Việt Nam Thư Quán - Thư viện Online

Bảng sau đây trình bày các âm vị tiếng Cebuano và cách phát âm của chúng:

Phụ âm

môi-môi

lợi-đầu lưỡi

vòm miệng

vòm mềm

thanh hầu

âm tắc vô thanh

âm tắc hữu thanh

âm mũi

âm xát

âm tiếp cận / bên

l, r

Nguyên âm

trước cao hoặc vừa

giữa thấp

sau cao hoặc vừa

Bên cạnh đó, còn có nguyên âm thứ tư là nguyên âm giữa-trung tâm xuất hiện ở một số phương ngữ (Bohol, Nam Leyte, Nam Cebu và một số khu vực rải rác khác) nhưng không có trong phương ngữ của thành phố Cebu và không được phiên âm ở đây.7 Âm tắc vòm miệng /j/ ở nhiều phương ngữ không đối lập với cụm phụ âm /dy/. Trong phương ngữ của quần đảo Camotes, còn có một âm xát hữu thanh /z/ có nguồn gốc lịch sử từ /y/ nhưng hiện nay đối lập với /y/.

Nguyên âm có thể dài hoặc ngắn. Sự đối lập giữa nguyên âm dài và ngắn chỉ xuất hiện ở âm tiết cuối và âm tiết áp chót của từ: káun [kā́ʔun] ‘ăn’ và nagdá [nagdā́] ‘đang mang đến’. Hơn nữa, mỗi từ chỉ có một nguyên âm dài duy nhất. Ngoài ra, còn có một âm vị trọng âm có chức năng đối lập rất thấp. Nhìn chung, trọng âm có thể được xác định dựa trên cấu trúc âm vị của từ: 1 trọng âm rơi vào nguyên âm dài của từ nếu từ đó có nguyên âm dài: nagdá [nagdā́], káun [kā́ʔun]. 2 đối với những từ không có nguyên âm dài, trọng âm nằm ở âm tiết áp chót nếu âm tiết đó là âm tiết [x]khép: tan-aw [tánʔaw] ‘nhìn’; mugbù [múgbuʔ] ‘ngắn’. Nếu âm tiết áp chót là âm tiết mở và ngắn, trọng âm nằm ở âm tiết cuối: mala [malá] ‘khô’. Thỉnh thoảng, trong các từ có âm tiết áp chót khép, âm tiết cuối lại được nhấn trọng âm (được ký hiệu ở đây bằng dấu mũ ngược): mandǎr [mandár] ‘ra lệnh’; dughǐt [dughít] ‘dụng cụ chọc’. Trong các từ có nguyên âm dài ở âm tiết cuối, ở một số phương ngữ, có sự đối lập giữa trọng âm rơi vào nhịp (mora) thứ nhất và trọng âm rơi vào nhịp thứ hai của nguyên âm dài: nahū́g [nahúug] ‘đã rơi’; húg [huúg] ‘sợi ngang’. Sự đối lập này không xuất hiện ở tất cả các phương ngữ.

3.2 Cách phiên âm

Hệ thống phiên âm được áp dụng ở đây bám sát nhất có thể vào cách viết trong các ấn phẩm tiếng Cebuano, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt tính âm vị học — nghĩa là mỗi âm vị đều được biểu thị, và không có âm vị nào trong mộtữ cảnh nhất định lại có nhiều hơn một cách phiên âm. Hệ thống phiên âm của chúng tôi tuân theo các ký hiệu âm vị được nêu trong Bảng 3.0 với những ngoại lệ được liệt kê trong các mục tiếp theo.

3.21 Nguyên âm

Chúng tôi chỉ viết ba nguyên âm: i, u, a. Trong các ấn phẩm tiếng Cebuano, /i/ đôi khi được viết là i, đôi khi là e, nhưng không theo quy tắc nào; và /u/ đôi khi được viết là u, đôi khi là o (cũng không có quy tắc). Tuy nhiên, ở đây các chữ cái e và o không được sử dụng.

Nguyên âm dài được thể hiện bằng dấu sắc: nagdá [nagdā́] ‘đang mang đến’, lána [lā́na] ‘dầu dừa’. (Các ấn phẩm tiếng Cebuano đôi khi thể hiện nguyên âm dài bằng cách gấp đôi chúng, nhưng phần lớn các nguyên âm dài bị bỏ qua.)

Trọng âm không được đánh dấu nếu vị trí của nó tuân theo các quy tắc đã nêu ở Mục 3.0 ở trên. Đối với những từ có âm tiết áp chót khép mà trọng âm rơi vào âm tiết cuối, điều này được biểu thị bằng dấu mũ ngược: mandǎr [mandár] ‘ra lệnh’. Đối với những từ có nguyên âm dài ở âm tiết cuối mà trọng âm rơi vào nhịp cuối cùng, dấu sắc biểu thị nguyên âm dài và trọng âm ở nhịp cuối: húg [huúg] ‘sợi ngang’, trák [traák] ‘xe buýt’. Đối với những từ có nguyên âm dài ở âm tiết cuối mà trọng âm rơi vào nhịp thứ nhất, trọng âm ở nhịp thứ nhất và độ dài được biểu thị bằng sự kết hợp giữa dấu trường độ và dấu sắc: nahū́g [nahúug] ‘đã rơi’, ang-ā́ng [ʔangʔáang] ‘chưa hẳn’.

3.22 Âm tắc hầu /ʔ/

Trong các ấn phẩm tiếng Cebuano, /ʔ/ chỉ đôi khi được thể hiện.8 Tại đây, chúng tôi biểu thị /ʔ/ ở cuối từ hoặc cuối âm tiết bằng một dấu huyền đặt trên nguyên âm đứng trước âm tắc hầu: walà /waláʔ/ ‘không’, bàbà /báʔbaʔ/ ‘miệng’, làhib /láʔhib/ ‘lát cắt’. (Trong các ấn phẩm tiếng Cebuano, âm tắc hầu của những từ này không bao giờ được đánh dấu.)

Ở vị trí sau phụ âm, chúng tôi biểu thị /ʔ/ bằng dấu gạch nối, như được thực hiện trong hầu hết các ấn phẩm tiếng Cebuano: tan-aw /tanʔaw/ ‘nhìn’. Ở các vị trí khác — nghĩa là giữa các nguyên âm và ở đầu từ, âm tắc hầu không được viết ra, đây cũng là thông lệ thường thấy trong các ấn phẩm tiếng Cebuano: việc viết hai nguyên âm đứng cạnh nhau hoặc nguyên âm ở đầu từ đóng vai trò biểu thị âm tắc hầu:9 maáyu /maʔā́yu/ ‘tốt’, alas /ʔalás/ ‘quân ách’.

3.23 /ŋ/, /c/, /j/, /dy/, /ty/

Âm vị /ŋ/ được phiên âm là ng, như trong các ấn phẩm tiếng Cebuano: bángun /báŋun/ ‘thức dậy’. Chuỗi /ng/ được phiên âm là n-g: san-glas /sanglas/ ‘kính râm’.

/c/ được phiên âm là ts, như trong các ấn phẩm tiếng Cebuano: tsinílas /cinílas/ ‘dép’10. Chuỗi /ty/ được phiên âm là ty (như trong các ấn phẩm tiếng Cebuano): tyanggi /tyánggi/ ‘chợ’.

Âm vị /j/ ở đầu từ và giữa từ được phiên âm là dy: dyíp /jíp/ ‘xe jeep’, dyus /jus/ ‘nước ép’. (Trong các ấn phẩm tiếng Cebuano, /j/ đôi khi được viết là dy, đôi khi là diy: diyip hoặc dyip — nghĩa là cách viết của /j/ không khác gì so với /dy/.) Ở cuối từ, /j/ được phiên âm là ds, theo cách sử dụng trong các ấn phẩm tiếng Cebuano: dyurds /jurj/ ‘một cái tên — George’.11 Chuỗi /dy/ được phiên âm là [xi]diy: diyus /dyus/ ‘chúa trời’. (Chuỗi này được viết là diy hoặc, cách khác là dy trong các ấn phẩm tiếng Cebuano.)12

3.24 Ciy và Cy; Cuw và Cw; ayi và ay; awu và aw

Sự đối lập giữa /Ciy/ và /Cy/ cũng như giữa /Cuw/ và /Cw/ (với C là bất kỳ phụ âm nào) chỉ xuất hiện ở vị trí mà /y/ hoặc /w/ đứng trước nguyên âm của âm tiết cuối (ví dụ: paliya [paliyá] ‘một loại rau’ so với palya [pálya] ‘thất bại’). Khi /y/ hoặc /w/ đứng trước nguyên âm của âm tiết áp chót hoặc âm tiết trước đó nữa, sự đối lập này không diễn ra. Nếu có một phụ âm đứng trước /y/ hoặc /w/, chúng tôi viết là Cy và Cw; biyà ‘đồ ăn thừa’ nhưng hibyaan /hi-bỳa-an/ ‘bị bỏ lại phía sau’; guwà ‘đi ra’, higwaan ‘được đi ra từ’. Nếu có hai phụ âm đứng trước /y/ hoặc /w/, chúng tôi lần lượt viết là Ciy và Cuw: pinsiyunáda ‘người nhận lương hưu’, nagkuwarisma ‘có vẻ mặt buồn rầu’ (nhưng Kwarisma ‘Mùa Chay’).

Tương tự như vậy, sự đối lập giữa /Vyi/ và /Vy/ hoặc /Vwu/ và /Vw/ (với V là bất kỳ nguyên âm nào) chỉ xuất hiện khi /y/ hoặc /yi/, /w/ hoặc /wu/ nằm ở cuối từ: bay ‘cách xưng hô’ so với bayi ‘giống cái’; mabaw ‘cạn’ so với hibawu (hoặc hibáwu) ‘biết’. Trong các âm tiết khép tận cùng hoặc âm tiết áp chót hay trước đó nữa, sự đối lập này không diễn ra. Chúng tôi viết là Vyi và Vwu trong các âm tiết khép và Viy và Vuw trong các âm tiết mở: bayinti ‘hai mươi’ nhưng ayta ‘đưa cho tôi nhé’; dawunggan ‘tai’ nhưng awtu ‘xe hơi’.