Các hình thức có đánh dấu dao găm đã được đưa vào phần chính của từ điển, và những mục liệt kê ở đây cần được nghiên cứu kết hợp với mục chính.

†ab-ab v [B; b6] lửa đang bùng cháy. Miab-ab (naab-ab) na ang káyu pag-abut sa bumbíru, Lửa đã bùng cháy dữ dội khi lính cứu hỏa đến. a bị nhai nát, bị xói mòn, lở loét, đang bùng cháy.

abansádu a ở gần mặt đường. — sa buling không dễ bám bẩn, che giấu vết bẩn tốt. Abansádus buling ang kalsúnis nga itum, Quần đen không thấy bẩn. v [B2] ở, trở nên gần mặt đường. Maabansádu ang inyung balay kun padak-an ang kalsáda, Nhà anh sẽ nằm sát đường nếu họ mở rộng lộ giới.

abansáwu = abansádu.

†abri — birat v [A; b6] khuất phục một người dưới sự đe dọa (mang tính hài hước — bắt nguồn từ tiếng bồi Nhật cho câu abríhi ang bilat được dùng trong thời kỳ Nhật chiếm đóng). Abri birat (miabri birat) na lang si Kulása kay gitiúnan mag ribulbir, Colasa đành chịu khuất phục vì họ đang chĩa súng lục vào cô ấy.

abrisíti, abrisyíti = abrasíti.

†ábung1 (→) n 2 ở trong trạng thái mà điều gì đó rất có thể xảy ra với mình. Ayaw mug panaway sa kaminyúun kay abung pa mu, Đừng có chê bai hôn nhân vì chẳng bao lâu nữa các bạn cũng sẽ kết hôn thôi. Ang tigúwang abung sa kamatáyun, Người già đang ở độ tuổi cái chết có thể ập đến bất cứ lúc nào. v [A13] một sự kiện sắp đến gần. Nag-abung na ang Pasku, Giáng sinh đang đến gần.

ábung2 n cảm giác say có được khi ăn phải đồ ăn ôi thiu. v [A123P; a4] mắc phải cảm giác này. Giábung ku human makakaun sa dubuk nga tulíngan, Tôi bị chóng mặt sau khi ăn cá ngừ ôi thiu.

†abut (←) một giống lúa cho năng suất cao hoặc loại đất màu mỡ. Ábut kaáyu ang basakan kay sa kamad-an, Ruộng lúa nước cho năng suất cao hơn đất gò cao. pa-(→) n ngày sinh dự kiến của người mẹ. Karung simanáha ang paábut sa ákung asáwa, Vợ tôi dự sinh vào tuần này.

†abyadur — sa lubi n người trèo cây lấy nước dừa/thốt nốt (mang tính hài hước).

adbinturar = abinturar.

†adlaw — gabíi làm việc gì đó suốt ngày đêm. Adlaw gabíi ang ákung trabáhu, Tôi làm việc ngày đêm. may — rang magabíi rồi cũng có ngày gió đổi chiều (nghĩa đen: ngày rồi sẽ chuyển thành đêm). Ímu kung gidaugdáug kay ábi pubri man ku, apan may adlaw rang magabíi, Anh chèn ép tôi vì nghĩ tôi nghèo, nhưng sông có khúc người có lúc.

-an(→), hiN-an(→) n phần nước dừa tươi dành cho chủ cây, tính bằng lượng thu hoạch được vào một ngày cụ thể trong tuần.

adlib1 v [A; b6] ứng khẩu một cách tự phát không cần kịch bản. Kinahanglan sa usa ka anawunsir nga maáyu muadlib, Một phát thanh viên cần phải có tài ứng khẩu giỏi. Giadlíban na lang níya ang lima ka minútus, Anh ta chỉ khỏa lấp năm phút đồng hồ bằng cách ứng khẩu.

†admirar admiradur n người ngưỡng mộ. Daghan siyag admiradur kay gwápa man, Cô ấy có rất nhiều người ngưỡng mộ vì xinh đẹp.

†adult pur — chỉ dành cho người lớn (phim ảnh).

aduptǎr v 2 [A; a] thông qua một thể chế chính phủ. [1142]Kun unsang matánga sa kagamhánan ang aduptahun kanà mag-agad lang unyà sa plibisítu, Hình thức chính phủ nào được thông qua sẽ tùy thuộc vào kết quả trưng cầu dân ý.

†adwána n 2 nơi đặt cơ quan hải quan hoặc khu vực cảng gần hải quan. Didtus adwána dunggù ang bapur, Con tàu cập cảng gần trạm hải quan.

ág — lang bất cứ thứ gì và tất cả mọi thứ. Ág lay kan-un sa bábuy, Lợn thì ăn tất cả mọi thứ. Ág lang trabáhu ang íyang gidatug kanákù, Cô ta trút hết mọi việc phải làm lên đầu tôi.

†ágak v 3 [A; a12] dìu dắt, hướng dẫn ai đó làm việc. Musúkul kus kásu ug dúnay muágak nákù, Tôi sẽ kháng án đến cùng nếu có người luật sư hướng dẫn. Agákun tikaw sa pag-atiman sa tanum, Tôi sẽ chỉ cho bạn cách chăm sóc cây cối.

†agálunpaN- v [A23] đồ vật bị thất lạc đã lâu nay tìm lại được với chủ cũ, hoặc món đồ đã bán đi từ lâu nay lại quay về tay chủ cũ. Nangagáwun ang ákung singsing nga narimáti kay aku ra gihápuy nakapalit sa pagsubasta, Chiếc nhẫn của tôi chắc hẳn coi tôi là chủ nhân của nó, bởi vì sau khi đem cầm cố mà không chuộc lại được, tôi vẫn mua lại được nó trong phiên đấu giá.

†agaw ig-(←) ug ikatrayinta idús ug tungà (humorous) họ hàng xa lắc xa lơ (nghĩa đen: anh em họ đời thứ ba mươi mươi rưỡi).

agay-ay2 v [B346] chất lỏng rỉ xuống rất chậm từ nguồn. Nag-agay-ay ang túbig sa punúan sa káhuy, Nước đang rỉ rất chậm xuống thân cây. n dòng nước rỉ chậm. -in- n 1 chất lỏng rỉ chậm từ từ. 2 lượng nước đã rỉ ra.

†ági (→) anhà mag- điều đó chắc chắn sẽ xảy ra. Anhà giyud ka mag-agi sa latigu kay buyágun ka man, Xem ra anh thế nào cũng phải ăn đòn roi thôi vì quá hư đốn. pa- v 2 [A; ab] ủi, là phẳng đồ vật bằng dụng cụ. Paagia kug kadiyut sa ákung sinínà, Cho tôi ủi lại chiếc váy một lát nhé. Gipaagian ku na ang mga hábul nga gisiun, Tôi đã đem mấy tấm ga giường bị rách đi chạy máy khâu lại rồi. pa-(→) = pa-, v2.

†agpas v 5 [c] thuốc chữa khỏi bệnh. Dílì maagpas (maagpasan) sa binisayà ang sakit sa bágà, Thuốc Nam không thể chữa khỏi bệnh về phổi.

agribyádu = agrabyádu.

†agwáda agwadahan n 1 chiếc đòn gánh vác trên vai với mỗi đầu treo một cái thùng. 2 những cái thùng dùng để chở nước. 3 nơi người ta đi gánh nước. 4 các hộ gia đình được người gánh nước phân phối nước đến.

†agwádu a 2 bánh nướng chưa chín kỹ bên trong. v 2 [B12] bánh ra lò bị sống ruột. Ang kakúlang sa síga mauy nakapaagwádu sa bibingka, Bánh nướng bị sống là do lửa quá yếu.

ahan = kayhà (theo phương ngôn).

†ahaw v 1a [B1256] thiếu thốn, không có. Hala, níay mil arun dì ka maahaws igalastus syudad, Này, cầm lấy một nghìn peso để anh không bị thiếu tiền tiêu vặt khi ở thành phố.

akadímik n giám thị học vụ, quan chức đứng hàng thứ hai trong một trường công lập, chỉ đứng sau hiệu trưởng. v [B; c1] giữ chức hoặc trở thành giám thị học vụ.

akawunting n môn kế toán học trong trường học.

alabádu v 1 [A; c1] khoanh tay trước ngực. Ug mualabádu ang párì, sunud pud, Nếu linh mục khoanh tay trước ngực, chúng ta cũng làm theo như vậy. 2 [A1] đọc những lời cầu nguyện cuối cùng lúc hấp hối. Nag-alabádu na ang bitayun, Tử tù đang đọc những lời cầu nguyện cuối đời.

alahíbi = alhíbi.

†álam may (walay) (→) thất học (không có học thức). Lisud ang pangimplíyu ug wà kay alam, Anh sẽ rất khó kiếm việc làm nếu không có học vấn.

†alarma v 3 [B12] cảm thấy lo lắng, báo động về điều gì. Nagkaalarma ang mga táwu sa kahimtang sa násud, Người dân bắt đầu lo lắng về tình hình đất nước.

alastar v [B12] tàu thuyền thả neo bị đứt dây trôi dạt đi. Nagkaalastar na ang ímung sakayan, Thuyền của anh đang bị đứt neo trôi đi rồi.

albumina n albumin (lòng trắng trứng). albuminahun a chứa albumin.

alibanta khẩu lệnh để kéo vật gì lên. Únu, dus, tris, alibanta! Một, hai, ba, kéo lên nào!

alibay2 v [A; c] quàng, vắt vật gì qua vai. Alibayan ta kag tualya arun dì ka tugnawun, Ta quàng cho con chiếc khăn tắm để khỏi bị lạnh.

†alirdyik 3 có sự ghét bỏ, ác cảm với điều gì. Alirdyik kaáyu ku sa hílak, Tôi rất ghét tiếng khóc. v 3 [B12] đâm ra ác cảm, dị ứng với cái gì.

alis xéo đi, cút đi (từ thông tục). Alis dihà bi. Akuy naglingkud dihà, Tránh ra chỗ khác xem nào. Ghế đó tôi ngồi cơ mà.

ális n vệt nước rẽ ra sau chân vịt tàu thủy. v [A] tạo ra vệt nước rẽ sóng. Muális ug maáyu ang ispidbut ug pakusgan, Tàu cao tốc tạo ra những con sóng lớn ở phía sau khi chạy nhanh.

aliyunyun (từ yunyun) n một loài côn trùng giống nhện, có màu nâu bẩn nhạt, chân dài mảnh khảnh, có tên gọi này vì chúng nhún nhảy cơ thể lên xuống khi bị quấy rầy. [1143]

almahadun = almuhadun.

alpabit n bảng chữ cái alphabet.

†álup v 1a [B24] độ nổi tiếng, sự ái mộ sụt giảm. Miálup na ang bitúun ni Súsan Rúsis, Ngôi sao Susan Roces đã hạ nhiệt.

†alupaup = alup-up.

amamaylu = tabilus.

amara v [A; a] vung vũ khí ở thế thủ hoặc trong cơn giận dữ. Misibat siya pagkakità sa íyang kuntra nga nag-amara ug pinútì, Hắn ta liền chuồn thẳng khi thấy kẻ thù lăm lăm gươm giáo.

amatung n tảng đá lớn hoặc đống đá kết thành tảng nằm ở vùng nước nông, thường hơi lộ thiên ngay cả khi thủy triều lên.

†ambak v 2 [A; c] đi xuống, trèo xuống. Mihínay siyag ambak sa káhuy, Anh ta từ từ leo xuống cây. 2a ra khỏi nhà. Bisag gabíi na, muambak gihápun ka? Đêm hôm thế này mà mày vẫn định đi chơi đấy à? 2b xuống xe, mang đồ xuống phương tiện. Anhi ra ku dinhi ambak, Tôi xuống ở đây. Iambak ra ang ákung dala, Lấy hành lý của tôi xuống đi. 3 [B6] đường may nối giữa vai và ống tay áo bị sà xuống thấp hơn đường vai áo. Ipausab nang sinínà kay miambak ang tahì sa abagahan, Hãy bảo thợ may lại cái áo đó đi vì đường may vai bị sà xuống thấp quá. a đường may vai bị sà xuống thấp hơn đường vai. -an n mép của một khu vực bị sụt xuống, vách dựng đứng. Ang ambakan sa intabládu, Mép sân khấu.

†ambas v 2 [AC] hai hay nhiều người hoặc vật đến nơi gần như cùng một lúc. Nag-ambas ug abut ang sulat ug ang tiligráma, Thư tín và điện tín đến gần như cùng một lúc.

†ambisiyun n 2 cách chơi mạt chược trong đó người chơi không ù ngay khi có thể mà cố gắng tích lũy bài để đạt điểm cao hoặc kết quả tốt hơn. v 2 [AP; b] chơi bài theo chiến thuật này. Mumadyung na tà ku, apan wà lang kay nag-ambisiyun (nagpaambisiyun) kug syíti páris, Lẽ ra tôi đã ù mạt chược rồi, ngặt nỗi tôi cứ ôm bài chờ đủ bảy đôi cơ. -ar v = ambisiyun, v1. -adu a đầy tham vọng. Ambisiyunádu kaáyu ning batáa nga makahuman sa íyang pagtuun, Đứa trẻ này rất có tham vọng học cho bằng thành tài. v [B126; b6] trở nên đầy tham vọng.

ambisyúsa = ambisyúsu (giống cái).

ambríla kat n kiểu váy với nhiều mảnh hình tam giác loe dần về phía gấu và ôm hẹp ở eo, trông hơi giống chiếc ô. v 1 [A; c1] may váy theo kiểu này. 2 [A; c] mặc váy kiểu này.

amimispis = pispis.

†amin v 3 [A; a12] thừa nhận lỗi lầm hoặc sai trái do mình gây ra và chịu trách nhiệm. Kun aminun níymung tanang nabitabù, maminusminus pa ang ímung sintinsiya, Nếu anh thú nhận mọi chuyện đã xảy ra, bản án của anh sẽ được giảm nhẹ phần nào. 4 [A; a] tiêu diệt, giết chết (mang tính hài hước). Akuy muamin ánang hingusig nga irù, Tôi sẽ tống khứ con chó sủa inh oái đó đi. a đã chết.

†amping -in-an n 1 vật mà người ta phải gìn giữ. 2 cơ quan sinh dục của trinh nữ (từ uyển ngữ).

†amù maáyu pay amù náa pay duha ka dakù sa lubut nghèo rớt mồng tơi (nghĩa đen: con khỉ còn khá hơn vì ít ra nó còn có hai xu dính túi ở mông).

amurítis n chứng tương tư lụy tình (mang tính hài hước). v [B126; a4] mắc chứng tương tư. -un(→) a mang tâm trạng tương tư.

Ámuy3 n người Trung Quốc gốc Hạ Môn (Amoy).

amuy-ámuy v [A; b5] dỗ dành, xoa dịu cơn giận. Amuy-amúya (amuy-amúyig) kindi ang bátà ug maghilak, Hãy dỗ dành đứa trẻ bằng một viên kẹo khi nó khóc. n hành động xoa dịu, dỗ dành.

amyat a coi thường người khác và ra vẻ ta đây phô trương. Amyat nang bayhána. Dílì makighuyhúy nátù, Kiểu cách kiêu kỳ thế đấy cái cô ả đó. Chẳng thèm chơi lê la cùng tụi mình đâu. v [B12] trở nên kiêu kỳ và hợm hĩnh. Lagmit ang kadátù makaamyat (makapaamyat) sa usa ka asáwa, Sự giàu có thường làm cho người vợ trở nên kiêu ngạo, coi mình cao hơn người. -in- v [A; a2] cư xử ra vẻ kiêu kỳ, phô trương.

an = ang (theo phương ngôn).

†anak n — sa salà, pagpakasalà con hoang, con ngoại hôn. — sa pagkaulitáwu con đẻ của người đàn ông trước khi kết hôn. — sa pagkadalága con sinh ra trước khi người phụ nữ kết hôn. — sa Táwu Chúa Giê-su. — sa Diyus Chúa Giê-su. — sa sakramintu con hợp pháp.

†andir — gráwun a được tiến hành trong vòng bí mật. Andir-gráwun ang mga kalihúkan sa mga kaáway nátù, Các hoạt động của kẻ thù đều tiến hành trong bí mật. v [c1] làm việc gì một cách bí mật. — wit a nhẹ cân, còi cọc. Andir wit kaáyu ning batáa kay níwang, Đứa trẻ này rất nhẹ cân vì còi cọc. v [B12; b6] trở nên nhẹ cân, sút cân.

†ángal v 2 [A; c] tiết lộ bí mật, khai ra (tiếng lóng). Muángal siya sa pulis kun dì nátù bahínan, Hắn sẽ khai sạch với cảnh sát nếu chúng ta không chia phần cho hắn.

anghuy = anhuy.

†angka v 3a [A23P; b3] thay đổi ý định, nuốt lời, rút lại thỏa thuận. Dì ku muangka. Ang sábut, sábut, Tôi sẽ không nuốt lời đâu. Giao kèo [1144]là giao kèo. pa- v [A; a] làm cho ai đó bỏ cuộc hoặc thay đổi ý định. n vật hay điều kiện khiến người ta đổi ý. Ingun sa paangka ang ílang gipangáyù nga bugay, Họ đòi mức sính lễ cao như vậy cốt là để ép nhà trai phải rút lui.

†anislag -un n lông gà chọi có màu vàng óng ánh sáng sủa pha các sọc nâu sẫm.

†ánit n 2 miếng da nhỏ đính ở hai đầu dây cao su của súng cao su dùng để giữ hòn đá. v 2 [A; c] gắn miếng da giữ đạn vào dây cao su. 3 [A; a] cạo trọc đầu. (→) a đầu cạo trọc.

†ansuy v 2 ngã bệnh do dính nước sau khi quan hệ tình dục. Gíkang mugámit dì siya muhíkap ug túbig kay mahadluk ansúyan, Hắn ta không dám đụng đến nước sau khi quan hệ vì sợ bị trúng gió độc.

antidit v [A; c16] ghi lùi ngày tháng trên văn bản sớm hơn ngày thực tế. Antidítun (iantidit) lang nátù ang aplikasiyun kay ulahi na, Chúng ta cứ ghi lùi ngày trên đơn xin vì đã quá hạn rồi.

antititanus n mũi tiêm phòng uốn ván.

†antiyúhus — ug bíka v [A13] không nhìn thấy những thứ to đùng rành rành trước mắt (nghĩa đen: đeo kính làm bằng mảnh gốm vỡ).

antrak, antraks n nhọt độc lớn không có ngòi, thường mọc ở ngực, gáy hoặc sau lưng. v [A123; b5] bị nhọt độc loại này.

†anyil — sa lubut n vết da bầm xanh ở phần chót cột sống của trẻ sơ sinh.

apartǎr a nằm ở vị trí cách xa nơi nào đó. Apartǎr kaáyu ang ámung balay sa mirkádu, Nhà chúng tôi nằm rất xa chợ. v [B; c1] ở vị trí cách xa. Apartaha (iapartǎr) pagtúkud ang inyung balay sa karsáda, Hãy xây nhà cách xa mặt đường ra.

-du = apartǎr.

†apiktǎr -du(←) a chịu ảnh hưởng bởi điều gì. Apiktádu kaáyu ang mga ginikánan sa mga bátang magbinúang, Cha mẹ vô cùng đau lòng và ảnh hưởng khi con cái hư hỏng. v [B12] chịu ảnh hưởng. Maapiktádu ang tibuuk láwas sa bísan unsang sakit nga átung batíun, Toàn bộ cơ thể đều bị ảnh hưởng bởi bất kỳ căn bệnh nào mà ta mắc phải.

†apindiks n 2 phụ lục sách.

aplikisyun = aplikasiyun.

aprísir n người định giá tài sản.

apsaydawun kik n bánh ngọt úp ngược (upside-down cake). v [A] làm bánh úp ngược.

aptudit a cập nhật, nắm bắt kịp thời các sự kiện. Aptudit kaáyu ning bayhána sa mga tabì, Người phụ nữ này rất cập nhật về chuyện ngồi lê đôi mách.

apuntǎr v [A; c] ghi chép, lập danh sách. Ang iskúrir mauy miapuntǎr sa iskur sa nagbaskit, Người ghi điểm đã ghi lại tỉ số trận đấu bóng rổ. Iapuntǎr unya kiring ákung giútang, Hãy ghi sổ những thứ tôi mua thiếu này nhé.

arangka2 v [C; b3] cãi vã ầm ĩ, hỗn chiến. Gubut kaáyug mag-arangka na ang bana ug ang íyang abubhuang asáwa, Trời đất như đảo lộn mỗi khi người chồng và người vợ ghen tuông của anh ta cãi nhau.

arastǎr = alastǎr.

*araw-áraw paN- a dùng cho sinh hoạt hàng ngày (tiếng lóng). Pang-araw-áraw níya ang íyang mutsatsa, ang íyang uyab panagsa ra níya dulgi, Hắn coi cô ô mai như vợ lẽ phục vụ nhu cầu thường ngày, còn người yêu chính thức thì rất hiếm khi chạm đến.

†arbul2 — di = arbur di.

arbur di n Ngày Trồng Cây (Arbor Day).

aríba4 tiếng hô cổ vũ, khích lệ người chơi hoặc người biểu diễn. Aríba, Kutya, usa na lang ka puwint, Cố lên Cotia, chỉ còn một điểm nữa thôi!

ar-ip si n từ viết tắt của Tổng công ty Tài chính Phục hồi (Rehabilitation Finance Corporation), nay là Ngân hàng Phát triển Philippines. v [A; a12] vay tiền từ quỹ R.F.C.

†árit n quan hệ tình dục (tiếng lóng). pala- a có nhu cầu sinh lý cao, sung mãn.

†aríya1 v 5a [A] tàu thuyền bắt đầu rời bến. Miaríya na ang barku pag-abut námù sa pantalan, Con tàu đã bắt đầu nhổ neo rời đi khi chúng tôi đến cảng. 6 [B4] bắt đầu sụt lún, đổ sập. Miaríya ang payag nga nadaghanan sa táwu, Căn lều chứa quá đông người nên bắt đầu đổ sập xuống.

armunída = almunída.

arsínik n thạch tín (arsenic). v [a12] bỏ thạch tín đầu độc.

arsupu n trò chơi chữ nhại từ arsubispu (mang tính hài hước).

asam-asam v [AN; b(1)] 1 dám làm việc khó khăn, vượt quá khả năng của mình. Mag-asam-asam kag pangusína nga dì gánì ka kamaung muháling? Anh dám đứng bếp nấu nướng sao trong khi châm lửa còn chẳng biết? 2 dám làm việc mà mình không có quyền hạn. Nag-asam-asam man siyag lingkud sa uluhan sa lamísa, dì nauláwan siya? Hắn ta dám cả gan ngồi vào đầu bàn tiệc, không thấy xấu hổ sao?

†asáwa asawaasáwa, uluasáwa n vợ hờ, vợ lẽ chung sống không thú cưới. v [B6; c1] có hoặc trở thành vợ/chồng chung sống không hôn thú.

asáyin v 1 [A; a] phân công ai vào vị trí công tác. Giasáyin ku sa paniktikag bakì, Tôi được điều động về vùng sâu vùng xa. 2 [A; c] giao việc, giao bài tập. Wà kuy humwurk nga giasayin, Tôi không được giao bài tập về nhà nào cả. [1145] -min n 1 việc bổ nhiệm công tác. 2 giao việc, phân công.

asimbul1 v [A; c1] lắp ráp các bộ phận, máy móc. Asimbul na ang radiyung ákung gipalit kay dì ku maantígung muasimbul, Tôi mua chiếc đài đã được lắp ráp sẵn vì bản thân không biết cách ráp.

asimbul2 v [AC; c1] tụ tập, tập hợp tại một địa điểm. Didtu ang parid mag-asimbul sa plása, Đoàn diễu hành tập trung ở quảng trường.

†asinda asindíru n 2 chủ ruộng muối (mang tính hài hước). asindíra = asindíru (giống cái).

†asiráwu — ug buhuk tóc cứng, xoăn cứng như dây thép.

asirkásu = asikásu.

†asistǐr v 3 tham dự sự kiện, cuộc họp. Asistiran (asistihan) ug banda ang ílang kasal, Lễ cưới của họ sẽ có ban nhạc đến biểu diễn góp vui.

†atay 4 — sa abu phần trắng nhất của tro bếp được dùng làm nước lèo kiềm, dùng làm thuốc trị khó tiêu. 5 — sa súkà cặn giấm tích tụ thành một khối mềm, trơn. v [A2] giấm tạo thành lớp cặn mềm, trơn. Dì pa aslum ang súkà ug dì pa muatay, Giấm chưa chua cho đến khi nó tạo ra lớp cặn nhầy mềm.

atitaw v [B3(1)4] mụn nhọt chín và gom ngòi rõ ràng. Tusdíka ang buthanan sa hubag ug muatitaw na, Hãy nặn ngòi mụn khi nó đã chín và gom cồi rõ. a có ngòi mụn sắc nét, rõ ràng.

†atras 4 phần đuôi, phía sau của thuyền. v [A] 1a tàu thuyền lùi lại phía sau.

†atsa n 2 điểm số loại trung bình kém trong khoảng 70 (gọi như vậy vì số 7 trông giống cái rìu).

atsak = atsay2.

átut = átud.

awagan = ulagan. xem úlag.

†awhag n thúc bách, thôi thúc. Ang awhag nga lawasnun, Nhu cầu bản năng thể xác (tình dục).

ay-ar it n giống lúa mới được du nhập, lúa thần kỳ IR-8.

báag2 = bálag.

báag3 n sự chuẩn bị ít đồ ăn cho một buổi tụ tập nhỏ. Ug dúnay báag sa inyu muadtu ku, Nhà bạn có tiệc ăn uống nhỏ nào thì tôi sẽ sang góp vui. paN- v [A2; b6] tham dự buổi tụ tập ăn uống nhỏ.

†baang, báang (←) n 1 cái miệng há rộng để ăn đồ ăn. Kagamay nga táwu apan dakug báang, Người thì nhỏ thó mà cái miệng lúc ăn thì há rộng thế. 2 một miếng ăn đầy mồm. Usa ra ka báang sa buáya, Mày chỉ vừa đúng một ngoạm của cá sấu là hết.

†bàbà dakù ug — a nhiều chuyện, hay nói, ồn ào.

badíday n từ xưng hô trìu mến, yểu điệu dành cho các bé gái. Gikápuy ang ákung badíday? Cục cưng của ta mệt rồi à?

†badigard n 2 người yêu hoặc vợ/chồng (mang tính hài hước).

†bag n 4 syuldir — túi đeo vai. pansing, pantsing — bao đấm bốc. ubirnayit — túi du lịch qua đêm. ayis — túi giữ lạnh. pípar — túi giấy. ham-, hand- túi xách tay.

bagnul a 1 cùn, không sắc. Ang bagnul nga kutsilyu dì limpiyu ug pinutlan, Con dao cùn cắt không được ngọt và sạch. 2 chất rắn đặc và nén chặt, không dễ vụn bở. Bagnul ang batu ikumparar sa anapug, Đá cứng hơn đá vôi nhiều. 3 da chai sần và dai. v [B; a] 1 lưỡi dao trở nên cùn. 2 đông đặc hoặc kết thành khối cứng. Ang kabugnaw makapabagnul (makabagnul) sa túbig, Cái lạnh làm cho nước đông đặc lại. 2a da bị chai sạn. -un a vón cục, có nhiều cục cứng.

†bagting n 2 một trong ba sự kiện quan trọng trong đời người mà chuông nhà thờ rung lên: rửa tội, kết hôn, qua đời.

†bagtuk a 2 nét mặt cau có, khó chịu. v [B6] 2 mang bộ mặt nặng nề, hầm hầm. Dì ka giyud makasúgù niánang bayhána kay mubagtuk dáyun ang nawung, Không bao giờ bạn có thể sai khiến cô ả đó được vì mặt cô ta sẽ xị xuống ngay lập tức.

†bag-u 2 -ng kaláyu, kandílà, túbig nghi thức làm phép Lửa Mới, Nến Phục Sinh và Nước Thánh vào đêm Thứ Bảy Tuần Thánh. -ng kinabúhì cuộc đời sang trang mới sau khi thoát nạn hoặc khỏi bệnh hiểm nghèo. Magpasalámat ta sa Diyus sa átung bag-ung kinabúhì, Hãy tạ ơn Chúa vì đã cho chúng ta một cơ hội sống cuộc đời mới. v 2 — sa kaláyu, kandílà, túbig [A13; c1] làm lễ phép Nước Thánh, Lửa Mới và Nến Phục Sinh. 3 — sa kinabúhì [A12] ban cho ai cuộc đời mới, cứu mạng. — sa útang [A; a12] đáo hạn và gia hạn khoản vay. kabag-úhan n 1 thời đại hiện đại. 2 thế hệ trẻ.

bagul2 a nghèo khổ. Dì ku mutúu nga kun bagul ka sa sinugdan, bagul ka na lang sa hangtud, Tôi không tin rằng nếu từ đầu anh nghèo thì anh sẽ mãi mãi nghèo hèn.

bagurung = bagrung.

†bagyu — sa kinabúhì những giông bão, tai ương trong cuộc đời (mang tính văn chương). Taliwā̀ sa ímung kalípay muhúrus usáhay ang mga bagyu sa kinabúhì, Trong cuộc sống ai mà không có lúc gặp trắc trở, gian nan.

†bahù paniN- 1b -ng yútà cái chết đã cận kề (nghĩa đen: mùi đất — mang tính hài hước). Nagpanimahù nang yútà ang kansirun, Bệnh nhân ung thư đã phảng phất mùi tử khí.

bait v [A13] sống lương thiện, đi theo con đường ngay thẳng (tiếng lóng). Dì na siya muinum. Nagbait na siya, Anh ta không uống rượu nữa rồi. Anh ấy đã tu chí làm ăn.

†bakgráwun -ir = bakgráwun, n3, 4, 5.

bakhan n cúi đánh trái tay, cú đánh bạt bóng trái tay trong quần vợt. v [A; a12] tát bằng mu bàn tay hoặc đánh trái tay. Bakhánun ta ka rug magtubagtubag ka, Ta sẽ cho mi một tát lệch mặt nếu còn dám cãi lại tao.

†bakì -in- a 1 ngồi xổm chân vắt chéo. 2 quần lót bikini. v [A; c1] 1 ngồi bệt xuống đất vắt chéo chân. 2 mặc quần bikini.

bakig = pakì2.

†bakrayid v 2 [A; b6] chia sẻ phần của người khác. Mahímù bang mubakrayid kus ímung kan-un? Tôi có thể xin chia sẻ chút đồ ăn của bạn được không?

baksit n ghế sau của xe đạp hoặc xe máy. v [A; c1] ngồi ở ghế sau xe.

†balalà v 1 = balálà. 2 [A; c1] thi trượt ở trường. Balaun (ibalà) tikaw sa klási ug dì ka magtuun, Tao sẽ cho mày rớt môn nếu không chịu học hành.

3 [A2; b6] ngã nhào xuống đất một cái rõ to. Mibalà ku sa salug nga sínaw, Tôi ngã vật xuống sàn nhà trơn trượt một cái rõ mạnh.

†balay — sa lamígas tổ kiến. tag- tiếng hô vang lên khi đến nhà bạn bè để báo cho họ biết sự hiện diện của mình.

balbangáhan = balbangáan.

†baldúsa n 2 loại bánh quy vuông màu trắng.

†bali1 v 7 [A] đổi phần sân/khung thành trong bóng rổ ở hiệp hai. n sự đổi sân.

bali2 n múa ba-lê (ballet). v [A; b] biểu diễn múa ba-lê.

†báli a 2 — ug ígù đáng đời cho ai đó. Báli ug ígù ang íyang gidangátan kay matinumánun sa gustu, Đáng đời cái kết cục của nó vì tội cứng đầu bướng bỉnh.

†bálì balìbálì n 3 trong bóng rổ, kỹ thuật ngả người thật ra phía sau khi ném bóng để đối phương khó cản phá. Maáyu sa balìbálì si Bárun, Baron rất giỏi kỹ thuật ném rổ ngả người ra sau. v [A; c1] ném bóng theo cách này.

†balibul v 2 [a12] chuyền qua chuyền lại một vật như thể quả bóng chuyền. Gibalibul sa mga bugáung ang tubul nga nag-utaw-útaw, Lũ cá móm đang húc qua húc lại cái cục phân cứng nổi bồng bềnh trên mặt nước biển.

balikturyan n học sinh trượt lớp (chơi chữ kết hợp giữa balidikturyan và bálik — hài hước).

†balisbis paN-an v 2 [A2; b6] trời mưa đủ lớn để nước chảy róc rách từ mái hiên xuống. ‘Kusug ba ang ulan?’—‘Ígù giyung nakapamalisbisan,’ ‘Mưa to lắm hả?’—‘Đủ sức làm nước chảy xối xả từ mái hiên xuống đấy.’

†balista v 3 [A23] gió hoặc vận may xoay chiều ngược lại. Mibalista ang hángin maung nanimbang na pud sila sa píkas, Gió đổi chiều thổi ngược lại nên họ phải dịch chuyển sang phía mạn bên kia để giữ thăng bằng thuyền. Namawì na pud si Pabling. Mibalista na tingáli ang íyang dimálas, Pabling lại bắt đầu thắng đậm rồi. Có lẽ vận rủi của anh ta đang xoay chiều chăng.

-da = balista, v3.

†balítà walay (→) hoàn toàn không hay biết gì về tình hình hoặc sự việc đã xảy ra. Wà lay balítà ang bána nga naglaki ang íyang asáwa, Người chồng hoàn toàn không hề hay biết chuyện vợ mình đang tòm tèm với trai bên ngoài.

bálit prup a chống đạn (bulletproof).

†bálun pa- v 3 [A; c] tổ chức lễ tiễn đưa, tặng quà tiễn. 4 n phong tục ném một ít đất hoặc sỏi lên quan tài ngay khi hạ huyệt để tỏ lòng thành kính và cũng để linh hồn người chết không quay về ám ảnh những người ở lại. 4a lớp đất được ném xuống quan tài trong nghi lễ tiễn biệt. 5 quà tặng chia tay hoặc mừng cưới cho cặp đôi mới cưới từ đóng góp của cả hai bên gia đình.

†balur a có phẩm giá, uy tín cao. Ang pagmaistra balur kaáyung pangitáa, Nghề giáo là một nghề nghiệp có uy tín cao. pa- v 2 [A; b7] giữ thể diện, duy trì phẩm giá cho bản thân hoặc chức vị. Magpabalur giyud ang huwis sa kurti, Thẩm phán phải luôn giữ uy nghiêm chốn pháp đình. di- a mang lại sự tôn trọng và uy tín cao. Dibalur nga tígum. Púlus imbahadur sa mga násud ang mitambung, Một cuộc họp cấp cao, có sự tham dự của đại sứ các nước.

baluskad = baluskag.

bambu2 v [A; a12] đánh mạnh vào thân người ai đó tạo tiếng kêu thình thịch. Bambuhun ta kag magtubagtubag ka, Tao sẽ nện cho mấy bồi vào người nếu mày còn dám già mồm cãi lại.

†banà pasi- v [A; a] cảnh báo, nhắc nhở ai đó chú ý. Gipasiban-an (gipasibanáan) ku siya sa dílì pagpúnay ug kúyug adtung tawhána, Tôi đã cảnh báo cô ấy không được suốt ngày kè kè đi chung với gã đàn ông đó.

†bandu2 n 2 nơi tập hợp của một nhóm người đoàn kết vì mục đích chung. Bandu Usminya, Phe phái của những người ủng hộ Osmeña. [1147]

†bangdaybangday n 2 trò chơi của trẻ em dùng tay búng dây chun luân phiên nhau, ai làm dây của mình đè lên dây của đối thủ thì thắng. v 3 [AC; b] chơi trò búng dây chun.

†banghag v 3 [A23; b6] xen ngang vào cuộc trò chuyện. Dì ka mubanghag ug náay magsulti, panábì, Đừng có chen ngang vào câu chuyện khi người khác đang nói, hãy xin phép trước. a hay xen vào chuyện người khác ngay cả khi không biết rõ chủ đề đang bàn tán là gì.

†bangku n nhà vệ sinh (mang tính hài hước — so sánh với dipusitu, v 5). Buysit. Humag káun, diritsus bangku! Khỉ thật! Vừa ăn xong là phải phi ngay vào “bồn”!

bangkúru n loài cây nhỏ ở vùng ven biển và bụi rậm có quả hôi dùng làm thuốc: Cây nhàu (Morinda citrifolia).

†banting v 2 [A; c] đè nặng lên ai đó bằng một gánh nặng công việc, áp lực lớn. Lima ka klási ang gibanting sa usa ka maistru, Người giáo viên phải gánh vác tới năm lớp học.

†bantuk n đất trồng lúa rẫy, lúa cạn trái ngược với ruộng nước. humay sa — lúa rẫy. pulis — từ trào phúng, châm biếm dành cho cảnh sát không đạt chuẩn hoặc có vẻ ngoài buồn cười.

†banwag -in-an n 1 một giáo phái tôn giáo mới thành lập ở Mindanao mô phỏng nghi thức theo Giáo hội Công giáo Rôma. 2 tín đồ của giáo phái này. v [B156] trở thành tín đồ của giáo phái binanwágan.

bara2 v [AB] làm tắc nghẽn, bị nghẽn. May nuug nga mibara sa túbu sa hugasan, Một mảnh vải làm tắc nghẽn đường ống bồn rửa chén. Nabara ang isdang búhì sa ákung tutunlan, Con cá còn sống mắc nghẹn trong cổ họng tôi. Magkabara ang trapiku basta magkaalas dúsi, Giao thông bắt đầu ùn tắc vào khoảng mười hai giờ trưa.

†bára1 n 4b — sa Ispiritu Santu trọng tội do tổ tiên gây ra và bảy đời sau phải gánh chịu hậu quả. v 2a [b5] gánh chịu sự trừng phạt do chọc giận Chúa Thánh Thần. Gibára (gibaráhan) sa Ispiritu Santu nang pamilyáha, Gia đình đó đã phạm thượng và chuốc lấy cơn thịnh nộ của Chúa Thánh Thần.

bards = part.

barit từ uyển ngữ thay cho barut.

†bása v 1a [b6] đọc kinh cầu nguyện cho người sắp lâm. Gibasáhan ang himalatyun nga nagtingà, Người đang hấp hối được đọc kinh cầu nguyện cho lúc lâm chung. 1b — ug kúmiks [A13; b(1)] gái mại dâm lãnh đạm đến mức vừa hành sự vừa đọc truyện tranh. Basáhan ka lag kúmiks ánang kapúnga, dakù na kaáyu nag bangag, Con phò đó chẳng cảm giác gì với anh đâu (nghĩa đen: sẽ đọc truyện tranh trên người anh), cái lỗ của nó rộng hoác ra rồi còn gì.

†baskit bul n 2 điệu nhảy đặc trưng bởi các động tác mô phỏng việc dẫn bóng và ném bóng rổ. v 2 [A] nhảy điệu bóng rổ.

batangginyu = batangginya (giống đực).

†batbat v 2 [A; a] đi dọc theo, bám theo các mép hoặc vùng ngoại vi. Mibatbat sila sa lapad nga humayan, Họ đi vòng quanh mép cánh đồng lúa rộng lớn. Batbáta ning dalána ug muabut ka sa tubud, Đi theo con đường mòn này, bạn sẽ đến suối nước.

†bátì -l-an n 2a dịch bệnh. May balatían karun sa Pásil, Đang có dịch bệnh ở Pasil đấy. v [B1] lâm bệnh, ngả bệnh. Nagbalatían ang inahan, Người mẹ đang bị ốm.

*batingting hugut ang — xem hugut, a5.

†batu batubátu n 4 tinh hoàn (tiếng lóng hài hước).

baybay3 n điệu nhảy trong đó các cặp đôi ôm nhau và lắc phần thân trên sang hai bên theo nhịp nhạc. v [AC; c1] nhảy điệu baybay.

†bayi kababayin-an n 2 = bayin-an. v [A12] thuộc nhóm bạn bè hoặc họ hàng nhà gái.

baylarína = baylirína. xem bayli.

báyung1 n loại gỗ cứng có màu sẫm.

†bibirun v 3 [A13] người trưởng thành mà hành xử non nớt, phụ thuộc như trẻ con. Unsa, nagbibirun ka pa nga magpatábang ka pa mag pasul-ub sa karsúnis? Mày vẫn còn là trẻ con à mà mặc quần cũng phải nhờ người khác giúp?

†bíbu n 1 trong trò chơi bài kiểu bridge hoặc whist, tình huống mà người chơi buộc phải theo chất bài vừa đánh ra. 2 lá bài dẫn đầu. v 2 [A; c1] đánh ra lá bài dẫn buộc người khác phải theo chất hoặc theo chất bài. Bibúhun (ibíbu) giyud sa magburiskas ang íyang baráha ug dúna siyay ikabíbu, Người chơi bài buriskas sẽ đánh theo chất nếu họ có quân bài phù hợp.

†bigu tilyu n 2 để ria mép. Sa úna bigutilyu nà siya, Hồi trước anh ta từng để ria mép.

†bikarbunátu — disúsa = bikarbunátu.

†bilíbid n 2 nhà tù. v 2 [B126] bị tống giam, bỏ tù. Nabilíbid sa salà nga panlúgus, Bị giam vì tội hiếp dâm.

binhurun a phụ nữ không được coi trọng, phụ nữ bị chồng bỏ, phụ nữ hư hỏng, tai tiếng và tương tự. Ayawg pangasáwag binhurun, Đừng cưới một người đàn bà lăng loàn, rẻ tiền làm vợ. v [b6] coi thường, đánh giá rẻ mạt người phụ nữ.

binipisya v [A; c1] bào chế thuốc từ thảo mộc. Binipisyahun (ibinipisya) sa tambálan ang mga sagibunhun, Thầy lang bào chế thuốc chữa bệnh từ các loại thảo mộc.

†binta1 a quần áo may sẵn có đường may kém tinh tế, cẩu thả. v 2 [c1] được may một cách rẻ tiền, kém chất lượng.

bintul2 thán từ biểu lộ sự thất vọng nhẹ hoặc chán ghét. Bintul, wà man diay nákù kasirhi ang pultahan, Ồ lạ chửa, tôi lại quên khóa cửa mất rồi!

†bínug n 2 cát lún.

birianádir a tỏ thái độ kiêu kỳ, lạnh lùng xa cách (từ thông tục). Basta iksámin birianádir siya kay dì man pakupya, Hắn ta đối lập hẳn trong các kỳ thi vì nhất quyết không cho ai chép bài cả. v [B126] trở nên xa cách, lạnh lùng với người khác.

bís2 n căn cứ quân sự.

†bisti n nét đặc trưng tiêu biểu của một vùng đất. Ang kuting ug lamuk mauy bisti sa Sugbu, Rệp và muỗi chính là những "đặc sản" không thể tách rời của Cebu. v [B1256] trở thành nét đặc trưng của một nơi.

bitirána = bitiránu (giống cái).

†bitiránu n 3 người đàn ông góa vợ (mang tính hài hước).

†bitúun 6 — sa dágat Đức Mẹ Đồng Trinh. paN- 3 — ang panan-aw v [A2S3P] hoa mắt thấy sao xẹt. Namitúun ákung panan-aw pagkaigù sa ákung mata, Tôi hoa mắt chóng mặt khi bị đấm trúng vào mắt.

bluprint n bản thiết kế chi tiết (blueprint). v [A; c1] lập bản thiết kế cho việc gì.

bradi, brádi = brad, n1.

†búang -in- v [A13] trục trặc, hoạt động bất thường. Nagbinúang na sad ning awtúha dà. Dílì na sad muandar, Chiếc xe này lại giở chứng rồi. Nó không chịu nổ máy nữa.

bugalu n điệu nhảy bugaloo. v [A] nhảy điệu bugaloo.

†bugas n 2a — bugtung mụn nhọt nhỏ không có ngòi. v 2a [a4] mọc mụn nhọt nhỏ không có ngòi. Gibugas bugtung ku, Tôi bị mọc vài cái nhọt nhỏ không đầu.

†bugtik v 1 [B; a] đồ vật chứa căng phồng, đầy ắp và căng cứng vì chứa quá nhiều. Mubugtik (mabugtik) ang íyang pitáka kun tingsuwildu, Ví của anh ta căng phồng lên vào những ngày nhận lương. Bugtíka pagsulud ang sáku, Nhồi đầy ắp cái bao tải đó vào.

búgù3 = bugun, n1, v.

†bugwak n 2 khu vực đất lấn biển ở Thành phố Cebu, được gọi như vậy vì bùn phun lên trong quá trình nạo vét.

†búhat n 4a Sách Công vụ Tông đồ, một trong bốn sách Phúc Âm.

†búhì1 a 2 — nga bakak lời nói dối trắng trợn. — ug bakak kẻ nói dối trơ tráo. Way mupiyal sa mga táwung búhì ug bakak, Không ai tin tưởng một kẻ chuyên nói dối trơ trẽn cả.

búing từ uyển ngữ thay cho búang, dùng như một lời chửi yêu thương chứ không hẳn là lăng mạ. Kabúing nímu uy! Gipahulat ku nímpug maáyu, Anh đúng là cái đồ quỷ sứ đáng ghét! Bắt tôi phải chờ mòn cả mỏi cổ.

bukádu2 = abukádu.

†bukàkà v 3 [A; c1] mở toang, bóc bung vật gì ra. Kinsay nagbukàkà sa putus? Ai đã xé toạc gói hàng ra thế? 4 [B12; b6] trở nên ba hoa, nhiều chuyện, nói nhiều. Nabukàkà siya tungud sa pagpanumbálay, Cô ta trở thành kẻ lê đôi mách vì thích đi la liếm khắp nhà hàng xóm.

bulaktǎy n loài cá có vảy với thân hình bạc, đường kính 2 inch và dài 3 inch, tìm thấy ở vùng nước lợ ven vịnh.

bulasa, bulasà = lamudlaw.

bulis walà ma- điều gì đó đã xảy ra đúng như dự đoán (không trật đi đâu được). Giingnan ta kag musaka ka dinhà, mahúlug ka. Dà, wà mabulis ag ákung sulti, Tôi đã bảo trèo lên đó thế nào mày cũng ngã mà. Đấy, lời tôi nói cấm có sai tẹo nào.

bulitlit v [A; a] nới rộng một lỗ nhỏ, dùng cả hai tay banh rộng các mép. Akuy mibulitlit sa gamayng lungag sa bungbung, Tôi chính là kẻ đã khoét rộng cái lỗ nhỏ trên tường. Ákung bulitlítan ang ímung buhuk ug wà bay kútu, Để tôi vạch tóc mày ra xem có con rận nào không nhé.

bupalu n con trâu nước (buffalo).

†búru1 n mangga — xoài xanh ngâm muối, thái lát hoặc bào sợi.

burumbut = alundris2.

búsa núba n bài hát, điệu nhảy bossa nova. v 1 [A] khiêu vũ điệu bossa nova. 2 [c1] soạn nhạc theo tiết tấu bossa nova.

busting kẻ khoe khoang, ba hoa (tiếng lóng). Busting kaáyu siya, pakitàkítà dáyun sa íyang bag-ung rilu, Hắn ta đúng là đồ khoe mẽ, cứ hở ra là trưng cái đồng hồ đeo tay mới tậu cho thiên hạ thấy. v [B12] trở thành kẻ khoe khoang, thích phô trương (tiếng lóng).

butáka2 n ở rạp chiếu phim, khu vực ghế ngồi phía sau tầng ghế chính.

†butang1 v 5a butangi [bū́tangi] thán từ biểu thị một lời châm chọc sắc sảo đến mức đối phương không thể cãi lại được (nghĩa đen: đánh trúng chỗ hiểm). ‘Primírang tihik ug mangáyù lag sabaw nga dílì mupalit ug unud.’—‘Bū́tangi,’ ‘Đúng là đồ keo kiệt! Xin nước dùng mà chẳng thèm mua miếng thịt nào ăn kèm.’—‘Chuẩn không cần chỉnh, phục sát đất (tôi không cãi vào đâu được).’ [1149]

†butar v 2 [A2; b6] ủng hộ, tán thành hoặc phê chuẩn ai hay cái gì. Mubutar ku kun duktúra ímung pangasaw-un, Tôi sẽ đồng ý nếu anh cưới một nữ bác sĩ làm vợ. Dílì sad ku makabutar ánang idíya nga muwilga ta, Tôi cũng không thể ủng hộ ý tưởng tổ chức đình công của chúng ta.

butikin n cửa hàng thuốc nhỏ. v [A; a] biến một không gian thành tiệm thuốc tây nhỏ.

butíkul n 1 vết sẹo rỗ đậu mùa (mang tính hài hước). 2 người bị rỗ mặt (mang tính hài hước). -un a mặt rỗ (mang tính hài hước).

†butu paN- v 1a [A2] nổi mụn nhọt, phát ban trên da. Namutu ang ákung líug, Cổ tôi bị nổi mẩn ngứa.

n những nốt ban mụn do bệnh lao da gây ra.

buyna2 mũ beret đen làm bằng nỉ. v [A; b6] đội mũ beret.

bwaybuway = buraybúray.

bwisit, bwísit = buysit.

†byáhi n 2a katapúsang — 2a1 chuyến đi cuối cùng ra nghĩa trang. 2a2 cơ hội cuối cùng để kết hôn. v [B1256] kết hôn ở độ tuổi muộn màng (chuyến đò chót). Bísag makatapúsang byáhi basta prantsit, úki, Dù có là chuyến cuối cùng đi nữa miễn là được chỗ ngồi ngon nghẻ thì vẫn OK. (Ý nói: lấy chồng muộn cũng chẳng sao miễn là bắt được mối béo bở).

†byúda — aligri người góa phụ lẳng lơ, ham vui. Nagpalámì uruy ang byúda aligri, Ồ kìa, góa phụ vui vẻ có vẻ đang tận hưởng cuộc sống nhỉ. v [B13] trở thành một góa phụ lẳng lơ.

†dágat paN-an(→) n 1 thuyền đánh cá. 2 ngư trường, vùng đánh bắt. v [a12] được chuyển đổi thành tàu đánh cá hoặc vùng khai thác thủy sản.

†daghan v 2 [b8] cho quá nhiều thứ gì vào món ăn. Nadaghanan ra sa asin ang ákung linatan, Món canh hầm của tôi bị lỡ tay cho quá nhiều muối rồi.

Dagúhuy thủ lĩnh cuộc nổi dậy chống Tây Ban Nha ở Bohol. kalíwat ni — người gốc Bohol.

†dagungdung a 1 trĩu quả. 2 trời âm u, nhiều mây. v [B; b6] 2 trời kéo mây mù, sắp mưa. Nagkadagungdung ang panahun. Muulan tingáli, Trời đang kéo mây âm u kìa. Chắc sắp mưa rồi.

†dagway n 4 = bayhun, n4.

dahúluy v [A23] thức ăn trôi tuột xuống cổ họng một cách trơn tru. Ang landang mudahúluy lang inigtún, Món bánh ngọt bột cọ trôi tuột qua cổ họng rất dễ dàng.

dakang v [A; a] 1 = dakul. 2 nện, đóng mạnh vật gì xuống. Dakngun ku ang mga lansang nga nanglábaw, Tôi sẽ nện phẳng những cái đinh đang nhô cao lên. n dụng cụ dùng để gõ hoặc đóng đinh.

†dakdak -an(→) n -an ug Sabadu khuôn mặt phẳng lì trông giống như hòn đá giặt đồ vào ngày thứ Bảy. v [B125] khuôn mặt trở nên phẳng lì.

dakug = pakug.

†dalága (→) v [A13] phụ nữ góa chồng làm điệu, chưng diện lại. Gustu na pud tingáling magminyù pag-usab ang byúda kay nagdalaga man, Góa phụ đó chắc lại muốn tái giá rồi nên mới bắt đầu phấn son chưng diện.

†dalágan dagandagan v [A2] 1 tiền bạc sinh sôi, đầu tư sinh lời. Mudagandagan ang kwarta ug inigusyu, Tiền bạc sẽ nảy nở nếu biết đầu tư kinh doanh. 2 dùng được lâu, không bị cạn kiệt trong một khoảng thời gian. Maáyu kay nakadagandagan ang ámung bugas hangtud sa katapúsan sa búwan, Thật may là số gạo của nhà chúng tôi đủ ăn đến tận cuối tháng.

dalímasù (từ pásù) n một loại côn trùng dài khoảng 1 inch, đường kính ¾ inch, phủ các lớp lông xoăn màu xanh, bám ở mặt dưới lá dừa. Chúng gây ngứa rát và làm cho gia cầm ăn phải bị suy kiệt nặng.

dalipasù (từ pásù) n một dạng u nhú trên da giống như pasù, n1 về ngoại hình, có chứa chất lỏng trong suốt, do vết cắn của loài mạt sống trong đất tơi xốp, khô.

dalipsut = dalipsù.

damagan3 cẩu thả, bất cẩn trong công việc. Dì giyud magkadimáu ning íyang búhat kay damagan kaáyu, Công việc của cô ta lúc nào cũng rối tung lên vì quá cẩu thả. v [B125] tỏ ra bất cẩn trong việc gì.

†damikà, damíkà v 2 [A; b6] ngồi bệt xuống sàn nhà, thường với tư thế hai chân bắt chéo ở mắt cá chân. Gidamikaan níla ang húgaw nga salug, Bọn họ ngồi bệt duỗi người trên sàn nhà dơ bẩn.

dámun = kanámù (theo phương ngôn). xem kami.

†dánag v 2 hoàn toàn không hay biết gì về những chuyện đang diễn ra xung quanh mình. Nagdánag lang ang bána sa dautang líhuk sa íyang asáwa, Người chồng hoàn toàn mù tịt trước những hành vi xấu xa của vợ mình.

†danggit -in- n 2 tư thế quan hệ tình dục trong đó cả hai người cùng nằm nghiêng, người đàn ông áp sát lưng người phụ nữ. v 2 [A; a] giao hợp ở tư thế này.

†daplak v 3 [B3(1)6] nằm sóng xoài trên mặt đất. Giánay ang trúsu nga nagdaplak sa yútà, Khúc gỗ nằm bẹp dí trên mặt đất đã bị mối mọt ăn. Nadaplak ang bátang nadugmù sa balas, Đứa trẻ vấp ngã úp mặt nằm sõng soài trên bãi cát.

dapli, daplì v [A; c] đặt, cất sang một bên. Mìdaplì siya sa íyang buluhatun pag-abut námù, Cô ấy cất dở công việc đang làm sang một bên khi chúng tôi tới. Nagdaplì kug sud-an pára ninyu, Tôi có để phần sẵn thức ăn cho các bạn đây. Nakadapli kug duha ka gatus ka písus, Tôi đã để dành ra được hai trăm peso.

†daplin pa- v 1a [A2; c] gác lại việc đang làm dang dở. Mipadaplin siya sa íyang gibása ug namátì sa tabì, Cô ấy đặt cuốn sách đang đọc xuống để lắng nghe chuyện phiếm.

dápul bag túi duffel (túi vải bạt hình ống). v [c1] đựng vào túi duffel. Dapulbága (idápul bag) ang tanang bulingun, Hãy cho hết quần áo bẩn vào túi duffel đi.

†dáru n 2 đồng ruộng cày bừa. daruhan n 2 súc vật dùng để cày cấy.

datsun n xe ô tô Datsun.

†dátù3 sakit ug, sa — n bệnh lao phổi (bắt nguồn từ quan niệm bệnh nhân lao cần phải nghỉ ngơi tuyệt đối).

dátù3 n loại rượu thuốc cất chưng cất thô sơ tự nấu ở địa phương.

dawa v [B46; b6] máu trong món huyết canh (dugùdugù) bị đông tụ lại.

dawungdung a, v1, 2 = dagungdung. 3 = dayungyung.

†dáyun -in- n 3 liền một mạch không đứt đoạn. Dináyun ang karsúnis ug kamisadintru, Áo sơ mi và quần được may dính liền vào nhau.

dì2 từ dùng để gọi lợn. v [A; c1] gọi lợn bằng cách kêu dì, dì, dì. dìdì2 = dî.

†dibisiyun n 1a khu vực giáo dục, sở giáo dục quận/tỉnh. — syupirintindint n Giám đốc Sở Giáo dục.

diditi n thuốc trừ sâu DDT.

didtut = didtu.

dík = dî2.

dikyam = kyamuy.

dimasyádu, dimasyáwu = masyádu.

†dipirinsiya -du(←) a khiếm khuyết, hỏng hóc. Dipirinsiyádu siyag matris, Cô ấy bị dị tật tử cung. v [B126] phát sinh lỗi, hỏng hóc.

diprisyun n hiện tượng áp suất khí quyển giảm thấp (áp thấp). May diprisyun kunu kay may bagyu, Nghe nói có vùng áp thấp vì sắp có bão.

†diskarga v 1b [A; b(1)] đại tiện hoặc tiểu tiện (từ thông tục). Mudiskarga úsà ta dinhi kay way mga táwu, Đi tiểu ở đây chút đi vì không có ai quanh đây cả.

diskutsu = biskutsu.

†dispatsar v 5 [A; a12] mắng thẳng vào mặt, nói những lời phũ phàng với ai. Dispatsahun ka lag ingun nga wà kay kwalipikasiyun, Họ sẽ phũ phàng tống vào mặt bạn câu nói rằng bạn không đủ trình độ.

†dispatsu người giao việc vặt, tiểu đồng. v [B126; a12] làm chân sai vặt.

†dispuwis 2 do đó, vì thế, cho nên. Miingun ka nagdamgu ka, dispuwis natúlug ka, Bạn bảo là bạn đang mơ đấy thôi, suy ra là bạn đang ngủ rồi chứ gì.

†distansiya v 2 [A23; a] chấp đối thủ một khoảng cách nhất định trong cuộc đua. Mudistansiya ka níyag lima ka dupa? Anh sẽ chấp nó năm sải tay chứ?

distinar v [A; c] 1 phân công, điều động ai đến nơi làm việc. Supirintindinti mauy nagdistinar nákù dinhis isla, Viên giám thị đã điều động tôi ra hòn đảo này. 2 chịu số phận định sẵn. Gidistinar ku sa pag-antus, Tôi đã bị số phận định sẵn là phải chịu đựng khổ đau.

distribyútur n bộ chia điện (distributor) của động cơ.

distrungkǎr = istrungkǎr.

†distsards unurabul, dis-unurabul — giấy xuất ngũ vinh dự, giấy xuất ngũ bất danh dự. v [A; c] cấp giấy xuất ngũ (vinh dự hoặc nhục nhã).

dramstik n kem ốc quế hình dùi trống.

dridyir n tàu nạo vét để khơi thông hoặc làm sâu thêm các luồng lạch, bến cảng. v [A; b6] tiến hành nạo vét.

drísing v [A; b6(1)] băng bó vết thương hoặc vết loét. n băng gạc y tế.

duak = dukà.

†duas v 2 [B] mục nát hoặc mòn dần do phơi nắng gió. Bísan ang dagkung batu muduas sa kadugáyan, Ngay cả những tảng đá lớn cũng bị phong hóa mòn đi theo năm tháng.

dugsaw = dugsak.

†duha v 2 [b(1)] làm việc gì bằng cả hai tay. Bug-at nà. Kinahanglan duhaan nímu pag-aswat, Nặng lắm đấy. Anh bắt buộc phải nhấc nó bằng cả hai tay.

†dukà v 2 [B1456] ngọn đèn bập bùng, chập chờn sắp tắt. Nagdukà ang lamparilya kay wà na nay gás, Ngọn đèn dầu đang chập chờn vì sắp cạn dầu rồi.

†dulurúsa — ug nawung, panagway a có nét mặt buồn rầu, ủ rũ. Dulurúsag dagway kay gibulagan sa trátu, Trông cô ta ủ rũ buồn bã vì bị người yêu bỏ rơi.

dulyan = duryan.

dumikà = damikà.

†dungug dunggánun a 2 có tiếng tăm hoặc đồn đại là ma cà rồng (unglù). Dunggánun kaáyu nang pamilyáha, Mọi người trong gia đình đó nổi tiếng bị đồn là ma cà rồng. v [B126] mang tiếng đồn là ma cà rồng.

dyíay n 1 lính Mỹ trong Thế chiến II. 2 xe tải quân sự sáu bánh (six-by-six). 3 từ viết tắt của tôn kẽm sóng (galvanized iron).

dyú từ dùng để gọi những người đàn ông Mỹ (bắt nguồn từ cách gọi lính Mỹ G.I. trong Thế chiến II). Máni, dyú, Cho tôi tiền đi, lính Mỹ ơi.

†gabíi gabíing gabhiúna chính xác là vào tối hôm qua. Gabíing gabhiúna mukrás ang ayruplánu, Chiếc máy bay vừa mới gặp nạn đúng vào tối hôm qua.

gabing2 gánh nặng, người ăn theo vướng víu. Makalakaw ku bísan ása kay wà kuy gabing, Tôi có thể đi bất cứ đâu mình muốn vì chẳng vướng bận ai ở nhà.

gábing = gabling. [1151]

gái từ viết tắt của tagái. xem *tágà.

gakàgákà = bakàbakà. xem bákà.

†galinggaling n 2 loài ve sầu kêu râm ran vào lúc chiều tà.

gangstir n kẻ cướp, gangster. v [B16; b6] trở thành gangster.

†gangù v 2 [AB; a] vật nhỏ hoặc mảnh dẻ gắn liền với vật lớn bị gãy rời, đứt lìa; làm cho nó bị gãy đứt. Migangù ang tiil sa lamísa, Chân bàn bị gãy rời ra. Wà siya makagangù sa sanga, Hắn ta không thể bẻ gãy cành cây đó được.

garantisar v [A] bảo đảm, cam đoan điều gì là sự thật. Garantisaran ta kang mulampus ning batáa, Tôi có thể bảo đảm với anh là đứa trẻ này sẽ thành công.

gardim = gádim.

gardímit = gadímit.

garis n 1 bệnh ghẻ ngứa do ve mạt gây ra, thường lây lan rộng trên cơ thể. 2 vết xước rất nhẹ, giống như khi cọ quẹt vào vật gì. v 1 [A123P; a4] mắc bệnh ghẻ lở này. Garisun giyud ka ug magsígi kag táak sa lápuk, Mày thế nào cũng bị ghẻ lở nếu cứ lội bùn mãi. 2 [B126; b8] bị trầy xước nhẹ. -un a mắc chứng bệnh ngoài da này.

*gats may — có gan làm việc gì. May gats ka ug makawan tu tri kas Wayt Guld, Mày phải có gan lắm mới dám đi ăn trộm đồ ở White Gold.

gay biệt danh thân mật giữa những người đàn ông trẻ (từ thông tục). Muuban ka námug panúruy, gay? Đi dạo với tụi mình chứ, bạn hiền?

gidlaw = ginlaw.

†gílis (→) v [A] tàu lá dừa xé tách các lá chét ra. Sa dì pa makagilis ang lubi, piligru sa mga mananap, Trước khi các tàu lá dừa tách rời các chét lá, cây cối có nguy cơ bị côn trùng phá hoại.

gil iskáwut n nữ hướng đạo sinh (girl scout). v [B126; b6] gia nhập hoặc trở thành nữ hướng đạo sinh.

giníya n gà sao (guinea fowl).

gíwaw v [B; b6] bắt đầu xuất hiện hoặc ló dạng từ nơi ẩn nấp. Migíwaw na ang adlaw sa pagmata nákù, Mặt trời đã bắt đầu ló rạng khi tôi tỉnh dậy. Dì pa makagíwaw ang turuk sa pugas humay sa duha ka adlaw, Trong hai ngày tới mầm lúa giống vẫn chưa thể nhú lên được. n vật bắt đầu nhô ra, xuất hiện.

†grába v [b5] rải sỏi, làm đường bằng sỏi.

†grádu n 5 độ số của cơn sốt.

†grátis — it amúri = grátis.

gráyin n điệu nhảy có động tác uốn éo hông (the grind). v [A] nhảy điệu uốn hông.

†gúlang ma-(→) 3a — sa hátag, pangáyù rẻ như cho, xin không mất tiền. Kanang ímung hangyù maguwang lang sa pangáyù, Giá anh trả bèo bọt thế thì thà xin khất cho rồi.

gús n vải gạc y tế (gauze).

gutì2 a nhỏ. Ang mga gutì kaáyung mga sigay maáyung isungkà, Những con ốc biển nhỏ xíu thì rất thích hợp để chơi ô ăn quan. v [B; b6] trở nên nhỏ về số lượng, kích thước. Mugutì (magutì) ang inyung kapital ug sigíhag útang, Vốn liếng của các bạn sẽ cạn kiệt nếu cứ cho mua thiếu mãi.

gúwing istrit v [B146] đi đường chính trực, sống lương thiện. Kaniadtu gibuguybugúyan níya ang pag-iskuyla, karun naggúwing istrit na siya, Hồi trước anh ta chểnh mảng việc học hành, nhưng bây giờ đã tu chí ngoan ngoãn rồi. a sống ngay thẳng, lương thiện.

hábir sak n ba lô, túi đeo lưng (haversack).

†hagkut — ug kamut tay máy nhanh, hay táy máy trộm cắp. Ayaw isayàsayà ang ímung kwarta kay hagkut ra bag kamut ang mga mutsatsa dinhi, Đừng để tiền bừa bãi vì mấy đứa giúp việc ở đây hay táy máy tay chân lắm.

hàhà v [A; b6] rửa sạch đồ vật trong nước bằng cách khuấy khua qua lại. Ákù nang gihàháan ang mga piníkas nga isdà, Tôi đã khuấy rửa sạch mấy khúc cá cắt lát ở dưới biển rồi.

hákut(→)2 v [A1] nhọt bắt đầu mưng mủ. Mag-ugnap ang hubag nga maghakut ug nánà, Mụn nhọt bắt đầu nhức nhối khi nó mưng mủ.

halag = halaghag.

halahála n điệu nhảy halahala. v [A] khiêu vũ điệu halahala.

†halíya n mứt trái cây (jelly, jam). v [A1; a2] làm mứt trái cây.

haltir n áo mặc phía trên của phụ nữ kiểu hở vai, quàng cổ (halter top). v [A; c1] may thành kiểu áo này.

hambù = hambuk.

hamilsing2 a khỏe mạnh, phát triển tốt. Hamilsing ang mga tanum sa walug, Cây cối dưới thung lũng xanh tốt khỏe mạnh. Hamilsing ang bátà nga pinainum ug gátas, Đứa trẻ được uống sữa đầy đủ trông rất bụ bẫm khỏe mạnh. v [B] trở nên khỏe mạnh.

hamuy2 = hamluy.

hantir a thiện xạ, tay súng cừ khôi. Hantir kaáyu siya. Makaigù ug langgam nga maglupad, Anh ta bắn súng rất cừ. Có thể hạ gục cả chim đang bay trên không trung.

hapaag v [A; b5] đùa nghịch nhảy chồm lên người ai đó. Natumba ming duha kay mihapaag man siya nákù nga walà ku kabantay, Cả hai chúng tôi ngã lăn ra đất vì hắn đùa giỡn nhảy chồm lên lưng tôi lúc tôi không để ý. [1152]

†hapnut a 2 hỗn hợp chất rắn và lỏng mịn màng, đặc sệt. v [B; a12] trở nên mịn màng và đặc lại. Muhapnut ang sikwáti ug ayúhun ug kusukúsu, Sữa ca cao sẽ trở nên mịn và đặc sánh nếu được khuấy đều tay.

hapsak n vải thô dệt thưa (hopsacking) dùng làm quần áo. v [A13] mặc trang phục bằng vải thô.

háras v [A; a] quấy rối, khủng bố. Pulis ang nagháras sa mga pumipilì, Cảnh sát đã khủng bố và quấy rối cử tri.

hard líbur n hình phạt lao động khổ sai trong tù.

†haum v 1 [A23] ứng dụng thích hợp. Pangartíyu sa bálak sa ininglis nga muhaum sa pamálak nga binisayà, Kỹ thuật làm thơ tiếng Anh có thể áp dụng phù hợp cho cả thơ ca Visayan.

háwung v 1 [A; a123] nhóm lại, khêu cho đống than hồng bùng cháy thành lửa. Hawnga tung káyu kay maglung-ag na ta, Khêu đống lửa lên đi vì chúng ta sắp nấu cơm rồi. 2 nung nấu, khơi gợi thêm niềm đam mê hay khát vọng của ai. Ang íyang pag-apil-apil sa dráma nakahawung sa íyang tingúhà nga maartista, Việc tham gia các vở kịch nhỏ đã nung nấu trong cô ấy ước mơ trở thành diễn viên.

hibul v [AN; b6] làm thịt gà (làm sạch lông, mổ ruột). Ákù hibulan ang manuk nga ímung giíhaw, Tôi sẽ làm sạch con gà mà anh vừa giết thịt.

hidláyin n tiêu đề lớn trên mặt báo (headlines). v [B126; c1] lên trang nhất, làm tiêu đề báo chí. Nahidlayin ang kamatáyun ni Kinidi, Cái chết của Tổng thống Kennedy đã lên trang nhất các mặt báo.

híkaw3 n vòng đeo tay, lắc tay.

†híkug n sự tự sát, tự tử.

hinhin2 a phụ nữ có tác phong dịu dàng, thùy mị (từ thông tục). pa- v [A1] ra điều dịu dàng, nết na. Bágis kaáyu nang bayhána apan magpahinhin dáyun igpamisíta sa íyang trátu, Con ả đó vốn dĩ thô lỗ cộc cằn thế thôi chứ hễ có bạn trai đến chơi là lại giả vờ dịu hiền ngay.

†hitak hitakhitak v [A13; b(1)] đùa nghịch, dậm nhảy tung tóe trong bùn.

†hitsu v 2 [a] làm việc gì đến nơi đến chốn, hoàn tất trọn vẹn. Hitsúa ang usa ka búhat úsa ka magsúgud ug láing buluhatun, Hoàn thành dứt điểm một công việc rồi hãy bắt tay vào việc khác. Wà pa ku níya hitsúi ug báyad, Hắn vẫn chưa thanh toán đầy đủ tiền cho tôi.

†hiyá(←) 2 [B146] sinh trưởng, phát triển vô cùng dồi dào. Barátu ang mangga karun kay naghíya pagbúnga, Xoài đang rẻ vì mùa này trái sai trĩu cành.

†hubag v 2a — ang pusud v [B4; b6] có thai, mang bầu (mang tính hài hước).

hubashúbas a tiền tài kiếm được và tiêu đi thất thường, lúc có lúc không. Hubashúbas ning panápì sa sugarul, Tiền của đám con bạc lúc đến lúc đi chẳng ổn định chút nào. v [A3] tiền bạc đến rồi đi thất thường.

†hulam v 3 [A; b5] khai phá đất hoang thuộc sở hữu của người khác và canh tác mà không phải chia lợi tức cho chủ đất. Hulamun (hulaman) nákù ang ímung lasang ug napúlù ka túig, Tôi sẽ khai hoang khu rừng của anh để làm nương rẫy trong mười năm không chia phần.

†hulat v 4 [c6] cất giữ vật gì để chờ đúng dịp hoặc thời điểm thích hợp. Ayawg ibaligyà! Ihulat ug maáyung prisyu! Đừng bán vội! Hãy giữ lại đợi khi nào được giá hẵng bán!

hulbut sínaw n quan hệ tình dục (từ ám chỉ hài hước — chơi chữ phỏng theo tiếng Anh ‘All boats are in the sea now’ — nghĩa đen: rút ra đi, nó đang sáng lấp lánh kìa). Hulbut sínaw sa buntag? Sáng ra mà đã đòi “lâm trận” rồi à? v [C] thực hiện hành vi tình dục này.

hulstir n bao súng (holster). v [A; b6] dùng bao súng, cất súng vào bao.

†hulughúlug = bùbuay. xem bùbù.

†hulungíhung v [a12] có lời đồn đại. Gihulungíhung nga makadawat kitag búnus, Đang có tin đồn râm ran rằng chúng ta sắp được nhận tiền thưởng.

hurnǎl n lao động chân tay làm các công việc vất vả, thời vụ. v [B6; b6] làm việc nặng nhọc chân tay. Dì ku maghurnǎl sa piyir kay bug-at kaáyu ang pangalsáhun, Tôi không thể làm phu khu vác ở cảng được vì đồ đạc bắt vác nặng khủng khiếp. pa- v [A; b6] thuê mướn nhân công làm việc nặng.

huswà2 v [A2; b6] không dọn dẹp giường ngủ sau khi thức dậy. Kining mga batáa mu rag mga úmang. Muhuswà lang sa ílang higdaánan inigmata, Mấy đứa trẻ này cứ như loài ốc mượn hồn. Ngủ dậy là cứ để nguyên giường chiếu lộn xộn không thèm dọn.

hútuy2 n nốt sưng đỏ trên da do bỏng hoặc bệnh lý, mềm và chứa nước bên trong. v [B2S3(1); b4] bị mọc bọng nước loại này. Mihútuy ang íyang buktun nga nayab-an sa ínit túbig, Tay cô ta phồng rộp lên một bọng nước lớn khi bị nước sôi đổ vào.

†huwis — diprimir istansiya n thẩm phán Tòa án sơ thẩm.

†igurut 2 từ uyển ngữ chỉ sự dốt nát, vô học (ignuranti).

†ihap v [b(1)] đếm đến ba để giục ai đó chuyển động. Iphan ta ka kay bunálan ta kag dì ka mulíhuk, Tao đếm đến ba đấy nhé. Mày không nhón chân biến đi là tao quất cho một trận.

†íhì n 2 chất thải lỏng của một số loài giun và cuốn chiếu. Ang íhì sa labud makapásù kunu, [1153]Người ta bảo chất thải của con cuốn chiếu có thể làm phồng rộp da đấy.

*ikman tigúlang — a người rất già, cao tuổi.

†ikstra bágids n kẻ làm bóng đèn, người thứ ba đi cùng một cặp đôi (mang tính hài hước). v [B126] làm kỳ đà cản mũi, đóng vai người thừa. Ayawg uban kay maikstra bágids ka, Đừng đi theo chung tụi tao làm gì cho thành kỳ đà cản mũi.

-lards n kích cỡ ngoại khổ lớn (extra large).

†ila1 v 4a dílì, walà — [A23] không bận tâm, không thèm đếm xỉa đến như một điều đáng chú ý. Trabahanti nga walà muilag ulag ínit paghuman sa taytáyan, Những công nhân không màng gì đến mưa nắng tầm tã khi thi công cầu đường.

ilidyitimit n đứa con hoang, con ngoài giá thú. v [B1256] sinh ra là con ngoài giá thú.

†ilígal — pusisiyun n tội tàng trữ vũ khí trái phép. v [B1256] bị bắt vì tội tàng trữ vũ khí trái phép.

ilik v [A; c1] bầu cử ai vào một chức vụ trong trường học. Nag-ilik mig mga upisyal sa ámung klási, Chúng tôi tiến hành bầu ban cán sự lớp.

†imbalsamar imbalsamádu n đã được ướp xác.

impirmu n binh lính bị thương hoặc bệnh tật. v [A; c1] binh lính được đưa vào bệnh xá quân y. Impirmúhun (iimpirmu) ang sundálung magdaut, Những binh sĩ ngã bệnh đều được đưa vào bệnh xá.

impiyirmu = impirmu.

inday2 = ambut (theo phương ngôn).

indibag a chắc ăn 100%, nắm chắc phần thắng trong tay (từ thông tục). Indibag na ang ímung kadaúgan kay gipamalit man nímu ang mga butanti, Cục diện bầu cử đã nắm chắc trong tay anh rồi vì anh vung tiền mua chuộc hết cử tri cơ mà. v [B126] nắm chắc phần thắng.

inggrasadur n thợ máy phụ trách việc tra dầu mỡ động cơ trên tàu. v [B1; c1] làm công việc tra dầu mỡ máy móc.

Ingk n từ viết tắt của Giáo hội Chúa Ki-tô (Iglisya ni Kristu).

ingkargu v [A; c1] đặt mua hàng hóa theo danh sách. Nag-ingkargu na kug mga dapat sa balay, Tôi đã đặt mua những vật dụng cần thiết cho việc xây nhà rồi.

†Inglis — ispíking n người sử dụng tiếng Anh trong giao tiếp hàng ngày, ngay cả ở nhà. v [B126] trở thành người quen nói tiếng Anh.

ini = kini1 (theo phương ngôn).

inkargu = ingkargu.

insisaryu = insinsaryu.

instraktur n giảng viên trường học. v [B156] trở thành giảng viên.

instrumintal n bản nhạc hòa tấu (khác với thanh nhạc/hát). Instrumintal na puy ákung ipatukar, Lần này tôi sẽ mở một bản nhạc hòa tấu.

†insultu insultadur a hay có thói quen lăng mạ, xúc phạm người khác.

†intirnal v 2 [A; a2] tiến hành khám phụ khoa hoặc khám nội. — himurids n xuất huyết nội.

intrabínus n tiêm truyền tĩnh mạch. v [A; a1] tiêm truyền tĩnh mạch.

†intráda n 6 tiếng nhạc cụ hòa tấu bắt đầu cất lên hòa nhịp. Sayup ang ímung intráda. Nag-una ka ra sa timing, Anh vào nhạc sai nhịp rồi. Anh đánh phách bị nhanh quá.

ip-is n tàu chiến hải quân dư thừa được dùng cho vận tải nội địa (gọi như vậy theo ký hiệu FS sơn bên mạn tàu).

iri = kiri (theo phương ngôn).

irpap n kiểu tóc thịnh hành đầu thập niên 20 trong đó tóc được búi phía sau và làm phồng quanh tai.

†isdà — sa insik cá mú (lapulápu), gọi như vậy vì người Trung Quốc rất thích mua loại cá này. — sa mintiryu loài cá trê lớn, nhiều thịt (tambangúngu) theo tín ngưỡng dân gian là xác chết dưới nghĩa trang hóa phép thành cá.

ísi3 n 2 thanh hoặc đai kim loại uốn thành chữ S, thường móc vào thanh ngang dùng để treo đồ vật.

iskram2 cút đi, biến khỏi đây.

ispiktur = inspiktur.

†ispiritu n 3 walay — vô hồn, thiếu sức sống. Walay ispiritung ikasulti, Một kẻ trơ lì không có phản ứng gì khi người khác nói chuyện với mình.

†ispisyal — minsiyun được đặc biệt nhắc đến, được công khai tuyên dương vì việc gì. v [B126; a1] được xướng tên công khai. Naúlaw siya nga naispisyal minsiyun ang íyang pagkaismaglir, Anh ta xấu hổ khi hành vi buôn lậu của mình bị bêu tên công khai.

isplit3 v [A; c1] chia rẽ lớp học hoặc đảng phái chính trị. Ang way pagsinabtanay mauy nakaisplit sa partídu, Sự thiếu thông cảm đã làm phân rẽ nội bộ đảng phái. Isplitun (iisplit) ang klási ug dakù ra, Lớp học sẽ được chia đôi nếu quá đông.

†ispunsur n 4 cha mẹ đỡ đầu trong lễ cưới, chủ hôn. v 4 [A; b(1)] làm chủ hôn, người làm chứng đám cưới.

ispur is từ viết tắt của ‘bốn mặt nhẵn mịn’ (S-4-S), thuật ngữ phân loại gỗ xẻ đã được bào láng cả bốn mặt. a cô gái đẹp (mang tính hài hước).

istínu n môn tốc ký. v [A; c1] viết tốc ký.

istraglir n kẻ ngoại lai trà trộn vào một nhóm, người không thuộc về hội nhóm đó (mang tính hài hước). Nakúlang ang pagkáun sa parti kay dúnay daghang istraglir, Tiệc thiếu đồ ăn vì có quá nhiều kẻ mặt dày xông vào ăn chực. v [B156] trà trộn vào hội nhóm mà mình không thuộc về.

istritkat n quần ống suông đứng (straight cut). v [c16] may quần theo kiểu ống đứng. [1154]

istú is n từ viết tắt của ‘hai mặt nhẵn mịn’ (S-2-S), chỉ loại gỗ xẻ chỉ bào láng mặt trên và mặt dưới.

íyay a hay mè nheo, khóc lóc đòi sự đồng cảm, thương hại. Íyay kaáyung bayhána. Gamay lang kaáyu nga sakit muhílak dáyun, Con đàn bà gì mà hay khóc nhè thế. Hở ra một chút là chực khóc.

†kabáyù kabayùkabáyù n 3 trò chơi đua ngựa đồ chơi xác định người thắng bằng xổ số.

†kadastral v [A; c1] đo đạc địa chính đất đai để tính thuế. Kadastrálun (ikadastral) ang tanang yútà sa búkid, Toàn bộ đất đai trên núi sẽ được đo đạc lập bản đồ địa chính.

kamagung v [B23] da chuyển sang màu ngăm đen. Nakamagung na ka sa pagkinalígù sa dágat, Mày đen thui đi vì suốt ngày tắm biển đấy thôi.

kaman v [A] hô khẩu lệnh quân đội. Nikaman ug atinsiyun ang sarhintu, Viên trung sĩ hô khẩu lệnh nghiêm. n khẩu lệnh quân sự.

kamanir = kamaníru (mang tính hài hước).

kampíhì n loài cua cát tí xíu có một bên càng to hơn hẳn bên còn lại.

kantar v 1 [A; c6] hô to tên ai đó để những người trong khoảng nghe thấy biết. Kinsa kadtung ngálan ang ikantar dúul, Ai có tên được hô lên thì bước lại gần đây. 2 [c6] văn bản, thư từ hoặc giấy tờ chính thức quy định điều gì. Ang gikantar sa papílis mau nga akuy tag-íya sa yútà, Giấy tờ pháp lý ghi rõ tôi là chủ sở hữu thửa đất.

kanugkug v [A] gầm vang với âm thanh trầm đều đặn, liên tục. Mga kanyǔn nga nagkanugkug pagbumbardíyu sa baybay, Những khẩu đại bác gầm vang dội khi nã pháo vào bờ biển.

karapkarap = kurapkurap.

kárat n 1 ca-ra, đơn vị trọng lượng đá quý hoặc kim loại quý. 2 may, walay — có (không có) một xu dính túi. Gwápa untà siya apan way kárat, Trông thì xinh xắn đấy nhưng rỗng túi chẳng có đồng nào.

†karbun n 3 vết đốm đen trong viên kim cương, được coi là tì vết của đá.

†karta -s các lá bài, quân mạt chược (dạng số nhiều).

kas-a2 v [A; b5] nói thẳng thắn, dứt khoát với ai. Kas-aha (kas-ahi) ug sulti arun dì magdahum nga gastúhan siya sa íyang pag-iskuyla, Hãy nói thẳng để nó đừng kỳ vọng chúng ta sẽ lo tiền cho ăn học nữa.

kásir n nhân viên thu ngân, thủ quỹ (cashier). v [B126; b6] làm hoặc trở thành thủ quỹ.

kasyir = kásir.

kátir2 -ir(→) n nhà cung cấp dịch vụ tiệc tùng, ẩm thực (caterer). v [B156] làm nghề cung cấp tiệc.

katlà v [A2; a] cắt bằng mũi kéo. Katláa ang panaptun, Dùng mũi kéo bấm đứt mảnh vải đi. Ikatlà ang gunting, Dùng đầu nhọn của kéo để cắt nó.

katsuy = hatsuy.

kaw-ing = kab-ing.

kidni n bệnh về thận. batu sa — sỏi thận. sakit sa — = kidni.

kighud v [B4] thủy triều rút xuống. Manginhas ta ug mukighud ang taúbun, Chúng ta sẽ đi bắt ốc khi nước triều bắt đầu rút. hiện tượng nước triều rút.

kimúnu n áo khoác vải dùng trong judo hoặc karate. v 1 [A; c] mặc áo kimono. 2 [a12] may thành kiểu áo kimono.

kiwat v [b8] bị đánh sượt qua bởi đầu của một vật mảnh. Ayawg ikiwatkíwat nang rúlir kay hikiwatan ta, Đừng có khua khoắng cái thước kẻ thế. Tụi tao bị đánh trúng bây giờ. kiwatkíwat v [c] khua khoắng các vật mảnh dài qua lại.

krak3 đại đội xuất sắc trong huấn luyện quân sự (crack company). v [B; c1] đạt danh hiệu đại đội xuất sắc.

krak4 v [A; a] lên đạn súng ngắn để sẵn sàng khai hỏa, thường phát ra tiếng lách cách. n tiếng lên đạn súng trường.

†krismas v 2 [B146] trang trí đón Giáng sinh. Krísis kaáyu ta karung tuíga. Dì lag ta magkrismas, Năm nay chúng ta khốn khó quá. Thôi khỏi trang trí Noel gì sất.

†Kristu n Chúa Ki-tô trong các vai trò khác nhau. Ang -ng Diyus Chúa Trời. Ang -ng Hárì Chúa Ki-tô Vua. -ng Hisus Chúa Giê-su. -ng manunúbus Chúa Ki-tô, Đấng Cứu Thế.

kruwis v [A; a] đi du lịch bằng tàu biển để giải trí (cruise).

kudlungun n loài cua biển, độc không ăn được, kích thước tới 4 inch, chân có lông mịn và phía sau có các khối u sần sùi không đều.

†kúgi kinugíhan n 2 con cái của ai đó (mang tính hài hước).

†kulasísi n 2 nhân tình của người chồng. v [A1; c1] nuôi nhân tình bên ngoài.

kulintas = kwintas1.

†kulur — dikarni a màu da thịt, màu hồng da.

†kumbinsiyun kunstitusyunal — n Hội nghị Lập hiến.

kumpay2 = kúpay.

†kumpisal v 3 [AN] đại tiện, đi cầu (mang tính hài hước). -an(←), kumpisinaryu n 2 nhà vệ sinh (mang tính hài hước). Túa pa sa kumpisálan, Hắn vẫn còn đang ở trong "tòa giải tội" (nhà vệ sinh).

kumpus pit n hố ủ phân hữu cơ (compost pit).

kunbinsyun = kumbinsiyun.

kunsirba2, kunsirbǎr v [A; a] bảo tồn, giữ gìn vật gì. Ákung kunsirbahun (kunsirbarun, ikunsirbǎr) [1155]ang mga karáang mga butang sa ákung mga apuhan, Tôi sẽ gìn giữ những món đồ cổ của ông bà để lại.

†kuntra — risíbu n văn bản pháp lý được lập ra để vô hiệu hóa một văn bản trước đó. v [b(1)] lập văn bản hủy bỏ này. Ámung gikuntra risibúhan ang dukumintu sa pálit, Chúng tôi đã lập văn bản hủy giao dịch mua bán đó rồi.

kurasunáda = kursunáda.

labanu = gwayabanu.

lagang2 a người phụ nữ bị trọc đầu hoàn toàn. v [B12; b] phụ nữ bị rụng hết tóc thành trọc. Gilagangan ang bátà punúun arun sayun pagtambal, Người ta cạo trọc đầu đứa bé bị bệnh ghẻ lở để tiện việc chữa trị.

lagpat v [A2; b8] làm việc gì đó ngẫu nhiên, hú họa, tình cờ. Hilagpatan kug pílì ang kukakúla nga may lakináyin, Tôi tình cờ vớ được chai coca có giải thưởng con số 9 may mắn dưới nắp. pa- n phỏng đoán hú họa. Tubag nga palagpat básun na lag swirtihun, Câu trả lời tôi đoán mò với hy vọng may mắn trúng tủ.

†lagus sa ímung, íyang — thán từ biểu lộ sự hoài nghi, khó tin. Unásis sa ímung lagus nga wà gánì tuy diyuy! Giàu sụ như Onassis cái nỗi gì! Đến một xu dính túi hắn còn chẳng có nữa là!

†lagut v 3 walay gi- không có gì để ăn qua ngày. Bisag way gilagut mutan-aw giyud ug sini, Dù trong nhà không còn đồng nào mua gạo ăn, cô ta vẫn nhất định phải đi xem phim cho bằng được.

laksit = laksì.

†lála a 3 có tác hại tàn phá thực vật. Lálang háyup ang kanding kay dílì tubúan ang íyang sinibsiban, Dê là loài động vật phá hoại vì cách chúng gặm cỏ làm cây không thể mọc lại được.

†lamánu v 1a [AC3] cô dâu chú rể bắt tay nhau hoặc được nối tay trong nghi lễ cưới. Nagkalamánu na ang gikasal sa dihang may mibábag, Cô dâu chú rể vừa mới nắm tay nhau thì có kẻ đứng lên phản đối.

lampak v [A; c1] tre bị uốn cong và nứt nhưng không gãy. Lampákun (ilampak) sa hángin ang kawáyan, Gió làm cây tre cong oằn và nứt toác ra.

†lána 2 — sa hílug dầu thánh được dùng trong Bí tích Xức Dầu Bệnh Nhân.

†landig 1a — sa pantalan sa himáyà v [A2; b(1)] xin người phụ nữ cho quan hệ tình dục lần đầu (từ uyển ngữ). Kurdaping, makahímù bang mulandig ku sa pantalan sa himáyà? Cordaping, anh có thể cập bến vào bến bờ hạnh phúc của em được chứ?

†lantáka n 2 loại đại bác cổ do người Tây Ban Nha sử dụng.

Lapulápu2 thủ lĩnh Mactan người đã chiến đấu chống lại Magellan năm 1521. dílà ni — tiếng Cebuano (mang tính văn chương). kalíwat ni — người Cebuano (mang tính văn chương).

largit = larga, v, 1b.

law-it v [A; c1] 1 móc vật gì lên, vớt lên bằng móc câu. Nakaw-it silag sapátus dunut, Bọn họ câu vớt được một chiếc giày cũ rách. Law-íti ang sáku, Dùng móc kéo cái bao lên. 2 treo vật gì lên móc, vắt qua móc. Gwápa ang milaw-it ug lukung sa búlak sa íyang líug, Người đẹp đã quàng vòng hoa lên cổ anh ấy. Lansang ang law-íti, Treo nó lên cái đinh kìa. n móc câu, móc treo đồ.

lay từ viết tắt của alálay.

libud n loài cá rất nhỏ có phần thịt trong suốt và các vòng màu xám sẫm quanh thân.

†ligal — nga asáwa, bána, anak vợ hợp pháp, chồng hợp pháp, con hợp pháp. — nga siparasiyun ly thân hợp pháp. v [A2; c1] hợp thức hóa thỏa thuận. Ligalun (iligal) nátù ning átung sábut, Chúng ta hãy hợp thức hóa giao kèo này đi.

†lígù paka- sa buláwan, pláta v [a12] mạ vàng, mạ bạc. pinaka- sa buláwan, pláta được mạ vàng, mạ bạc.

lihud n cái giũa nhọn, dụng cụ kim loại nhỏ để đục lỗ. v [A; c1] dùng giũa nhọn, biến thành cái dùi đục lỗ.

†likì n 2 cơ quan sinh dục nữ (từ uyển ngữ mang tính hài hước).

liúgat xem ugat.

líup v [A; c1] bị sa thải khỏi công việc. n 1 người bị sa thải. 2 hành động sa thải.

†liwat ka-(←) n 2a — ni Adan loài người nói chung. — ni Íbà phái nữ nói chung. ka-an(←) n = kalíwat, 1.

†lublub v 2a [A13; b(1)] ở và sống chung với ai đó trong một thời gian. Túa na lang giyud maglublub si Lusyu sa íyang badyikdyik. Wà na lay uliúlì sa íla, Lucio cuối cùng đã dọn về sống chung với nhân tình. Anh ta chẳng thèm về nhà nữa.

lunghan v [c1] viết tay thông thường (longhand), trái ngược với tốc ký hoặc đánh máy.

†lupad v 4a — ang, sa ispiritu [B246; c2] vô cùng sợ hãi, hồn vía lên mây. Milupad (gilúpad) ang ákung ispiritu sa íyang dakung tíngug, Tôi hồn vía lên mây vì giọng hét lớn của hắn.

lupug a 1 yếu ớt, bủn rủn chân tay. Lupug siya kay bag-u pang naáyu, Anh ta còn yếu vì vừa mới khỏi bệnh. 2 bị tàn tật, bại liệt. v [B; b6] trở nên yếu đuối, tàn tật. Nalupug siya human mahúlug, Anh ta bị liệt sau một cú ngã.

[1156]

lúrù2 v [AN; a] trừng mắt nhìn chằm chằm ai đó một cách sắc lạnh. Gilurúan níya ang bátà, maung mihílak, Hắn trừng mắt nhìn đứa trẻ khiến nó oà khóc.

†luyu tagluyúan a có quan hệ họ hàng hai đời từ cả bên nội lẫn bên ngoại. Tagluyúan mi kay magsúun ang ámung isig ka inahan ug ámung isig ka amahan, Chúng tôi có họ hàng kép qua cả bố lẫn mẹ vì mẹ chúng tôi là chị em ruột và bố chúng tôi là anh em ruột. v [B156] có quan hệ họ hàng cả hai bên nội ngoại.

maagmaag v [B; c1] nói năng hoặc viết lách lan man, vô nghĩa, không mạch lạc. Nagmaagmaag ang diskursu sa pulitiku, Bài phát biểu của vị chính trị gia lủng củng lảm nhảm không đầu không cuối.

mádirn = múdirn.

magkunu n 1 loại cây gỗ lớn trong rừng cung cấp gỗ màu nâu sẫm, cứng hơn đá, chịu nước cực tốt, dùng làm móng các tòa nhà lớn, tàu thủy, ròng rọc, v.v. 2 ròng rọc tàu biển.

magkut = hagkut.

†maistru v 3 [A; b(1)] kẻ khởi xướng, tòng phạm cầm đầu trò quậy phá. Way láing nagmaistru niíning binúang kun dì ikaw, Không ai khác khơi mào cho trò nghịch ngợm này ngoài mày đâu.

†makinilya v 3 [A; c1] dùng tời hoặc guồng quay để kéo vật gì lên. Nagmakinilya siya sa písì sa angkla, Anh ta đang dùng tời để cuốn dây neo tàu.

mámaw n ông kẹ, ngáo ộp. Ayawg kanáug sa sílung kay náay mámaw, Đừng có xuống nhà dưới vì có ông kẹ đấy.

Mandarin n tiếng Trung Quốc phổ thông (Mandarin).

manipistu n bản kê khai hàng hóa hoặc hành khách trên tàu thuyền, máy bay (manifest).

†manday 2b làm trái ngược với những gì mong đợi. Manday palitan ug sapátus, midílì núun. Minì, Đúng lúc tôi định mua cho nó đôi giày thì nó lại từ chối. Thật là đồ ngốc!

†mánu manumánu v 1a [A; b5] làm thủ công bằng tay không dùng máy móc. Gimanumánu (gimanumanúhan) lang námù ning pagpanghulma ug halu blak, Chúng tôi đúc gạch block hoàn toàn bằng tay. 2 [A; b5] tự mình làm lấy một mình. Aku ray mumanumánu sa ákung balay, Tôi sẽ tự tay xây lấy ngôi nhà của mình.

máping2 — upirisyun v [A1] chiến dịch càn quét dọn sạch tàn dư của kẻ thù sau trận chiến (mopping-up). Nagmáping upirisyun ang Hapun sa búkid, Lính Nhật tiến hành càn quét tàn dư trên núi. n chiến dịch càn quét dọn sạch.

†Maríya — agwanta hình mẫu người phụ nữ chịu thương chịu khó, nhẫn nhịn trước công việc nặng nhọc, hình phạt hay sự ngược đãi. Ayaw ku paalsáha ug bug-at kay dílì ku si Maríya Agwanta, Đừng bắt tôi khiêng vác nặng vì tôi không phải là Maria Agwanta đâu.

martinis, martínis n giống chuối tiêu có phần thịt quả màu tím sẫm, chắc.

masusuylu n các nốt sần sùi thô ráp trên nướu của trẻ sơ sinh vài tuần tuổi. v [A13; a4] trẻ mọc các nốt sần sùi thô ráp ở lợi. Gimasusuylu (nagmasusuylu) ang bátà, Đứa trẻ bị mọc nốt sần ở lợi.

masusuyluhun a mắc vấn đề nướu răng này.

†matay ka-(←) n 2 nạn dịch hạch, dịch bệnh chết người. Gúbat, gútum, ug kamátay mauy mga katalagman nga kastígu sa Diyus, Chiến tranh, nạn đói và dịch bệnh là những tai ương do Chúa giáng xuống làm hình phạt.

mawmaw = mámaw.

†midiya — lútu tang chế một nửa với trang phục đen trắng. v [A; c1] để tang một nửa. Magmidiya lútu ku human sa tulu ka búlan sa pagkamatay sa ákung amahan, Tôi sẽ chuyển sang mặc đồ tang nửa đen trắng sau ba tháng cha tôi qua đời.

míni = miniskirt (váy ngắn mini).

†min-ibint -ir n 1 võ sĩ thượng đài trận chính (main event). 2 nhân vật chính trong một cuộc cãi vã hay ẩu đả (mang tính hài hước).

minimu1 hạn mức hoặc số lượng tối thiểu. v [A; c] thực hiện đạt mức tối thiểu nào đó. Kun muminimu (makaminimu) tag hálig usa ka líbu matag adlaw dílì ta maalkansi, Nếu chúng ta đạt mức doanh thu ít nhất một nghìn peso một ngày thì sẽ không bị lỗ vốn. Sa byáhi kinahanglang iminimu ang ímung gastu bwáhan dílì ka mahutdan, Khi đi du lịch, hãy tiết kiệm chi phí ở mức tối thiểu để không bị cạn tiền.

miringgi2 cơ quan sinh dục nữ của trẻ em (mang tính hài hước).

mirku krum = mikru krum.

míya n từ viết tắt của Sân bay Quốc tế Manila (Manila International Airport).

†múdus — upirandi n phương thức hoạt động (modus operandi), hệ thống thủ đoạn dùng để làm việc gì, đặc biệt là vi phạm pháp luật.

†mutung paN- v [A2] trở nên bạo lực, hung hăng khi tuyệt vọng. Nangmutung ang ulitáwu nga wà sugta, Chàng trai trở nên hung hăng quẫn trí vì bị từ chối tình cảm.

námun = námù (theo phương ngôn). xem kami.

nárik n quần áo cứu trợ, quần áo cũ second-hand từ Mỹ gửi sang (mang tính hài hước).

†natural v 2 [c1] làm việc gì một cách tự nhiên bình thường. Inatural (naturala) lang pagkanta. Ayaw [1157]ipanundug ni Prank Sinatra, Hãy hát bằng chất giọng tự nhiên của bạn đi. Đừng có bắt chước Frank Sinatra làm gì.

nayitgáwun n áo ngủ phụ nữ (nightgown). v [A; c1] mặc hoặc may thành áo ngủ.

†ngísi 1a nagngisi mu rag búhì v [B2S] cười nhăn nhở một cách đần độn. Wang kasabut sa gisúgù maung nagngisi mu rag búhì, Hắn ta không hiểu lệnh được giao nên cứ đứng cười nhăn nhở ngớ ngẩn.

†ninya buníta = ninyu bunítu (giống cái). xem ninyu.

†ninyu — inusintis = inusintis, n4.

nípa n từ viết tắt của Hiệp hội Bảo hộ Kinh tế Quốc gia (National Economic Protectionism Association).

†numíru di- a thực hiện theo con số thứ tự. Dinumiru ang íyang pagtawag sa íyang mga binatunan, Họ gọi người hầu kẻ hạ trong nhà bằng cách hô lên các con số.

†nutaryu — publiku n công chứng viên (notary public). v [B16] trở thành công chứng viên.

†pabur -abli a 1 thuận lợi, có lợi. 2 ủng hộ, ngả theo phe. Paburabli kaáyu ku sa ímung mga plánu, Tôi rất ủng hộ các kế hoạch của anh. v [B12; b6] 1 có lợi, thuận lợi cho ai. Ug mapaburabli ang hángin sayu tang muabut sa píkas isla, Nếu hướng gió thuận lợi, chúng ta sẽ đến hòn đảo bên kia nhanh chóng. 2 ủng hộ việc gì.

†paka- 1a thêm vào danh từ để tạo thành động từ mang nghĩa ‘tự coi mình là, hành động như một [danh từ]’. Kay dì ka man kirída magpakaasáwa ka, Mày không phải là vợ lẽ, hãy cư xử cho ra dáng một người vợ chính thất. Pagpakamagulang. Buyaga ang ímung manghud, Hãy ra dáng người anh cả đi. Mắng đứa em trai mày lại xem nào.

pakbit n món rau củ xào thịt có nước sốt đậm đà, có nguồn gốc từ người Ilocano. v [A; c1] nấu hoặc ăn món pakbit. -in- = pakbit.

†pálà1 (→) n cục tẩy, gôm tẩy.

pálas n Tòa án tối cao, Cung điện Công lý (Palace of Justice).

†palit (←) v 3 [C13] thỏa thuận mua bán với khách hàng. Dì ta magkapálit sa prisyu nga ímung gitanyag, Chúng ta không thể giao dịch với mức giá mà anh đưa ra được.

palsi walsi a thân thiết, chí cốt như hình với bóng. v [B; b6] trở nên thân thiết gắn bó.

†palu alúlung — (không thiếu chữ l) câu chế giễu nhạo báng dành cho người bị từ chối yêu cầu. Alúlung palu. Wà siya tugtis pagsúruy, Nma, nma, nma. Đồ bị từ chối. Mày không được phép đi chơi đâu, lêu lêu lêu.

†pamínaw v [A2] thuốc hoặc cách điều trị mang lại sự thuyên giảm tạm thời. Ígù lang mamínaw ug kadiyut sa sakit kining ákung tambal, Thuốc này của tôi chỉ giúp giảm đau tạm thời chốc lát thôi.

pamugkat v [A; b6] đi đâu đó từ rất sớm tinh mơ. Nakapamugkat kug puspuru sa tindáhan kay nahutdan mig úhas, Tôi đã phải phi ra tiệm mua diêm từ sáng sớm tinh mơ vì nhà hết diêm đốt bếp.

†pamúu pinamuhúan n tiền công, thù lao lao động. Daghan kag mais nga pinamuhúan, Mày kiếm được rất nhiều bắp ngô làm tiền công trả công lao động đấy chứ.

†pan — byína loại bánh mì ổ lớn tròn. diagwa, dilitsi, dilmundu, ilmundu, ilpuwiblu các loại bánh mì hình dáng giống hai chiếc bánh tròn dính liền nhau. — dipásas bánh mì nho khô. — pransis bánh mì Pháp, loại bánh mì dài cứng.

panghalwan n cá nhồng lớn.

parian n buổi tụ họp nhỏ của dân làng để buôn bán nhỏ, đánh bạc, giải trí. v [A1] tổ chức nhóm họp chợ phiên/tụ họp parian. paN- v [A23] tham gia buổi tụ họp parian.

pariti n đạo luật trao cho người Mỹ quyền lợi ngang bằng với người Philippines tại Philippines.

pasgaw n loài ong bắp cày đơn độc lớn hơn ong lampínig và đốt rất buốt.

†pásis v 3 [AC; b5] hai hay nhiều người móc ngút tay út vào nhau làm dấu hiệu đã hòa giải, xí xóa chuyện xích mích.

†pasku — sa pagkatáwu Lễ Giáng Sinh, lễ Thiên Chúa Giáng Sinh.

pasyandu v [A] đi dạo thong thả trong khi nhẽ ra phải đang làm việc. Uy, mupasyandu giyud ku. Dì bitaw mudágan nang búhat, Này, tôi cứ đi dạo thong thả đấy. Đằng nào công việc cũng có chạy đi mất đâu mà sợ. — dulur pakítà sa balur v [A] lang thang đi dạo cốt để cho có cái đi vì rảnh rỗi chẳng có việc gì làm. Human na mang iksámin, dì magpasyandu dulur magpakítà sa balur, Thi cử xong xuôi hết rồi, giờ thì tôi có thể thong thả đi dạo phố ngắm thiên hạ cho khuây khỏa.

†patrǔn midyur, maynur — n thuyền trưởng tàu khách hoặc tàu chở hàng cỡ nhỏ. v [B6; c1] làm thuyền trưởng loại tàu này.

†pílay -in- n kiểu tóc chẻ ngôi giữa và vuốt phẳng sang hai bên.

†pildi v 4 [A12; a3] làm vỡ, làm hỏng đồ vật thường có giá trị thông thường. Ayawg dulái nà kay makapildi ka, wà kay ibáyad, Đừng có nghịch món đồ đó vì làm vỡ là anh không có tiền đền đâu đấy.

†pilit a 2 hệ thống cơ học kẹp, hãm hoặc hoạt động nhịp nhàng, hiệu quả. Pilit ug brík ang íyang awtu, Phanh xe ô tô của anh ta ăn phanh rất nhạy.

pinakbit = pakbit.

pitrun n nhà tài trợ cho một buổi biểu diễn gây quỹ. — tíkit n vé ủng hộ, vé mạnh thường quân.

*piutpiut panimáhung — v [A2] có mùi hôi khó chịu. Ang mga bátang gipaningut nanimáhung [1158]piutpiut, Lũ trẻ mồ hôi nhễ nhại bốc mùi hôi chua khó chịu.

planting rayis n chiến dịch ném bom rải thảm có tính toán khoảng cách để các tâm nổ liền kề nhưng không chồng chéo lên nhau. v [A13; a12] ném bom theo phương thức này.

†primíru -ng buling lớp bụi bẩn bám ở bên ngoài vật gì. — makinista n máy trưởng tàu thủy, kỹ sư trưởng. v [B6; b6] giữ chức hoặc trở thành máy trưởng.

†pugà v 1b [A; b(1)] nhồi nhét, vắt ép vật gì vào trong. Kinahanglan pug-ag asin ang paliya arun mawálà ang kapait, Bạn phải bóp khổ qua với muối rồi vắt nước đi để khử vị đắng.

†púkaw v 3 [A12; c6] uống rượu giải sầu vào sáng hôm sau để giã rượu sau cơn say. Ug tubà ang makahubug sa gabíi, tubà ra puy makapúkaw, Nếu rượu dừa làm bạn say khướt tối qua, thì chỉ có rượu dừa mới giải được cơn say vào sáng nay. 4 [A12; c6] nấu chiết dầu dừa bằng cách chế nước sôi vào nước cốt dừa lên men trước khi đun. Ang ínit túbig mauy makapapúkaw sa tinang-ug nga bulalakawun, Nước nóng giúp tách dầu ra khỏi phần nước cốt dừa đã lên men sủi bọt.

†pulsu v 3 [A] nhịp đập, sự phập phồng mạch máu. Nagpulsu ang ákung dungandúngan sa kasakit, Vùng thái dương của tôi đang giật thình thịch vì đau đớn.

pungaw n loài cú mèo.

†pungkù = lingkud, v4. a ngồi xổm (chỉ dùng trong các cụm từ cố định). — ug ilung a mũi tẹt. Ilung ray gadakù ánang putúta kay pungkù kaáyu, Gã lùn đó cái gì cũng nhỏ thòi lòi chỉ trừ cái mũi tẹt là to tướng. — ug tútuy a ngực săn chắc, quả cau non. Pungkù ug tútuy ang babáyi basta dì pa manganak, Ngực phụ nữ thường săn chắc trước khi sinh con. v [B12] ngực trở nên săn chắc.

†puphu v 2a [A12; a3] thâu tóm, chiếm đoạt trọn vẹn thứ mà đáng lẽ nhiều người được chia phần. Ang bugtung anak mauy nakapuphu sa pagkabutangs tigúlang, Người con trai độc duy nhất đã thâu tóm toàn bộ gia sản của người cha quá cố.

purbisung = prubisung.

purmas n Bánh Thánh, bánh dùng trong Bí tích Thánh Thể.

pusdit v [A; c16] ghi lùi ngày (postdate) trên séc/văn bản. Way dipusitu. Átù na lang ipusdit (pusdítun) ang tsíki, Tài khoản không có tiền nên chúng ta cứ ghi lùi ngày trên tờ séc đi.

-id a ghi lùi ngày (post-dated).

pusisit = puririt.

puspurit n hộp diêm, diêm quẹt (mang tính hài hước).

†putru a gã đàn ông lăng nhăng, sát gái vô địch. Putru kaáyu nang tawhána kay maibúgun kaáyug babáyi, Gã đó đúng là sát gái chính hiệu vì rất dễ say nắng phụ nữ.

puyuk2 kiêu kỳ, ra vẻ ta đây. v [B12] trở nên kiêu ngạo, phô trương. Napuyuk siyang namaistra, Cô ta bắt đầu lên mặt kiêu kỳ từ khi được nhận làm giáo viên.

ráking tsir n ghế bập bênh (rocking chair). v [A; a] đóng hoặc mua ghế bập bênh.

†rakrak v 3 [A; c] chửi mắng xối xả, mắng cho một trận tơi bời.

ránir n người chuyên làm chân sai vặt. Aku ang íyang ránir, Tôi là đứa chân chạy vặt cho họ. v [B16; a] làm chân sai vặt.

rapid páyir a làm việc tốc hành, khẩn trương. v [A; c1] làm việc một cách nhanh chóng, gấp rút. Nagrapid páyir kug panglimpyu kay mulakaw ku, Tôi đang dọn dẹp nhà cửa tốc hành để còn kịp đi có việc.

ríban = rayban.

ribili n tiếng kèn thức thức (reveille). v [A] thổi kèn đánh thức buổi sáng.

ridyistrǎr n nhân viên đăng ký, phòng đào tạo/quản lý sinh viên trong trường (registrar). v [B16; b6] làm hoặc trở thành nhân viên đăng ký.

rikuhir v [A3; c1] để tâm bận lòng đến những lời bàn ra tán vào. Makunsumisiyun ka ug rikuhirun (irikuhir) nímu ang tanan nímung madungug bátuk nímu, Anh sẽ chuốc lấy bực bội vào người nếu cứ chấp nhặt tất cả những điều thiên hạ nói xấu sau lưng mình.

†rikúla n sự phản đối, phàn nàn về điều gì.

rikulítu n tên một nhà thờ do các tu sĩ dòng Recollect quản lý. rikulitánu n tu sĩ dòng Recollect. -s n dòng tu Recollect.

rili n cuộc thi chạy tiếp sức (relay). v 1 [A13] tổ chức chạy tiếp sức. 2 [A; c6] truyền đạt lại mệnh lệnh, chỉ thị. Wà makarili ang awutpus sa urdir, Trạm gác tiền tiêu đã không truyền đạt lại mệnh lệnh.

†rilu — dipalsu n đồng hồ đeo tay chạy sai giờ (chơi chữ từ palsu, 1 — hài hước).

riluhiríya n tiệm sửa chữa đồng hồ. v [A1] mở tiệm sửa đồng hồ.

rimurímu v [A; a1] mày mò tự sửa chữa vật gì dù hiểu biết rất hạn hẹp. Hidakan giyud ku sa mikaniku ug dì nákù rimurimúhun ning ákung dyíp, Thợ máy sẽ chém giá cắt cổ cho xem nếu tôi không tự mày mò sửa chiếc xe jeep này.

rindirpǐs n bệnh dịch tả gia súc (rinderpest).

ringlit n tóc uốn lọn xoăn tít (ringlet). v [A; c1] uốn tóc thành lọn xoăn; để kiểu tóc uốn lọn.

riprap n kè đá chống sạt lở (riprap). v [A; c1] kè đá chống sạt lở.

rípu n vòi nước, vòi hoa sen (faucet).

ritílir n đại lý bán lẻ gạo hoặc bắp từ cơ quan nhà nước. v [B16] làm hoặc trở thành người bán lẻ mặt hàng này.

†rusaryu — kantáda n lễ mân côi hát thành lời.

†rúsas pa- v [A] phụ nữ trang điểm, làm đẹp bản thân.

†ruska di- n lắp ráp cố định bằng ốc vít.

†rúyal — blu n màu xanh hoàng gia (royal blue).

†sábak v 5 [A; a12] truyền đạt hướng dẫn trực tiếp, cầm tay chỉ việc ngay tại chỗ cho ai. Ayaw pagunauna kay sabákun tikawg dráyib, Đừng có tự ý lái xe một mình. Chờ đấy tao hướng dẫn cách lái đã.

†sabat v 3 [A2] cơ bắp phản ứng hoặc đáp ứng kích thích. Musabat ang tiil kun tikdúlan ang túhud, Cẳng chân sẽ co giật phản xạ khi gõ vào đầu gối.

†sab-it 1 a kasab-ítag kawit ang simud môi trề ra (nghĩa đen: có thể mắc cả cái bình đựng nước dừa lên môi được).

†sábud (→)2 n 3 cây mạ lúa non để cấy.

†sagang n 1a cái khiên, thuẫn che đỡ.

sag-ang2 v [A; b6] bắc nồi nấu ăn trên bếp. Wà ku makasag-ang ug sud-an kay way gás, Tôi vẫn chưa nấu thức ăn vì hết gas mất rồi.

†sakramintu n 2 bí tích hôn phối. 2a người vợ kết hôn hợp pháp trong Giáo hội Công giáo Rôma. v [a12] làm lễ cưới trong nhà thờ Công giáo. Gihuwis úsà mi, úsà mi masakramintu, Chúng tôi làm đăng ký kết hôn dân sự trước, rồi mới làm lễ cưới trong nhà thờ.

†salà n 1a — nga ikamatay trọng tội, tội trọng trước mặt Chúa (mortal sin).

†salamà v 1a [B1256; c6] điều lẽ ra phải là bí mật lại bị lộ ra ngoài. Nasamà ku kay nakalimut ku nga dì diay untà tu ipatug-an, Tôi đã lỡ miệng nói ra vì quên mất đó là chuyện phải giữ bí mật. Ayawg isalamà pagsulti nang mga pulúnga ha? Đừng có để lộ những lời đó lọt ra ngoài đấy nhé?

salamagan = salumagan.

salig-ang n xương hông. -un a người có phần hông to nở nang. v [B12; b6] phát triển phần hông to ra.

†sálud — sa gábà v [B2S] hứng chịu lời nguyền rủa hoặc tai họa do trời phạt (gábà). Magsalud tas gábà ug musúkul ta sa átung ginikánan, Chúng ta sẽ chuốc lấy sự trừng phạt của trời đất nếu dám cãi lời cha mẹ.

salumagan (không thiếu chữ l) thán từ biểu thị sự bực dọc nhẹ thốt lên với ai đó.

sambágul = bágul. xem bagul.

†sambul a 2 món đồ mới dùng khiến người sở hữu cảm thấy chưa quen, còn gượng gạo, khó chịu. Sambul kaáyu ang antiyúhus basta bag-u pa, Đeo kính mới cắt lúc nào cũng cảm thấy cấn cộm khó chịu cho đến khi quen.

†sampul v 2 [A; b(1)] cắn thử, nếm thử một miếng đồ ăn (mang tính hài hước). Sampúlan ta nang ímung kík, Tôi xin phép nếm thử miếng bánh ngọt của bạn một chút nhé?

samsi n món ăn Trung Hoa gồm thịt lợn thái sợi mỏng xào với bắp cải thái nhỏ.

†sámuk -in-(→) v [A; a12] làm phiền, quấy rầy. Dì mu magsinamuk ug náay bisíta, Đừng có làm phiền quấy rầy khi nhà có khách khứa.

sinamuksamuk = -in-.

san-antun từ viết tắt của Thánh Anthony (San Antonio). pa- v [c] thắp nến cầu khẩn Thánh Anthony trừng phạt kẻ đã làm hại mình. Íyang ipasan-antun ang nangáwat sa íyang kwarta, Bà ta thắp nến cầu xin Thánh Anthony đòi lại công lý và trừng trị kẻ trộm tiền của mình.

sánaw3 a cảm giác tự ti, ngượng ngùng không thoải mái. Sánaw kaáyung iságul sa punduk sa mga dátù, Tôi cảm thấy vô cùng lạc lõng và ngượng ngùng khi phải hòa mình vào đám đông những kẻ giàu có.

†sansan v 3 [A; b] nhồi đầy mùn cưa vào loại lò nấu đặc biệt. n loại lò đun cấu bằng một ống trụ nhồi chặt mùn cưa. Ở giữa và phía bên dưới có chừa một lỗ để thọc củi mồi vào, giúp mùn cưa bén lửa cháy từ từ với nhiệt lượng cao trong thời gian dài. -an = sansan, n.

santunína n santonin, loại thuốc tẩy giun sán dạng viên kẹo ngọt.

†sápaw v 2b [A; b(1)] cắm cọc tranh chấp trên mảnh đất mà người khác đã xí phần trước, nhổ bỏ cọc của họ. Duguun ang mahitabù ug sapáwan ang klím, Sẽ có án mạng đổ máu xảy ra nếu ai đó dám nhảy vào tranh chấp mảnh đất đã có người chủ quyền khai hoang trước đó.

†sapinday a bước đi loạng choạng, chân nam đá chân chiêu.

sapud3 = aplud.

sapunul a thô ráp, không mịn màng khi sờ hoặc nuốt. Sapunul kaáyu tunlun ang kan-ung mais, Cơm bắp rất thô ráp và khó nuốt qua cổ họng. Sapunul kaáyu ang ímung nawung tungud sa bugas, Mặt bạn sần sùi đầy những mụn trứng cá. v [B; b6] trở nên thô ráp.

saringsáring v [AP; b] đi đi lại lại phô trương trước mặt một nhóm người trong khi không có phận sự ở đó. Magsaringsáring (magpasaringsáring) giyud ning batáa atubángan sa mga bisíta, Đứa trẻ này cứ cứ nhởn nhơ nhảy nhót trước mặt khách khứa trông thật chướng mắt.

satù v [A; a] múc lấy chất lỏng hoặc chất rắn bằng vá, gáo. Satui kug usa ka luwag nga linúgaw, Múc cho tôi một vá cháo đầy nhé. n 1 một vá múc. 2 hành động múc.

sayantipiku n nhà khoa học. a mang tính khoa học.

sayis2 kích cỡ, số đo trang phục, giày dép. Unsay sayis sa ímung sapátus? Giày của anh đi cỡ số mấy?

sayitsíing v [A13] đi tham quan ngắm cảnh (sight-seeing). n hoạt động tham quan du lịch.

saytid v [B125] lọt vào tầm mắt, nhìn thấy được. Nasaytid na ang átung swildu, Tiền lương của chúng ta đã trong tầm với rồi. Nagkasaytid na ang átung kadaúgan, Chiến thắng đã hiển hiện ngay trước mắt chúng ta. a nằm trong tầm nhìn.

síb a được giải cứu, thoát nạn trong trò chơi trốn tìm hoặc thoát phạt trong các trò chơi khác. v [A; a] giải cứu cho ai. v — bay da bil thoát chết trong gang tấc nhờ chuông cứu bồ (thoát một bàn thua trông thấy). Nasíb bay da bil ku sa kasábà ni Nánay kay may mga bisítang nangabut, Tôi thoát được trận đòn la mắng của mẹ trong gang tấc vì đúng lúc có khách đến nhà.

†siba v 3 [A; a] lên đạn, nạp đạn cho súng.

sibag v [A; b6] 1 rẽ hướng, đổi hướng đi. Dì ta makasibag dihà kay náa may du nat intir, Chúng ta không thể rẽ vào đó được vì có biển cấm vào. 2 giọng hát bị lạc điệu, sai tông. Musibag ka man sa túnu ug ipataas na ang tíngug, Anh sẽ bị lệch tông nếu cứ cố hát lên nốt cao hơn. 3 lạc đề, lệch khỏi chủ đề chính. Dì ka makasibag ug sulti sa kurti, Anh không được phép nói lan man lạc đề khi ở trước tòa. a lạc điệu, lệch hướng khỏi chủ đề.

†sibat -in- n vật bị lấy trộm mang đi. Dílì nà íyang sinínà. Íya nang sinibat, Đó không phải là áo của cô ta. Đồ đó là cô ta ăn trộm mang đi đấy.

síbay = †*tsíbay.

†sidbaks v [A; c] gieo hạt trong khay ươm giống. Talagsa ray nabúhì sa gilúyung níyang lísu kay wà man isidbaks, Rất ít hạt giống ở luống bên cạnh nảy mầm vì chúng không được ươm trong khay chuyên dụng.

sig-ang2 = salig-ang.

†sigarilyu — sa ilung = inhílir (mang tính hài hước).

sigarilyu2 = budburun. xem budbud.

†síkan n 2 người phụ tá, người lo lót cho võ sĩ trên sàn đấu (second). v [A; a] 2 làm người phụ tá góc võ đài. Siyay misíkan ni Ilurdi, Anh ấy là người làm mưu sĩ góc đài cho Elorde.

sikpat = siplat.

†síngu dì, wà ma- mùi hôi thối nồng nặc không thể chịu nổi. Dúnay patayng ilagà dinhi kay dì masíngu ang báhù, Có xác con chuột chết ở đây nên mùi thối bốc lên không sao ngửi nổi.

†sinsilyu a 3 phụ nữ lơ đễnh, bất cẩn trong tư thế, tác phong. Sinsilyu kaáyung bayhána, magpahungaw lang nga maglingkud, Cô ả đó thật bất cẩn xuề xoà. Ngồi kiểu gì mà để lộ cả vùng nhạy cảm ra ngoài. v [B1; c1] 3 phụ nữ cư xử thiếu tế nhị, buông thả.

sintimíngaw = sintimintǎl, v (mang tính hài hước).

sintimiruy = sintimintǎl, v (mang tính hài hước).

sintimiyut, sintimiyuy = sintimintǎl (mang tính hài hước).

sintins n câu văn trong ngôn ngữ.

sinturíra n đỉa áo, quai nhét thắt lưng ở cạp quần. v [A; a] may thêm đỉa quần.

†sinyúra Nwistra Sinyúra n Đức Mẹ (Mẹ Maria).

sipara, siparar v 1 [A3P; c1] chia tay, rẽ đôi đường. Ang mudyul musiparar sa rákit, Khoang mô-đun tách rời khỏi tên lửa đẩy. Nagsiparar ang magtiáyun, Cặp vợ chồng đã đường ai nấy đi. 2 [A; c1] để riêng đồ vật ra. Magsiparar kug isúd sa bangku, Tôi để riêng một ít tiền ra để đem gửi ngân hàng.

siparasiyun ligal n chế độ ly thân hợp pháp, vợ chồng ngủ chung nhà nhưng ăn uống ngủ nghỉ riêng biệt, không chính thức ly hôn. v [C; a12] làm thủ tục ly thân hợp pháp.

†sípung(—) v [A; a] dồn đuổi vào góc chết, vây bắt. Tulu ka simána siyang nasipung sa lángub, Hắn ta bị kẹt cứng trong hang động suốt ba tuần liền. Sipunga ang manuk sa kwartu, Lùa con gà vào trong phòng để bắt gọn nó.

sirù2 a lông mày mọc giao nhau ở chính giữa trán. Sirù kaáyu ang ímung kílay, Cặp lông mày của bạn mọc dính sát vào nhau ở giữa kìa. v [B6; b6] lông mày mọc liền nhau ở giữa.

†sirung a 2 = sirù2. v 2 = sirù2.

síu n 1 Sĩ quan chỉ huy cao nhất tại một cơ quan quân sự (C.O. - Commanding Officer). 2 bất kỳ ai đứng đầu quản lý một cơ sở (mang tính hài hước). Aku na karuy síu sa ámù kay túa sa Mindanaw si Pápa ug Máma, Tôi là sếp tổng ở nhà lúc này vì bố mẹ đều đang ở Mindanao. v [B1256] leo lên làm sếp sòng.

siúdi n 1 Hình thức mua hàng trả tiền mặt khi nhận hàng (C.O.D. - Cash on delivery). 2 mua thiếu, mua chịu hàng hóa. v [A; c1] mua chịu, ghi sổ. Ug wà kay kwarta karun siudía (isiúdi) na lang, Nếu anh chưa có tiền thì cứ mua chịu trước đi.

n khoản nợ thiếu.

†síug (→) v [A; a] 1 lay chuyển, dịch chuyển vật nặng. Batu nga dì masiug ug tulu ka táwu, Tảng đá ba người khiêng cũng không nhúc nhở nổi. 2 làm rung động cảm xúc. Ang lúhà sa dalága wà makasiug níya, Những giọt nước mắt của người thiếu nữ không làm hắn mảy may động lòng.

siyuk, síyuk v [A; a] nheo mắt lại dưới ánh nắng chói chang. Misíyuk (nagsiyuk) ang íyang mga mata nga nagtan-aw sa kaláyu, Anh ta nheo mắt nhìn chằm chằm vào ngọn lửa.

†subrikáma v [A; c1] dùng làm khăn trải giường.

†súgat sugatsúgat v [A; a 12] đệm đàn theo các hợp âm tự chế cho một bài hát hoặc giai điệu. Sugatsugátun lang sa magduduyug ang kanta nga dì kaáyu níya sinátì, Người đệm đàn dùng các hợp âm ứng biến khi chưa quen thuộc lắm với bài hát.

†súgid sugilánun n 2 cuộc trò chuyện, tâm sự. v [C2] trò chuyện với nhau. Dì úsà ta mangatū́g kay magsugilánun usà ta, Đừng đi ngủ vội, chúng ta trò chuyện một lát đã nào. Ayaw úsag lakaw kay makigsugilánun pa ku nímu, Đừng đi vội vì tôi vẫn còn muốn nói chuyện với anh.

sulisitar = sulísit.

†súlu — alún = súlu, v2.

†sul-ung v 2 [B246] thân nhiệt hoặc nhiệt độ tăng cao. Ug musul-ung ang kaínit sa ímung [1162]láwas, hilantan ka, Nếu cơ thể bạn bắt đầu nóng sốt lên thì tức là bạn đang bị số viêm đấy.

†súma pag- (inig-) pa đến khi bước vào thực tế kiểm chứng. Ingun kang kamau ka. Pagsúma (pagsumáda) pa, dì diay, Anh bảo là anh biết làm cơ mà. Đến khi đụng chuyện hóa ra lại chẳng biết tẹo nào.

sumu3 a lứa heo con đầu lòng của heo nái. Sa karáang tinuhúan dì kunu maáyung buhiun sa tag-íya ang bábuyng sumu, Theo tín ngưỡng cổ xưa, chủ nuôi không nên giữ lại nuôi lứa heo đầu lòng của heo nái (vì chúng thường dễ chết yểu).

sung-ad = sun-ad.

sungkat = sungkad.

sunlut -an(→) v [A13; a3] chuẩn bị món sunlutan để ăn.

supukar = sipukar.

†sur1 n 4 phương Nam. Lánaw Sur, tỉnh Lanao del Sur.

†surambaw n 3 loại lưới cất lớn hình vuông hoặc chữ nhật hoạt động bằng cách dùng đèn lồng nhử cá vào ban đêm. paN- v [A2; c6] đi đánh bắt cá bằng lưới surambaw.

súrù2 v [A2S; b6] ngọn lửa hoặc đốm than bắt đầu xì xèo bốc hơi nóng. Magsurù gánì ang tumuy sa agipu kanà timailhan kunu nga may bisíta, Nếu đầu thanh củi rực lửa bắt đầu xì xèo rỉ nhựa ra, đó là dấu hiệu điềm báo có khách đến thăm nhà.

n tiếng xì xèo bốc hơi của chất lỏng.

suspindir = tiranti, 2.

suy bins n đậu nành (soy beans).

swáb v [A; b6] sát trùng, bôi thuốc bằng bông gòn (swab). Tunlang giswában, Vùng cổ họng đã được bôi thuốc sát trùng. n tăm bông sát trùng.

swáing v [C13; c5] 1 cảm thấy ngán ngẩm trước tính cách khó chịu của ai đó. Dílì ikaswáing nang tigulánga kay huyù, Sẽ không ai cảm thấy chán ghét ông cụ đó đâu vì cụ rất hiền lành dịu dàng. 2 xảy ra bất hòa, tổn thương tình cảm. Nagkaswáing ang mga magsúun tungud sa kabílin, Anh chị em trong nhà đã xảy ra hiểu lầm rạn nứt vì chuyện chia gia tài.

†swirti n — dikasáhus vận rủi hoặc tai ương trớ trêu không đáng có đối với một người. Tituláda nga naminyug buguy. Mu na nay nganlag swirting dikasáhus, Cô cử nhân đại học đi lấy một tên vô lại làm chồng. Đúng là cái thứ vận may trớ trêu dở khóc dở cười.

†syákuy 2 điểm số loại khá trong khoảng 80 (gọi như vậy vì hình dáng số 8 hơi giống con dơi syákuy — tiếng lóng).

syatdáwun v [A; c1] đóng cửa ngừng hoạt động nhà máy, hầm mỏ, khai thác gỗ... Musyatdáwun ang mína ug wà nay úr, Mỏ khoáng sản sẽ phải đóng cửa ngừng khai thác khi quặng đã cạn kiệt.

syúgar dádi n bố đường (sugar daddy), người đàn ông bao nuôi phụ nữ.

syurthan n môn tốc ký (shorthand). v [A; c1] ghi chép bằng tốc ký.

tabagak n loài cá giống cá malangsi nhưng thân dẹt rộng hơn, đặc biệt là phần bụng.

tabatsuy a béo ú, phì nhiêu (mang tính hài hước — bắt nguồn từ từ tabà ‘mỡ’ trong tiếng Tagalog).

†tagud1 n 2 hạt của các loại quả hoặc rau củ dùng làm hạt giống ươm.

taháda n bánh mì sấy giòn làm từ bánh mì panșu cũ cắt lát hình bầu dục. v [A; a] chế biến món bánh giòn taháda.

tahíru = byatilis.

takdas v [A; b6] nhảy chồm lên người ai đó. Mutakdas ang mga bátà sa íyang inahan inig-abut, Lũ trẻ thường nhảy chồm ôm chầm lấy mẹ ngay khi mẹ vừa đi làm về.

takdul2 = tikdul.

takiling, takíling v [B; c1] nghiêng ngả, lật nghiêng sang một bên. Dalia ang masitíra kay nagtakiling na, Ra sửa lại cái chậu hoa mau lên vì nó sắp nghiêng đổ rồi kìa. Ug takilíngun (itakiling) sa pilútu ang iruplánu, mahadluk ang mga pasahíru, Nếu phi công nghiêng máy bay sang một bên, các hành khách sẽ sợ hãi.

taklaba = takaba.

takmù2 = takmul.

taksip = tagsip.

†taktak pa- sa bukbuk = paúyug. xem úyug.

talagtag a phân bố thưa thớt, rải rác. Talagtag kaáyu ang mga balay sa búkid, Nhà cửa trên vùng núi thưa thớt rải rác. v [B; c1] thưa thớt dần. Mitalagtag ang íyang buhuk nga nanglarut, Tóc anh ta thưa thớt hẳn đi vì rụng liên tục.

†tali v 2 [a3] trẻ vừa mới cai sữa mẹ nên còn quá nhỏ để làm việc gì (mang tính hài hước). Magminyù ka nga bag-u ka pa gáning natali? Mày vừa mới cai sữa mẹ mà đã đòi lấy vợ rồi á?

talíngab v [A; b6] gọt đẽo vật gì thành mũi nhọn. a được gọt nhọn một đầu.

tampikas = tampihak.

tampird a chiếc đài vô tuyến đã sửa chữa qua loa nhưng kém chất lượng. Dì ku makagarantíya ánang radiyúhag patíngug kay tampird, Tôi không dám bảo đảm chiếc đài đó sẽ hát được vì nó đã đem đi sửa quái đâu vào đấy.

†tampuk1 — sa, ang luyu, likud v [A; a12] phản bội, đâm sau lưng ai. Kun wà ku dinhi libakun kunuku ninyu. Ngánung inyu man kung tampukun sa likud? Các người toàn nói xấu tôi lúc tôi vắng mặt. Tại sao cứ phải đâm sau lưng tôi làm gì?

tamudlaw = lamudlaw. [1162]

†tangantángan panahun pa sa — thời xửa thời xưa, thời kỳ người ta còn dùng dầu thầu dầu làm đèn thắp sáng. Ang íyang gigámit nga libru panahun pa sa tangantángan, Sách vở chúng nó dùng cũ kỹ lỗi thời từ thời xửa thời xưa rồi.

†tanggu1 — kriminal, makapíang n điệu nhảy tango với các bước nhảy khó nhằn, phức tạp (mang tính hài hước).

tanggu2 a chậm hiểu những vấn đề đơn giản, kém cỏi trong các việc vặt (kết hợp từ tangà và gágu). Tanggu kaáyung tawhána, dì lang gihápun kamau ug ása pirma, Gã đó đúng là một tên đần độn, đến chỗ ký tên mà mãi vẫn chẳng biết chỗ nào.

†tangtang — útang tình trạng cứ trả xong nợ rồi lại tiếp tục vay nợ mới chồng chất. Mau giyud ning pubri ta, tangtang útang, Kiếp nghèo khổ của chúng ta là thế đấy, cứ trả hết nợ đợt này lại ngập đầu vào đợt nợ khác.

†tapang n thành công đạt được nhờ may mắn ăn hên thuần túy hơn là do tài năng hay năng lực thực sự.

tardi a đến trễ so với giờ hẹn. Tardi ka na kaáyu sa klási, Em đã đến lớp muộn lắm rồi đấy. v [B12; b6] đến một nơi nào đó bị trễ muộn.

†tarípa n bảng giá cước, biểu giá quy định, đặc biệt là tiền xe cộ. Naumintu na karun ang tarípa sa mga salakyanan, Giá cước xe cộ đi lại hiện nay đã tăng lên rồi. v [A13] tính phí cước theo biểu giá quy định.

tibak v [A2; a12] kiếm được mớ tiền lớn, vớ bẫm (tiếng lóng). Nakatibak silag maáyu sa pag-ismágul ug sigarilyu, Bọn họ phất lên vớ bẫm nhờ buôn lậu thuốc lá.

tígì2 v [A; a] rót cạn sạch toàn bộ phần chất lỏng còn sót lại trong bình chứa. Tigía ang patis sa butilya, Rót cạn sạch giọt nước mắm cuối cùng trong chai ra.

tikarul2 = tingkarul1, n.

†tikì — nga kwanggul n con tắc kè ngốc nghếch (víu von vì bản tính nó tìm chỗ trốn nhưng lại cứ kêu toáng lên cho cả thiên hạ biết vị trí của mình).

tik-ibis v [A] 1 trong bóng chày, chạy chiếm gôn (take a base). Mitik-ibis ang bátir, Cầu thủ đánh bóng đã chạy chiếm gôn thành công. 2 giáo viên thâm niên lâu năm làm bài kiểm tra dễ để lấy chuẩn ngạch chính thức. Dì untà ku mailidyibul ug wà pa ku makatik-ibis, Lẽ ra tôi đã không đạt chuẩn ngạch nếu không tham gia bài kiểm tra đặc cách đó.

†tikwì 3 từ uyển ngữ chỉ ma cà rồng wakwak1 hoặc unglù. Mga tikwì nang pamilyáha, Cả cái gia đình đó toàn là một lũ ma cà rồng.

†timáan (→) = timáan, v1, 2.

†timbri2 n 2 bẫy sập hoặc bất kỳ mẹo mực, thiết bị nào dùng để bắt tóm đối tượng sơ hở. Gibutangan sa mga Múrus ug mga timbri ang agiánan padulung sa íyang kampu, Người Moro đã giăng bẫy dọc theo con đường mòn dẫn vào trại của họ. v [A; b] 2 đặt bẫy, bắt tóm bằng bẫy hoặc thủ đoạn tương tự. Nakatimbri silag bábuy ihálas, Họ đã bẫy được một con lợn rừng.

tingkarul2 = tikarul1.

†tiniblas n 2 nghi lễ được tổ chức vào ngày Thứ Tư trước Lễ Phục Sinh.

†tipas paN- n bùa hộ mệnh giúp chống đạn bất tử.

tipli n giọng nữ cao (soprano). v [A; b6] hát giọng nữ cao.

tiriring a có biểu hiện tâm thần nhẹ, dở hơi. v [B123] bị hâm dở nhẹ. -un a hơi dở hơi, tưng tưng.

tirminisyun pí n trợ cấp thôi việc, tiền đền bù chấm dứt hợp đồng (termination pay).

trakítu, trakítuk = talakítuk.

†trangka trangkilya n chốt cửa, thanh cài nhỏ. v [A; c1] lắp, làm chốt cài cửa. Nagtrangkilya kus paradur sa sud-an, Tôi đang làm cái chốt nhỏ để khóa tủ đựng thức ăn lại.

trúnu n 3 bồn cầu nhà vệ sinh (mang tính hài hước). Naghingári lang kug lingkud sa trúnu kay gihibús, Tôi cứ phải ngồi lì trên bồn cầu vì bị tiêu chảy.

tsariti n phòng bệnh từ thiện trong bệnh viện (charity ward). v [c1] được chuyển vào phòng từ thiện.

*tsíbay insik —, — wákang câu chửi lăng mạ người Trung Quốc. xem wákang.

tsit phiếu nhận hàng, biên nhận ghi nợ (chit).

†tubà — nga balintung loại rượu dừa pha chất phụ gia khiến người uống say quắc cần câu hơn bình thường.

†túbù — sa kunhud v [A2S; b7] kinh doanh buôn bán mà doanh thu càng ngày càng thụt lùi (mang tính hài hước). Sa ímung binaligyaan mutúbù sa kunhud ang ímung nigusyu, Cách buôn bán của anh thì chỉ có đường làm cho vốn liếng teo tóp đi thôi.

†túhud (→) v 3 [a12] bị đau nhức đầu gối, thấp khớp. Abi nákug tigúwang ray tuhurun, Tôi cứ tưởng chỉ có người già mới bị thấp khớp đầu gối chứ.

túka n phần việc của ai, đến phiên ai làm việc gì. Ímu na rung túka sa panghúgas, Đến lượt anh rửa chén bát đấy nhé. v [A2; b(1)] đến phiên, đến lượt ai. Dì makabalíbad ang táwu ug mutúka na níya ang kagul-ánan, Khi số phận đến lượt phải gánh chịu đau khổ thì con người ta không thể chối từ.

tukatúka v [A; abc] làm việc gì luân phiên nhau. Gitukatukáhan mig hátag, Chúng tôi được phát quà lần lượt theo phiên.

tukistukis n độ gà chọi nhỏ quy mô bất hợp pháp (tiếng lóng). Dúnay tukistukis sa íyang baryu káda adlaw, Có sới đá gà lậu quy mô nhỏ ở làng họ hàng ngày. v [A; c] tổ chức đá gà lậu quy mô nhỏ (tiếng lóng).

†tumuy sa — sa dílà điều nằm sẵn ở đầu lưỡi mà mãi không tài nào nhớ ra được. Dì giyud kung kahinumdum ug kinsa tu ka apan nía ra giyud sa tumuy sa ákung dílà, Tôi không tài nào nhớ nổi anh là ai, nhưng cái tên cứ chực sẵn ở đầu lưỡi đây này.

túpung 3 dílì, wà mag- ang tudlù các ngón tay không dài bằng nhau, ý nói mỗi người một hoàn cảnh khác nhau. Wà magtúpung ang tudlù sa táwu, Con người sinh ra không ai giống ai, kẻ giàu người nghèo. (Nguyên văn: Ngón tay con người dài ngắn khác nhau).

tusínu n thịt ba rọi ướp muối (salt pork). v [A; a] muối thịt lợn.

†túud [tên thực vật] nga — giống phổ biến, thông dụng nhất của loài cây đó. Kamúting túud, Khoai lang thông thường.

úa = úi.

†ubus pa- v 3 pa- kay laylay pa v [A13] sống nhún nhường vì ở tầng đáy xã hội (laylay, a 2a). Mau giyud, magpaubus kay laylay man, Đúng thế, mình ở thế thấp cổ bé họng thì phải biết khiêm nhường. (Nguyên văn: Chiếc lá già rụng tự nhiên nằm ở tầng dưới cùng của cây).

úi từ viết tắt của over-acting: làm quá lố, phô trương những hành động thái quá không phù hợp hoàn cảnh. Úing muhílak arun tugtan, Làm bộ khóc lóc vật vã ăn vạ để được cho đi chơi. v [B] làm quá. Naúi siya arun himatikdan sa ulitáwu, Cô ta bắt đầu diễn trò lố lăng để gây chú ý với chàng trai.

úiks u chữ OXO, tên một băng đảng côn đồ người Visayan ở Manila.

†ulan n 3 viên kim cương có ánh sắc hơi ngả vàng. Bubaratu ang brilyanting ulan, Viên kim cương ánh vàng có giá trị thấp hơn.

†ulípun (→) v [A; a12] bắt làm nô lệ, nô dịch hóa.

†unà v 4 [A13] quần áo bẩn thỉu đóng cặn kỳ cọ không sạch. Hubúa nang ímung sinínà kay nag-unà, Cởi cái áo dơ dáy đóng cáu bẩn của mày ra mau.

†únat v 3 [A1; c1] làm việc gì một cách thong thả, thong dong. Dì ta makaúnat sa ákung trabáhu kay mag-apas ta sa úras, Chúng ta không thể thong thả làm việc được vì đang bị thời gian rượt đuổi.

unir v [A1] 1 coi đồ của người khác như của chính mình. Maáyu nákung pagpahalúnà sa kutsi sa ákung higála, mu rag nakaunir, Tôi ngả ngốn thoải mái trên xe hơi của bạn thân cứ như xe của mình vậy. 2 = unay, v.

urihinal n 4 salà nga — a tội tổ tông truyền (original sin). b tội ngoại tình.

†úrus pa-, pina- v [A; b6] chế biến món ăn bằng cách phi hành tỏi (xào lăn/sốt), thường chỉ cách làm của những người không quen nấu nướng cầu kỳ. Ákù siyang paurúsan (pinaurúsan) run kay Duminggu man, Hôm nay Chủ nhật nên tôi sẽ trổ tài xào nấu món gì ngon đặc biệt cho anh ấy ăn.

†útak — brin n bộ óc suy nghĩ (mang tính hài hước). Gamíta ang ímung útak brin, Dùng cái đầu để suy nghĩ đi chứ! -in- v [A2; c1] học thuộc lòng, ghi nhớ trong đầu không cần chữ viết. Inutukun (iinutuk) sa mga ispíya ang ílang mga kúd, Các điệp viên học thuộc lòng các mã số bí mật của họ.

†utut — ug bapur n người da ngăm đen (đen như khói tàu).

†uwak (←) gibalikas n kẻ mặt dày vô tích sự cứ bám lấy nơi mà người ta hắt hủi không mùng mỉa (giống như con quạ càng chửi đuổi càng quay lại). Mu rag mga úwak gibalikas ning mga batáa. Dì patúu ug badlung, Lũ trẻ này y hệt như loài quạ bị nguyền rủa. Cứ mắng mỏ đuổi đi mà bảo ban chẳng chịu nghe lời.

wan-a = walà na. xem walà.

wap-a = walà pa. xem walà.

wásu = huwásù.

wáway từ trẻ con nói ngọng thay cho áway (cãi nhau). v [A; a12] cãi nhau, đánh nhau (tiếng trẻ con).

†wiliwili v [AN; a12] níu kéo, quyến rũ ai ở lại. Ang mga bag-ung bisyu sa ákung bag-ung naglakaw mauy magwiliwili nákù, Đứa con biết đi mới tập tễnh của tôi có bao nhiêu trò dễ thương cứ níu chân tôi ở nhà mãi.

yá tiếng thét phát ra đồng thời khi tung cú chặt karate, đấm hoặc đá.

†yamu — ug chưa bao giờ làm, thực hiện việc gì. Yamug midúaw ang ákung binaláyi pagkauspital nákù, Con dâu tôi chưa từng đến bệnh viện thăm hỏi tôi lần nào. Yamug muhátag nákù, Hắn chưa bao giờ cho tôi cái gì cả. n 2 không có gì. ‘Duna kay kwarta?’—‘Yamu,’ ‘Anh có tiền không?’—‘(Tôi) không có.’

yatap (từ patay — tiếng lóng) v [A; a1] giết chết. Ang kriminal nga nagyatap sa gitulísan, Tên tội phạm đã ra tay sát hại nạn nhân cướp của.

yíma n kẹo lòng đỏ trứng (candied yolk). v [A; a] làm kẹo lòng đỏ trứng.