 1 [B2] đông lại thành đá. Muyílu (mayílu) ang túbig kun ibutangs prísir, Nước sẽ đông thành đá nếu cậu bỏ vào ngăn đá tủ lạnh. 2 [A; a2] làm đá. Dalì rang muyílu átung pridyidir, Tủ lạnh nhà mình làm đá nhanh lắm. 3 [A; b(1)] ướp đá. Nagyílu kus mga isdà arun dílì muransiyu, Tôi đang ướp đá cho mớ cá để chúng khỏi bị ươn. litsi kun — danh từ món đá bào đánh sữa và đường. động từ [A1] ăn hoặc làm món đá bào đó.

yílu2 danh từ màu vàng. động từ [B; a12] ngả sang màu vàng, ố vàng. Madugáyan muyílu (mayílu) ang papil, Để lâu ngày trang giấy sẽ ngả sang màu vàng ố. yiluhun tính từ có sắc vàng, hơi vàng.

yílu bil = kampanilya2.

yípi tiếng reo mừng: Ô dê! Tuyệt cú mèo!

yirba buyna = hirbubuyna.

yír bar danh từ vạch năm học, thanh kim loại nhỏ gắn trên túi áo ngực bên phải quân phục của học viên huấn luyện sĩ quan dự bị (ROTC) để chỉ năm học. động từ [A13] đeo vạch năm học.

yirs-uld tính từ nhiều tuổi, luống tuổi, già khú (đặc biệt dùng nói về gái lỡ thì — nói đùa). Bísag yirs-uld basta mayrun, pangasaw-a lang, Dù cô ta có già khú đế đi chăng nữa nhưng lắm tiền thì cậu cứ cưới đại đi. động từ [B125] trở nên già nua, luống tuổi. Anus-a ka pa magminyù? Unyà nag mayirs-uld? Bao giờ cậu mới tính chuyện lấy vợ? Đợi đến khi già ngắt ra đấy à?

yíru danh từ sắt, thép. káha di- danh từ két sắt, két thép an toàn.

yist danh từ men nở, nấm men. Ang yist pára patúbù sa pan, Men nở được dùng làm bột bánh mì phồng xốp lên.

yù dạng rút gọn của iyù.

yuad tính từ bụng ưỡn về phía trước, phần lưng dưới cong gập ra sau. Kasagáran sa mga mabdus yuad, Hầu hết phụ nữ mang thai đều có dáng đi ưỡn bụng cong lưng. động từ [B; b6] đi đứng ưỡn bụng ra đằng trước.

yúbit động từ [AN; a1c] khinh khi, coi thường miệt thị. Ayaw yubíta ang kabus, Đừng coi thường những người nghèo khổ. Giyúbit ang bungì sa isig níya ka bátà, Đứa bé bị hở hàm ếch bị bạn bè cùng lứa trêu chọc dè bỉu. danh từ lời chế giễu, sự miệt thị khinh khi. -an(→) tính từ thích khinh miệt dè bỉu kẻ khác. Yubitan kaáyu, mu rag way apan, Hắn ta rất thích gièm pha chế giễu người khác, cứ như thể bản thân hắn hoàn hảo không tì vết vậy. động từ [B125] đâm ra thích miệt thị coi khinh người khác. ma-un tính từ đầy vẻ khinh miệt, châm chọc miệt thị.

yudipurmu danh từ bột iodoform (thuốc sát trùng dùng trong y tế). động từ [A13; b6] rắc bột iodoform.

yudkap = yugkap.

yúdu danh từ cồn i-ốt sát trùng.

yudupurmu = yudipurmu.

yudyud động từ [A; c6] 1 dúi mặt vào chất bẩn nhiều lần. Iyudyud ang nawung sa irù sa íyang húgaw, Dúi mõm con chó vào đống phân của nó cho nó chừa đi. 1a kéo mạnh, giật chúi xuống. Giyudyud sa bátà ang ákung buktun pagyangùngù níyag kindi, Đứa trẻ cứ kéo giật cánh tay tôi xuống để vòi kẹo. 2 dìm ai xuống đáy bùn lầy của sự nghèo hèn cơ cực. Giyudyud ta sa kakabus tungud sa ímung pagkasugarul, Gia đình ta bị dìm vào cảnh bần cùng khốn khó cũng chỉ vì thói mê cờ bạc của anh.

yúga danh từ môn yoga. động từ [A] tập yoga.

yugkap tính từ đờ đẫn, bơ phờ, uể oải do mệt mỏi, thiếu ngủ. động từ [B1; b6] trở nên đờ đẫn, bơ phờ uể oải. Nagyugkap ku rung adláwa kay nagbilar ku gabíi, Hôm nay người tôi cứ đờ đẫn uể oải vì đêm qua phải thức trắng cả đêm.

yugkung tính từ cao lêu nghêu mà lưng lại còng gù. yugkungyugkung động từ [B1; c1] đi những bước chân dài lòng khòng, nhấp nhô nhưng lưng cứ gù gập về phía trước.

yugtù danh từ hồi, màn, đoạn kịch, giai đoạn trong một chuỗi sự kiện. 1 chương trong tiểu thuyết, màn trong vở kịch. Katapúsang yugtù sa sugilambung, Hồi kết của cuốn tiểu thuyết. 2 một khúc quanh, chặng đường trong đời. Halandúmung yugtù sa kinabúhì, Những khoảnh khắc đáng ghi nhớ trong cuộc đời. 3 thời khắc xảy ra sự việc. Sa mga yugtù sa pag-inusára, Trong những phút giây cô quạnh lẻ loi. động từ [A; c1] xuất bản theo từng kỳ, viết truyện theo từng chương hồi.

yúgu danh từ 1 cái ách (đặt lên vai súc vật kéo cày để buộc dây cương). 2 ách nặng, gánh nặng đè nặng lên vai. động từ 1 [A; a12] đẽo thành ách hoặc dùng làm ách. 2 [A; b6(1)] đeo ách vào cổ súc vật.

yugut động từ [B16; b3(1)c5] 1 cảm thấy niềm đau xót xa vô hạn khôn nguôi (văn chương). 2 ngậm đắng nuốt cay, uất hận oán thán và phẫn nộ. Nagyugut sa pagbáhin sa yútà, Nuốt hận vì cách chia đất đai bất công. Gikayugut níya ang wà ku pagbáwus sa sulat, Cô ấy hờn giận ấm ức vì tôi không hồi âm thư. ka- danh từ 1 nỗi buồn đau vô tận khôn cùng (văn chương). Tungud sa kayugut sa íyang buut, íyang gihálad ang láwas sa íyang anak nga patay na, Vì nỗi đau đớn tột cùng xé nát tâm can, ông đã dâng hiến thi hài đứa con trai vừa qua đời. 2 mối căm phẫn, sự uất ức bất bình. mayugtánun tính từ đầy vẻ phẫn uất, ngậm đắng nuốt cay oán hận.

yugyug động từ [A; a12] đung đưa, lắc mạnh qua lại hoặc rung lắc nhanh lên xuống. Yugyúga ang dúyan arun matúlug dáyun ang bátà, Đung đưa chiếc võng mạnh một chút để đứa bé nhanh chìm vào giấc ngủ.

yúhu tiếng reo hò phấn khởi: Hú hồn! Tuyệt cú mèo! Yúhu! Hatágan diay tag búnus ni Sir! Hú hồn hoan hô! Sếp sắp thưởng tiền cho chúng mình kìa!

yuhù danh từ một loại chim có cẳng chân dài.

yuhum danh từ 1 = pahiyum. xem híyum. 2 lúm đồng tiền. động từ [A; c1] = pahiyum. ma-un(←) = mapahiyúmun. xem híyum.

yuhut động từ 1 [AB3; cP] luồn qua, lướt qua, làm cho xuyên qua. Ang pagyuhut sa usa ka mabiaybiáyung tamíhid sa íyang mga ngábil, Nụ cười khẩy mỉa mai chợt thoáng hiện trên đôi môi anh ấy. Iyuhut (ipayuhut, payuhuta) ang íyang mga púlung sa píkas dalunggan, Hãy để những lời hắn nói lọt từ tai này sang tai kia rồi biến mất. 2 [A; a] lẻn vào, trốn ra ngoài một cách lén lút vụng trộm. Yuhut ta sa míting, Chúng mình chuồn khỏi cuộc họp đi. 2a lén lút làm việc gì không để ai hay. Nagyuhut siyag kúhag kindi sa lamísa, Thằng bé lén thó một cái kẹo trên bàn. 2b [A; c] buôn lậu. Wà madakpi ang miyuhut sa sigarilyu, Kẻ buôn lậu thuốc lá vẫn chưa bị bắt. yuhutyuhut, yuhutyúhut động từ [A; c] 1 tự do ra vào không ngừng. Giyuhutyuhútan sa hángin ang ílang payag nga nagkagusbat, Gió lùa thông thống qua từng kẽ vách xiêu vẹo của túp lều rách nát. 2 luồn lách xuyên qua. Dì mi makayuhutyuhut sa kabaknitan, Chúng tôi không tài nào chui qua nổi bụi rậm gai góc. mag-r-(←) danh từ kẻ buôn lậu, người chuyên tuồn hàng lậu trốn thuế.

yúin danh từ viết tắt của Liên Hợp Quốc (UN - United Nations).

yúka danh từ cây ngọc giá (yucca).

yúkab động từ 1 [A2; a1] rít một hơi thuốc lá, xì gà, tẩu. Yukába (iyúkab) ang abánu arun dílì mapálung, Rít mạnh điếu xì gà vào một hơi kẻo nó tắt ngấm bây giờ. 2 [A; b] châm lửa hút thuốc lá, xì gà, tẩu.

yukalíli = yúki.

yukaliptus danh từ cây khuynh diệp, cây bạch đàn.

yukaristika danh từ Bí tích Thánh Thể.

*yukaristiku kunggrísu — danh từ Đại hội Thánh Thể.

yukayu lời đáp lại câu đố kingkiri ("ai muốn thứ trong tay tao nào"), nhằm bày tỏ rằng người nói muốn có thứ đó: Của tao! Tao muốn! ‘Kingkiri?’—‘Yukayu.’ "Đoán xem ai muốn có món đồ này nào?" — "Tao muốn có nó!"

yukbù động từ 1 [A; c1] cúi rạp mình, khom lưng xuống thật thấp. Muyukbù ang taas nga táwu nga musulud sa kupà nga pultahan, Người cao kều buộc phải khom mình xuống mới qua được cánh cửa thấp lè tè. 2 [A3; b] quy phục, bái lạy, tôn kính quyền lực của ai. Ang mga táwu sa karáan nagyukbù sa adlaw, Người xưa bái lạy thần mặt trời. Dì sila muyukbù sa hukum sa ripiri, Họ nhất quyết không chịu phục phán quyết của trọng tài. Langyawng gahum nga giyukbúan sa gagmayng násud, Cường quốc ngoại bang mà các nước nhược tiểu đành phải cúi đầu quy phục.

yúki danh từ đàn ukulele. động từ 1 [A; b(1)] chơi đàn ukulele. 2 [A; a12] chế tạo đàn ukulele.

yukilíli = yúki.

yukù tính từ gập người, còng rạp xuống. Táwu nga yukù na kaáyu sa kagúlang, Một người già đã còng gập cả lưng xuống vì tuổi tác. động từ 1 [B; b6] oằn xuống, cúi gập cong cong. Humay nga nagyukù sa kahinug, Những bông lúa trĩu hạt uốn cong mình vì chín vàng. 2 [A; c] khom lưng, cúi xuống. Miyukù siya arun pagpunit ug batu, Anh ấy cúi người nhặt một hòn đá. yukùyukù sa buktun danh từ khuỷu tay, nếp gấp cánh tay.

yukug tính từ gù lưng, còng lưng về phía trước (do gánh nặng hoặc tuổi già). động từ [B; c1] còng lưng, gù lưng trên về phía trước. Nayukug siya sa kabug-at sa gipas-an, Anh ấy còng rạp lưng lại trước sức nặng của gánh hàng trên vai. Nayukug siya pagdinúkù sa íyang trabáhu, Cô ấy đâm ra bị gù lưng vì suốt ngày phải cúi gằm làm việc.

yukum danh từ má lúm đồng tiền. động từ [A23] hiện rõ má lúm đồng tiền. Muyukum ang íyang áping ug mupahiyum siya, Mỗi khi cười má cô ấy lại nở hai lúm đồng tiền duyên dáng. yukman tính từ có lúm đồng tiền. động từ [b8] nở lúm đồng tiền.

yukyuk động từ [A; a12] đâm ngập dao rồi ngoáy mạnh qua lại. Yukyúka ug maáyu arun daling mamatay ang bábuy, Đâm một nhát thật sâu rồi ngoáy mạnh mũi dao để con lợn chết cho nhanh.

yumù tính từ (con vật nhỏ) èo uột, kiệt sức ốm yếu do bị bồng bế vần vò quá nhiều. động từ [A12; a12] vuốt ve vần vò động vật nhỏ khiến chúng kiệt sức, ốm yếu. Kinsay nagyumù sa pisù nga himalatyun na? Đứa nào cứ vần vò chú gà con mãi đến mức nó sắp chết ngắc rồi thế kia?

yúmud tính từ mặt ủ mày chau, phụng phịu sưng xỉa vì tức giận khó chịu. động từ [A13; b3c1] sưng sỉa, xị mặt giận dỗi. Nagyúmud ang nawung kay naatrasáwu ang pagkáun, Hắn xị mặt tức tối ra vì bữa cơm dọn trễ. yumuran tính từ hay xị mặt, mặt lúc nào cũng sưng sỉa phụng phịu.

yumudyumud động từ [A; c1] lẩm bẩm trong miệng không ai nghe rõ. Dì ku gustung magyumudyumud ang ákung mga anak ug kasab-an, Tôi không muốn thấy các con tôi cứ lẩm bẩm làu bàu trong miệng mỗi khi bị rầy la mắng mỏ.

yumyum động từ [A; a12] hôn đắm đuối say đắm, hôn sâu nhục dục. Nawung nga way mangarastig yumyum, Khuôn mặt nhìn phát chán, chẳng ai thèm nảy sinh ham muốn hôn hít đắm đuối. -ay(→) động từ [C] trao nhau nụ hôn nồng cháy nhục cảm. Dì siya makigyumyumay ug babáyi nga bahù ug bàbà, Anh ta không thể nuốt trôi việc hôn môi say đắm một người phụ nữ bị hôi miệng.

yunà, yúnà (bắt nguồn từ ayaw únà) 1 — pa 1a chờ đã, khoan đã, đợi một chút. Yúnà pa, Rus, ayaw únag lakaw, Chờ một chút đã Rose ơi, đừng đi vội. 1b từ ngữ chuyển hướng cuộc trò chuyện: Khoan đã nào! Ấy chết! Yúnà pa. Anus-a tung pitsáha? Khoan đã nào. Cậu bảo việc đó diễn ra vào ngày nào cơ chứ? 2 lời chen ngang để giành quyền nói: Khoan đã! Hãy nghe tôi nói! Yúnà! Patiwasa ku arun mahibáwu sila sa tinúud, Khoan đã nào! Để tôi nói hết câu cho mọi người biết rõ ngọn ngành sự thật đã!

yunanimus danh từ quyết định nhất trí, sự đồng lòng tuyệt đối. Yunanimus ang hukum, Đó là một phán quyết nhận được sự đồng thuận tuyệt đối của tất cả mọi người. động từ [B126] nhất trí hoàn toàn.

yungatyúngat1 động từ [A1; b(1)] ngồi rảnh rỗi phì phèo tẩu thuốc hoặc điếu xì gà.

yungatyúngat2 = ungat-úngat.

yúngib danh từ hốc lớn, hang sâu bên sườn núi. động từ 1 [A3; b] đào hầm, khoét hang. Miyúngib ang mga Hapun sa búkid, Quân Nhật đã đào những đường hầm xuyên sâu vào lòng núi. 1a [a12] nước xói lở tạo thành hang hốc. Nayúngib ang kílid sa pangpang pagbahà, Sau cơn lũ lớn, vách vách núi bị khoét sâu hoắm thành một hang hàm ếch. 2 [A13] chui vào cố thủ trong hang. Nagyúngib ang kaáway, Kẻ địch đang cố thủ trong hang sâu. (→) = yúngib, danh từ.

yungit tính từ ngọng nghịu, không phát âm chuẩn được các phụ âm. Yungit ang sinultihan sa Insik kay dì makaluwas sa íri, Người Hoa ấy nói tiếng ngọng nghịu vì không tài nào uốn lưỡi phát âm được âm "r". động từ [B12] trở nên ngọng nghịu không rõ phụ âm.

yungki danh từ cái đe rèn. Yungki ang dukdúkan sa binágang puthaw, Những thanh sắt nung đỏ rực được đặt lên đe để quai búa rèn giũa.

yungyung động từ [A; c1] 1 buông thõng xuống, rủ xuống lòng thòng. Muyungyung ang buhuk ug dì masudlay, Tóc không chải sẽ rủ bù xù xõa xuống mặt. Ang mga sanga sa káhuy nagyungyung, Những cành cây sà trĩu thấp xuống đất. Giyungyung níya ang íyang kálù, Anh ấy kéo sụp vành mũ xuống che kín mặt. 2 thả dây dòng vật gì xuống dưới. Yungyúngig písì ang táwu sa atábay, Hãy thả đầu dây thừng xuống giếng cho người ở dưới kia bám vào.

yunik tính từ độc nhất vô nhị, độc đáo phi thường. Yunik kaáyu ning bayhána ug mga idíya, Người phụ nữ này sở hữu những ý tưởng độc đáo có một không hai.

yunipurmi tính từ đồng dạng, giống hệt nhau về vẻ ngoài. Yunipurmi ug hitsúra ang mga balay sa subdibisyun, Những ngôi nhà trong khu quy hoạch trông giống hệt như đúc từ một khuôn. danh từ bộ đồng phục. Utawa ang íyang yunipurmi, Là ủi phẳng phiu bộ đồng phục của nó đi. động từ 1 [C; c1] có dáng vẻ đồng dạng như nhau. 2 [A; c6] mặc đồng phục.

yunùyunù động từ 1 [A] núng nính, rung rinh vì béo phì ngấn mỡ. Tiyan nga nagyunùyunù sa katambuk, Cái bụng béo núng nính rung rinh như một tô thạch. 2 [A13] bước đi run rẩy lảo đảo. Tigúlang nga nagyunùyunù ang linaktan, Một cụ già cất từng bước đi run rẩy yếu ớt.

yunyun1 tính từ chùng xuống, oằn trĩu. động từ 1 [A; b5] đứng nhún nhảy dập dềnh lên xuống. Ayaw yunyúni ang katri, Đừng có đứng nhún nhảy trên giường như thế. Yunyúna (iyunyun) ang sanga kay íyang kabay-an, Hãy vít cành cây nhún nhảy lên xuống cho thằng bé cưỡi lên chơi. 2 [B] oằn xuống, trĩu nặng buông thõng. Nagyunyun ang sanga sa búnga, Cành cây oằn rạp mình xuống vì trĩu chịt quả.

yunyun2 danh từ công đoàn, liên đoàn lao động. líbur — = yunyun2.

yúpis = lúpis.

yupu, yúpu tính từ ngoan ngoãn, thuần tính dễ bảo. Kining kabayúa tun-ig pagkabayù kay yupu kaáyu, Hãy tập cưỡi trên con ngựa này đi vì nó rất thuần và ngoan ngoãn. động từ [B12; b6] trở nên ngoan ngoãn, biết nghe lời. Nagkayupu si Kurding human siya makaamgu nga mapalagput siya sa trabáhu, Cording dần biết điều và dễ bảo hơn hẳn sau khi nhận ra mình hoàn toàn có thể bị sa thải khỏi công việc.

yupyup động từ [A; a] 1 rít khói, hút một hơi sâu vào miệng. Yupyúpag sígi arun dì mapálung, Cứ rít từng hơi liên tục đi kẻo nó lụi tắt mất. 2 mút ngón tay, ngậm mút. Nagyupyup lang gihápun siyas kumagkù, Lớn tướng rồi mà nó vẫn còn giữ thói quen mút ngón tay cái. 3 khẩu dâm, ngậm bú cơ quan sinh dục. danh từ một hơi rít, ngụm khói hít vào. Usa lang ka yupyup sa mariwána hubug ka na, Chỉ cần làm một hơi cần sa là đầu óc cậu đã quay cuồng liêu xiêu rồi. -anan danh từ thứ dùng để hút thuốc hoặc để ngậm rít.

yúsà (bắt nguồn từ ayaw úsà) = yúnà.

yusapi, yusápi danh từ từ viết tắt của USAFFE — Các lực lượng Vũ trang Hoa Kỳ tại Viễn Đông (giai đoạn hậu chiến).

yúsi, yúsig danh từ điếu thuốc lá (cách nói lóng từ sigarilyu).

yusyus tính từ rộng thùng thình, lỏng lẻo; quần áo không vừa vặn hoặc bao tải ít đồ bị chùng lỏng. Yusyus ang sáku kay gikuháan man sa súd, Bao tải này xẹp lỏng cả ra vì người ta đã xúc bớt đồ bên trong. động từ [BN; c1] 1 lỏng lẻo, rộng thùng thình không được nén chặt. Nayusyus ang íyang sinínà kay nidaut na siya, Bộ đồ rộng thùng thình hẳn ra vì cô ấy sút cân quá nhiều. 2 tuột xệ xuống do dây thun dão.

yútà danh từ 1 mảnh đất, thửa đất. Nakapalit siyag yútà duul sa syudad, Anh ấy đã tậu được một mảnh đất gần thành phố. 1a cõi, giang sơn đất nước. Yúta sa mga higanti, Xứ sở của những người khổng lồ. — sa mga sáad Vùng Đất Hứa (tên mỹ miều thường dùng để gọi Mindanao). -ng tabúnun đất nước Philippines (nghĩa đen: xứ sở của chủng tộc da nâu — văn học). 2 trái đất, trần gian. Matúman ang ímung pagbuut dinhi sa yútà maingun sa lángit, Ý Cha thể hiện dưới đất cũng như trên trời. 3 đất trồng, thổ nhưỡng. Tambuk ang yútà sa ámung gardin, Đất trong vườn nhà chúng tôi rất đỗi màu mỡ phì nhiêu. 4 mặt đất, nền đất. Nakuyapan siya ug natumba sa yútà, Cô ấy ngất lịm rồi ngã khuỵu xuống nền đất. động từ [A12] tậu được đất, sở hữu điền sản. (→) động từ 1 [A13] canh tác ruộng vườn, cày cấy đất đai. 2 [B1256] (câu hỏi hoặc đề xuất) bị bỏ lơ, rơi vào quên lãng không được đếm xỉa tới (như thể bị ném xuống đất). Nayutà ang íyang pangutána kay may kasulti man ang íyang gipangutána, Câu hỏi của anh ta rơi vào thinh không vì người được hỏi đang mải trò chuyện với người khác mất rồi. -an tính từ có nhiều đất đai điền sản, chủ đất. yutan-un tính từ thuộc về cõi trần, phàm trần (đối lập với chốn thiên đàng). Kita mga táwung yutan-un, Chúng ta chỉ là những sinh linh phàm trần cát bụi. ka-an danh từ 1 những dải đất đai rộng lớn. 2 các quốc gia dân tộc. mag-r-(→) danh từ 1 người nông dân làm ruộng. 2 địa chủ sở hữu đất. yutàyutà danh từ một loại rắn nhỏ cỡ bằng con giun đất, da màu đen tuyền và có nọc độc. tag- danh từ chủ sở hữu mảnh đất.

yutawhan danh từ quê hương chôn rau cắt rốn (ghép từ chữ yútang natawhan). -un, maki-un tính từ yêu nước, nồng nàn tinh thần ái quốc.

yútik tính từ lầy lội, nhão nhoét bùn lầy. Yútik kaáyu ang dálan ug ulan, Mỗi khi trời mưa thì con đường lại lầy lội bì bõm. động từ [B1; a12] trở nên lầy lội, nhão nhoét. ka- động từ [A13] lầy lội khắp nơi. danh từ mức độ lầy lội, bùn nhão. Kayútik sa lápuk nga mu rag linúgaw, Lớp bùn đất nhão nhoét quánh lại sền sệt chẳng khác nào cháo hoa.

yúturn danh từ 1 khúc quay đầu xe hình chữ U. 2 biển báo cấm quay đầu. động từ [A2; c6] quay đầu xe theo hình chữ U.

yutyut1 tính từ 1 rộng thùng thình và nhăn nhúm lùng bùng quanh eo. Yutyut kaáyu nga karsúnis nga dakù ug pila ka sukud pára níya, Chiếc quần rộng thùng thình nhăn nhúm vì to hơn số đo của cậu ta tới mấy cỡ. 2 = yatyat2. -un(→) tính từ có dáng dấp rộng lùng bùng, nhăn nhúm.

yutyut2 = ut-ut1.

yúyu danh từ 1 con quay yo-yo. 2 đồng hồ đeo tay (tiếng lóng). động từ 1 [A; a12] chơi trò con quay yo-yo; làm thành con quay yo-yo. 2 [A; a] đeo đồng hồ đeo tay (tiếng lóng).

yúyù = tiyù.

yùyù tính từ trĩu xuống, rũ xuống rười rượi. Yùyù ang abága sa pildíru, Kẻ thua cuộc buồn bã ủ rũ buông xuôi bờ vai. động từ [B126; c16] võng xuống, sà trĩu xuống. Nayùyù ang hayhayan tungud sa kabug-at sa hinayhay, Dây phơi quần áo oằn võng hẳn xuống trước sức nặng của đống đồ giặt.