Tạ Chân rất nghiêm nghị. Trải qua bao nhiêu năm như vậy, khí chất tinh thần của cô dường như không thay đổi chút nào. Chỉ là khuôn mặt có phần vàng hơn, lỏng lẻo hơn, một khi cử động là đầy những nếp nhăn.

Cô vốn là người có khả năng trở thành nữ thị trưởng thứ hai, vượt lên trước Hồ Nguyệt Lan.

Khi Lý Phù Dung làm thị trưởng, bà đã đúc rút ra rất nhiều kinh nghiệm, không thể lần nào cũng trông cậy vào phóng viên đến tổng kết hộ. Trình độ học vấn của bà mới hết tiểu học cấp hai, văn phong của các cán bộ trong trấn cũng có hạn, thế nhưng những bản tổng kết công việc, báo cáo gửi cấp trên của trấn đều rất trôi chảy và xuất sắc, không hề kém cạnh những người chuyên làm công tác thư ký ở cơ quan cấp trên. Điều này có được là nhờ Tạ Chân.

“Nhờ có ngòi bút vàng này đấy!” Lý Phù Dung thường cảm thán từ đáy lòng như vậy. Bà đã hiểu rõ tầm quan trọng của dư luận từ trên lý thuyết: người là ngườigiống nhau, việc là việc giống nhau, có tuyên truyền hay không kết quả khác nhau một trời một vực. Miếng thịt nằm trong miệng, bên trái đỏ bên phải xanh mà.

Lý Phù Dung đề xuất trong hội nghị đảng ủy thị trấn, đưa Tạ Chân vào danh sách bồi dưỡng làm người kế nhiệm, ai nấy đều đồng ý. Thế nhưng hễ đem hồ sơ ra điều tra xác minh xuất thân, thì đuôi lòi ra ngay. Tạ Chân vốn không tên là Tạ Chân, cha ruột của cô là phần tử hữu phái, chết trong nông trại thời kỳ cải tạo lao động. Sau đó mẹ cô dẫn cô đi bước nữa, tái giá với một công nhân họ Tạ. Lý Phù Dung và mọi người vì thế vô cùng phẫn nộ, oán trách báo tỉnh vô trách nhiệm; vì nhu cầu tuyên truyền mà biến con gái của phần tử hữu phái thành con gái của giai cấp công nhân.

Tạ Chân đương nhiên không thể làm người kế nhiệm, ngòi bút vàng cũng không thể tiếp tục múa may, đành an phận thủ thường sống trong nhà tranh, chân đạp bùn dơ, ở lại Lý Bát Oản ngót nghét chục năm trời. Trong khoảng thời gian này, cô kết hôn với một kỹ thuật viên bị điều xuống nông thôn từ Cục Nông nghiệp huyện. Do xuất thân gia đình cả hai bên đều có chút vấn đề, nên việc xin chuyển vị trí công tác cho kỹ thuật viên kia tốn không ít trắc trở. Sau đó, để chuyển hộ khẩu của Tạ Chân thành hộ khẩu thị trấn, người ta lại càng sứt đầu mẻ trán mà rốt cuộc vẫn không thành công. Người kỹ thuật viên được giáo dục đại học ấy cảm sâu sắc nỗi gian nan của đường đời, kiệt quệ và vô cùng lạnh lẽo. Kết hôn nhiều năm mà Tạ Chân lại không sinh nở, người kỹ thuật viên cuối cùng đành đề nghị chia tay, nói xong nước mắt đầm đìa. Ngược lại, Tạ Chân không rơi một giọt nước mắt nào, đồng ý. Năm 1973, khi kỳ thi đại học mở cửa, thấy báo chí đưa tin “con em có thể giáo dục tốt” cũng được đi học đại học, cô liền chạy đi ứng thí. Kiến thức cấp ba của cô là do tự học. Ở phòng thi, cô lại lọt vào mắt xanh của giám thị tuyển sinh, sau đó vị này đã chỉ đích danh tên cô với cơ quan văn giáo địa phương. Kết quả là cô bị chất vấn xem có tư tình gì với Tạ Chân không, nào là lập trường giai cấp các thứ, mang theo một bản nhận định công tác vô cùng khó coi rồi bẽ bàng cuốn gói ra về cho xong chuyện.

Năm 1977, Tạ Chân thi lại, thành công, nhưng vì tuổi tác hơi lớn, cô bị phân luồng về một phân viện do Học viện Nông nghiệp tỉnh mở tại đặc khu. Tốt nghiệp xong, cô được phân công về Cục Nông nghiệp huyện (kỹ thuật viên kia vẫn ở đó, đã tái hôn, giờ hối hận thì đã muộn màng), chẳng bao lâu sau, cục xếp cô vào nhân sự dự bị chiến lược. Huyện ủy (lúc này đã đổi một lứa cán bộ khác, Lý Phù Dung đã lên làm Chủ tịch HĐND huyện) lại có ý tưởng táo bạo hơn, điều cô ra khỏi Cục Nông nghiệp, đưa xuống cơ sở làm việc một thời gian trước khi cất nhắc lên vị trí lãnh đạo cấp huyện. Do Tạ Chân rất quen thuộc với Lý Bát Oản, địa bàn cơ sở này được chọn là thị trấn nhỏ. Thế là Tạ Chân trở thành nữ thị trưởng thứ ba.

Đối với Tạ Chân, đây là tuổi thanh xuân lần thứ hai. Những trải nghiệm trong quá khứ không mấy thuận lợi, cô hoàn toàn xứng đáng với cái gọi là "kẻ mạnh" được miêu tả trong nhiều tiểu thuyết thời thượng. Thế nhưng, tất cả những nỗ lực ấy chỉ nhằm thay đổi vận mệnh của một cá nhân, còn cô từng hình dung có một ngày mình phải gánh vác trách nhiệm đối với vận mệnh của rất nhiều người.

Tuy nhiên, cô không cảm thấy quá bất ngờ, cũng giống như cách cô đối mặt với vô số biến cố từng xảy ra trước đây. Cô rất bình thản nhậm chức.

Thị trấn đã có ít nhiều thay đổi so với trước. Tiền nhiệm của cô là một cán bộ xuất thân từ "cải cách ruộng đất", về tư cách ở thị trấn đương nhiên là lão làng, lại có hùng tâm tráng chí muốn chấn hưng sự nghiệp. Trong mấy năm đương nhiệm, ông tiếp tục mở rộng bản đồ của Hồ Nguyệt Lan, cho sơn sửa lại toàn bộ tòa nhà hai tầng cũ kỹ của chính phủ thị trấn, đến cả mặt tiền bên ngoài cũng được quét một lớp bột đỏ, sau đó dùng bột trắng kẻ lại các đường gạch, trang hoàng trông tựa như phòng tân hôn; công đức nổi bật nhất là việc ông dùng chút thể diện lâu năm của mình để xin cho cơ quan thị trấn một chiếc xe Jeep Bắc Kinh. Có chiếc xe Jeep này, người đứng đầu một trấn mới thực sự trở thành người đứng đầu một trấn. Lên thành phố họp, xuống cơ sở kiểm tra, từ nay không còn cảnh chen chúc đi xe hay đi bộ nữa. Nhà cha mẹ của mấy vị đồng chí lãnh đạo thị trấn đều ở vùng nông thôn trong trấn, ngồi một chiếc xe chở về, so với cảnh đi bộ về với đầu tóc đầy bụi đất mồ hôi hột, thì vẻ ngoài oai phong hay cảm giác trong lòng đều khác biệt một trời một vực.

Tạ Chân nhậm chức, thị trấn tự nhiên cho xe Jeep đón. Tạ Chân lên xe, lại nói: “Lần này tôi nhận lòng tốt này, lần sau, những việc thế này không được dùng xe nữa.”

Mấy người trên xe, phó thị trưởng, thư ký, thậm chí cả tài xế đều cười, nụ cười rất chăm chú và cũng rất phong phú. Cậu thư ký là người yêu văn học, biết rất nhiều giai thoại về các danh nhân văn học trong và ngoài nước. Cậu ta lần lượt đưa cho phó thị trưởng và tài xế mỗi người một điếu thuốc, rồi tự châm cho mình một điếu. Trong làn khói thuốc mịt mờ, cậu ta kể một câu chuyện về thuốc lá: Có người hỏi đại văn hào Mỹ Mark Twain, trên đời này việc gì là dễ làm nhất, Mark Twain không chút do dự đáp: “Cai thuốc lá. Tôi đã cai một nghìn lần rồi.” Mấy kẻ hút thuốc nghe vậy lại được một trận cười.

Tạ Chân không cười, cô quay mặt nhìn ra ngoài cửa sổ xe, ra điều như không nghe thấy.

Sau khi đến thị trấn, cô không bao giờ dùng đến chiếc xe Jeep này nữa. Ban đầu mọi người chỉ dùng suy nghĩ của chính mình để lý giải cô, mỗi lần cô muốn ra ngoài, xe vẫn được lái đến sân chờ sẵn như cũ. Nhưng lần nào cũng vậy, cô đều đi vòng qua chiếc xe một cách dứt khoát.

Mọi người đành lần lượt nhắc nhở nữ thị trưởng chú ý sức khỏe, đừng quá vất vả. Có một lần cô vừa đạp xe ra khỏi cổng viện, mọi người lại cho xe Jeep đuổi theo, bám theo mãi cho đến khi cô nhảy xuống xe đạp, nổi giận:

“Các anh không phải xót tôi, mà là xót chính các anh đấy.”

Mọi người tự nhiên vô cùng lúng túng.

“Chắc là không đâu, cũng là vì sự tiện lợi cho công việc thôi mà.” Thư ký dũng cảm lên tiếng, lấy ra một cuốn tạp chí văn học, trên đó đăng một truyện ngắn kể rằng cơ quan ủy ban một huyện mua một chiếc xe hơi, vì một vài cán bộ lãnh đạo mang tư tưởng cũ phản đối sử dụng, kết quả gây ảnh hưởng đến công cuộc hiện đại hóa của huyện đó.

Tạ Chân giơ tay trước ngực chặn cuốn tạp chí lại: “Tôi còn muốn ngồi trước tiễn hình mà gọi người khác làm việc cơ đấy.”

Lẽ ra cô có thể giải thích đôi điều: Đa phần nông hộ vẫn dùng trâu cày ruộng, các thôn trong trấn vẫn chưa có nổi một con đường nhựa ra hồn, lên huyện lên tỉnh có tàu hỏa, vừa tiện lợi lại vừa nhanh chóng... vâng vâng mây mây. Thế nhưng cô không làm thế; cô không mở miệng thì thôi, hễ mở miệng là cay độc vô cùng, khiến người ta không sao chịu thấu.

Lòng dạ phụ nữ lại hẹp hòi, không dung nổi sự việc lẫn con người. Khi cô về Lý Bát Oản cắm bản, vị phó thị trưởng hiện tại thuở ban đầu làm văn thư, sau đó thăng chức chủ nhiệm văn phòng. Tạ Chân có ấn tượng cực kỳ tồi tệ về ông ta. Lúc về trấn viết tài liệu chưa từng thưa gửi câu nào với ông ta. Cô từng nghe ngóng được ở Lý Bát Oản câu chuyện vị phó thị trưởng ấy từng làm người mở đường cho chú rể mới cưới thế nào. Trải qua bao nhiêu năm, nhân sự đổi thay, chú rể năm xưa mới bỗng bừng tỉnh nhận ra bản thân thuở đó chẳng qua chỉ đóng vai đổ vỏ, mà lại chẳng biết kêu oan với ai. Chỉ đành thỉnh thoảng trút giận lên người phụ nữ bên cạnh.

Tạ Chân thẳng thừng gọi ông ta là cầm thú mặc áo.

Vậy mà ông ta lại trở thành phó thị trưởng. Tạ Chân lại một lần nữa phải cộng tác với ông ta. Đúng là ghét của nào trời trao của ấy.

Tạ Chân vẫn lạnh lùng như trước, trừ việc công ra không bao giờ nói chuyện phiếm với ông ta. Dẫu sao cũng đã từng trải sự đời, ông ta chủ động hạ mình làm hòa trước. Hai người chung một phòng làm việc. Ngày nào ông ta cũng pha một ly trà đặc sánh, đặt lên bàn làm việc của Tạ Chân. Thế nhưng Tạ Chân cứ kiên quyết cho đến lúc tan sở cũng không thèm mở cái nắp chén ấy ra. Ông ta không hề nản lòng, hôm sau lại pha ly mới. Số lần lặp lại nhiều quá, Tạ Chân bèn nghiêm mặt nói: “Xin đừng có tầm thường như vậy.”

Ông ta gật đầu nhận lỗi.

Trà thì không pha nữa, nhưng trong công việc vị phó thị trưởng vẫn ân cần quan tâm đến cô. Nhận được thông báo, tân Bí thư Tỉnh ủy đến các nơi thị sát, ngày mai sẽ ghé qua thị trấn nghỉ chân chốc lát, nhân tiện nghe báo cáo. Cuối buổi họp đêm hôm đó, phó thị trưởng mời Tạ Chân ở lại một lát, ông ta đã chuẩn bị sẵn cho cô một đề cương báo cáo với Bí thư Tỉnh ủy vào ngày mai. Trong đó bao gồm những nội dung sau: Những câu hỏi mà Bí thư Tỉnh ủy hay nêu ra; phương pháp và đặc điểm quan sát phán đoán; thói quen và sở thích trong sinh hoạt ăn uống v.v.

“Những chuyện này anh biết từ đâu thế?”

“Bí thư Tỉnh ủy đã đi qua mấy trạm dừng chân trước, tôi đều gọi điện hỏi thăm hết rồi.”

“Đây chẳng phải là đi thu thập tình báo về Bí thư Tỉnh ủy sao?”

“Sao lại nói thế được chứ.” Sắc mặt phó thị trưởng tái đi, vô cùng ấm ức, “Tôi hoàn toàn là vì tốt cho cô thôi mà.”

Những chuyện thế này vẫn thường được nghe kể: Rất nhiều con ngựa thiên lý chính nhờ một hai lần báo cáo dạng này mà được Bá Lạc để mắt tới, một bước lên mây. Phó thị trưởng làm vậy, nói một cách công tâm, quả thật đã tốn không ít tâm tư. Ông ta vốn không hiểu vì sao mình lại đắc tội với Tạ Chân, trong thâm tâm rất muốn quan hệ hòa hảo với cô.

“Không có sự cần thiết đó, tôi không muốn nịnh bợ bất kỳ ai.” Tạ Chân không nói thêm một câu thừa thãi nào.

Phó thị trưởng lại gật đầu tuân lệnh.

Tạ Chân nhận ra mình vô cùng cô độc ở chính quyền thị trấn, mọi người đối với cô đều dạ vâng ngoài mặt nhưng lại cố gắng giữ khoảng cách. Phòng ký túc xá cô ở, chưa từng có ai bước chân vào. Nơi nào đang náo nhiệt, hễ cô bước đến là nơi đó như vừa dính dịch bệnh, từng người một rụt cổ lại. Cô sống độc thân nhiều năm, đã quen rồi, và cũng biết tâm lý của mình đã có chút biến chất, rất khó để trở nên thân thiết với người khác, thế nên lúc đầu cô không hề cảnh giác. Tuy nhiên cô lại cực kỳ nhạy cảm, rất nhanh đã hiểu ra rằng, người ta đang xa lánh cô, hơn nữa trong sự xa lánh ấy lại ẩn chứa một mức độ kháng cự nhất định. Cô cũng thỉnh thoảng nghe thấy lời bàn tán về gương mặt lạnh lùng vốn dĩ xinh đẹp của mình, giờ có kẻ gọi là “mặt góa phụ”. Nếu cô muốn gọi điện thoại, đợi nửa ngày cũng đời nào gọi được, trừ phi cô tự thân xuống phòng trực ban. Bằng không hoặc là phía đầu dây bên kia không có ai nhấc máy, hoặc là đường dây điện thoại cô cần gọi gặp trục trặc, cô có tức đến dậm chân cũng chẳng ích gì. Cô nhân viên tổng đài hóa ra lại là cháu họ hàng của vị phó thị trưởng, đứng trước mặt cô mà vẫn còn có chút thẹn thùng e ấp. Cô muốn triệu tập một cuộc họp cán bộ, thế nào cũng khó mà gom đủ người, luôn có trên một nửa xin nghỉ bệnh, nghỉ việc riêng, hoặc có việc ở địa bàn phụ trách không thể dứt ra được. Cho dù có gom đủ người đi nữa, cô vừa dứt lời là chẳng còn ai ho hoe nửa tiếng, đến tiếng ho cũng bị giới hạn âm lượng và có tiết tấu đàng hoàng, chỉ có phó thị trưởng là nhiệt tình nhắc nhở mọi người, cứ thảo luận đi chứ, cứ tranh cãi đi chứ, kết quả là mọi người càng mím chặt môi hơn. Còn về phần bản thân phó thị trưởng, ông ta vĩnh viễn chỉ đồng tình với ý kiến của nữ thị trưởng. Đã đồng tình rồi, nhưng ai sẽ đi làm, làm như thế nào, thì lại vĩnh viễn không thấy tăm hơi.

Đình công! Tạ Chân thầm gào lên trong lòng, nhưng lại chẳng thể phát ra tiếng. Hàm răng nghiến vào nhau muốn cắn nát thứ gì đó, lại chẳng biết nên hạ răng từ đâu. Cô luôn muốn cắn thật mạnh một miếng, có một lần cuối cùng cô cũng chớp được cơ hội.

Sau vụ gieo trồng mùa đông, mấy vị chóp bu và cán bộ nghiệp vụ của thị trấn tập trung về một thôn phía dưới họp hai ngày, tiền ăn cả hai ngày đều tuân thủ theo tiêu chuẩn quy định. Thế nhưng đến bữa cơm cuối cùng khi kết thúc hội nghị, mâm cơm lại được bày thêm mấy món, thậm chí còn có cả rượu.

“Làm như vậy có lý do gì chứ?” Tạ Chân đặt hai tay lên lưng ghế.

“Trấn ta là lần đầu tiên mở họp ở thôn chúng ta, thôn có nghèo đến đâu thì thể diện vẫn phải giữ chứ.” Mấy cán bộ thôn cười hề hề. Biểu cảm trên mặt rõ ràng đang nói rằng: Không ăn chính là coi thường người ta.

“Được rồi, ăn đi.” Tạ Chân ngồi vào bàn trước.

Mọi người có chút bất ngờ, nhưng rồi nhanh chóng thấy nhẹ nhõm: Tình người của một con người rốt cuộc cũng không đến nỗi mất sạch sành sanh.

Nào ngờ, Tạ Chân ăn xong, đứng dậy, lau miệng, rút tiền ra đặt dặn dưới đáy bát, nói với mấy cán bộ thôn cùng dự tiệc: “Đây là phần của tôi. Quay về các anh tính lại sổ sách, thừa thì trả lại mà thiếu thì bù vào.” Lại trừng mắt nhìn từng người một trong số các cán bộ cùng từ trấn đến: “Các anh cũng xin hãy làm theo cách của tôi thế này.”

Lúc rời khỏi chỗ ngồi, Tạ Chân vô thức bĩu môi, trong lòng dâng lên một thứ khoái cảm không nói nên lời.

Mấy ngày sau, ở hành lang chính quyền thị trấn, Tạ Chân bất ngờ bị mấy cán bộ gọi lại, mời cô ăn kẹo mừng con trai ai đó kết hôn. Lời mời nhiệt tình như thế này cô rất hiếm khi gặp, trong lòng có chút xúc động, liền vui vẻ đi theo vào văn phòng, vui vẻ cùng mọi người nhấm nháp kẹo cưới, hiếm hoi lắm mới nói vài câu trêu đùa với người vừa lên chức bố chồng.

Vừa thấy cô bước ra, toàn bộ người trong phòng bỗng chốc ào lên, vỗ tay dậm chân, suýt nữa thì lật tung cả mái nhà. Giữa khung cảnh ăn mừng náo nhiệt, có người cất cao giọng hát bài "Góa phụ nhỏ lên mồ".

Hóa ra, cái thôn khoản đãi tiệc tùng trong buổi họp lần trước đã trả lại từng đồng tiền mà các cán bộ thị trấn bỏ ra cho chính chủ nhân của nó. Phần của Tạ Chân đương nhiên không tiện trả lại, thế là họ bèn dùng tiền đó mua kẹo để đãi mọi người, nhân tiện để Tạ Chân được thơm lây.

Tạ Chân muốn cắn người ta, cuối cùng lại tự cắn vào mình. Lúc biết được chuyện này, cô tức đến mức tay chân lạnh toát trong chớp mắt.

Trong số hơn chục cán bộ ở cơ quan chính quyền thị trấn, người vẫn còn chút lòng trắc ẩn xét cho cùng vẫn là cậu thư ký. Dẫu sao cũng đọc nhiều sách hơn người khác, cậu ta bèn mang lý thuyết hệ thống ra giảng giải với Tạ Chân bằng cái giọng nửa xa lạ nửa quen thuộc, dạy bảo cô rằng quan hệ xã hội là cấu trúc mạng lưới, tư duy tuyến tính không thông suốt được, một nhà lãnh đạo kiểu hiện đại nên...

“Mặc kệ cậu đấy.” Tạ Chân ghét nhất cái thứ dẻo miệng.

Thế nhưng, khi Huyện ủy triệu tập Tạ Chân lên, cô cũng nhận được những lời chỉ trích tương tự.

“Nhiều đơn từ kiện cô thế này cơ mà,” Bí thư Huyện ủy giơ xấp tài liệu lên, “Nói cô không thích ứng với công việc của thị trưởng.”

“Đúng là không thích ứng thật.” Tạ Chân không hề chối cãi. Chẳng qua là không muốn làm nữa. Cô nhớ lại lời người kỹ thuật viên kia nói khi ly hôn với cô: Đường đời gian nan, mệt mỏi, lạnh lẽo. Bây giờ cô cũng cảm nhận được rồi.

“Không thích ứng thì cũng phải thích ứng,” Bí thư Huyện ủy có chút nổi giận, “Muốn thanh cao thì đừng bước chân ra đời.”

Bí thư Huyện ủy là người được cất nhắc cùng lứa với Tạ Chân. Đối với nhóm cán bộ “mang hàm lượng tri thức” này, người ta thường có đánh giá chung thế này: Bí thư Huyện ủy là người theo chủ nghĩa hiện thực, còn Tạ Chân là người theo chủ nghĩa lý tưởng.

“Có bản lĩnh thì đừng để người ta chèn ép bật bãi. Đứng không vững chân, thì nói gì cũng bằng thừa.”

Lúc Tạ Chân quay về, thị trấn lại phái xe đến đón. Bí thư Huyện ủy tiễn tận cửa xe, coi như ép cô lên xe. Chiếc xe tròng trành, lắc lư trên con đường gập ghềnh khúc khuỷu, bên ngoài ruộng đồng, sông ngòi, cây cối, núi non, bầu trời, mây gió nhảy múa trên cửa kính, lúc xa lúc gần. Lòng cô rối bời, không kìm được mà lắc đầu, người ngoài nhìn vào tất nhiên sẽ không nhận ra, cứ tưởng là do quán tính.

Sáng hôm sau cô đến văn phòng, trên bàn lại đặt một bát trà bốc nghi ngút khói. Phó thị trưởng đang cúi đầu làm việc của mình. Nhưng cô biết ông ta đang lén nhìn cô, cô ngẩn ngơ ngồi đó, chần chừ, chằm chằm nhìn cái nắp bát trà, không quyết định nổi rốt cuộc nên mở ra hay không.

3

Áp lực thực sự mà Tạ Chân phải đối mặt chính là vấn đề kinh tế. Đâu đâu cũng dấy lên phong trào chiêu thương hút vốn, phát triển kinh tế. Chỉ sau một đêm, kỳ tích kinh tế rực rỡ như muôn vàn quả bóng bay đầy màu sắc khiến người ta hoa cả mắt. Duy chỉ có thị trấn nhỏ là vẫn lạnh lẽo đìu hiu. Những khó khăn về điều kiện khách quan đương nhiên là có sẵn. Thị trấn nằm ở nơi hẻo lánh, lưu thông hàng hóa rất khó phát triển; hầu như không có bất kỳ nền tảng công nghiệp nào, thì cũng sẽ chẳng có nguồn tài chính dồi dào. Nhưng nếu mọi điều kiện đều đã sẵn sàng cả rồi, thì còn có gì gọi là kỳ tích nữa chứ? Cái gọi là “kỳ tích” chẳng phải là biến những việc mà người bình thường cho là không thể thành có thể hay sao.

Có người liền nghĩ đến việc khai thác tài nguyên du lịch.

Có lẽ không có đặc điểm gì chính là đặc điểm lớn nhất của thị trấn nhỏ này. Kể từ khi trào lưu tìm về cội nguồn văn học trỗi dậy, đám người làm sáng tác văn học trong trấn có chút hoảng hốt, tìm tới tìm lui cũng chẳng thể tìm ra được một bối cảnh văn hóa mang chút hương vị thổ phỉ hay thổ mộc nào. Truyền thuyết về việc Càn Long hoàng đế vi hành đến Lý Bát Oản suy cho cùng cũng chỉ là truyền thuyết, không đủ làm căn cứ. Bộ huyện chí cổ nhất bắt đầu từ thời Gia Tĩnh nhà Minh, ghi chép về ngọn núi này đầm nước nọ, cũng chẳng qua chỉ là mấy cái ao trên đồi đất. Mãi mới tìm ra được một vị cổ nhân có chút tên tuổi, thì huyện bên cạnh lại sang kiện tụng, nói rằng theo chủ nghĩa duy vật lịch sử, nơi sinh và nơi mất của vị cổ nhân đó thuộc về khu vực hành chính của họ. Còn bàn về phong tục thì lại càng không có gì để nói, đến cả tiểu khúc dân gian qua khảo chứng cũng là truyền thuyết truyền từ Giang Bắc sang. Cái gọi là tìm về cội nguồn, chẳng qua chỉ là sự đồng thuận về mặt văn hóa và tâm lý. Con người sống là phải có bầy đàn, nếu không bám víu vào thứ gì đó, thì cũng sẽ mất đi sự tự tin, chỉ còn lại cảm giác mất mát, cảm giác lang thang phiêu dạt, đến cả mình họ gì cũng cảm thấy có chút đáng ngờ.

Thực ra, việc hoảng hốt như vậy hoàn toàn là điều thừa thãi. Một vùng đất có thể không có lấy một chút lịch sử nào đủ để rạng danh thiên hạ, nhưng rốt cuộc sẽ không thể không có một chút nhân sự nào đáng để nhắc tới. Tỉ như, theo ký ức của cụ Ái và những người khác, trấn nhà trước kia cũng từng có danh lam thắng cảnh.

Cách trấn vài dặm, trước kia từng có một ngôi miếu Quan Mã. Miếu nay không còn nữa, chỉ để lại di tích nền miếu. Tường đổ vách tàn, chìm khuất giữa đám cỏ tranh cỏ dại mọc lúp xúp.

Miếu Quan Mã những năm xưa khói hương cực kỳ thịnh vượng, người dân địa phương vô cùng tin tưởng. Đến mức trong vòng bán kính mấy chục dặm quanh trấn, ngoại trừ miếu Quan Mã ra, không còn nơi nào có miếu mạo đền đài nữa. Không phải Quan Công và Xích Thố bài xích dị giáo, mà là tất cả các loại tôn giáo, nếu không có ai tin tưởng thì cũng chẳng thể cắm rễ tồn tại được.

Miếu Quan Mã khiến người ta tin tưởng, là có lý do của nó.

Miếu Quan Mã không phải Phật cũng chẳng phải Đạo, không có bất kỳ giới luật thanh quy nào, cũng chẳng có bất kỳ kinh điển nào. Làm tín đồ của nơi này vô cùng thoải mái, thịt cá cứ ăn, vợ con cứ cưới, cũng chẳng cần phải khổ sở quay mặt vào vách làm công khóa. Ai muốn thắp hương dâng lễ (nhiều ít tùy ý), chỉ cần có lòng thành, là có thể nhận được phúc trướng của ngài.

Thế nhưng vì không có kinh điển, nên đã gây ra rắc rối cho hậu thế trong việc khảo cứu. Về nguồn gốc của miếu Quan Mã, người nói một kiểu, ai nấy đều nói với vẻ chắc như đinh đóng cột, nhưng lại đều không đáng tin.

Cách giải thích sớm nhất là thế này:

Những năm đầu, lực phu ở trấn đại khái chia làm ba nhóm: Nhóm khiêng vác chuyên gánh hành lý hàng hóa cho thương khách; nhóm gánh nước rao bán; nhóm khiêng quan tài người chết lên nghĩa trang. Có một ngày, thủ lĩnh ba nhóm hẹn nhau tụ tập tại quán trà trong trấn, thủ lĩnh nhóm khiêng vác đề xuất: Huynh đệ trong nhóm có người làm ăn cả ngày không hết việc, có người cả ngày chỉ đành ngồi chơi xơi nước, phải có một nơi để trò chuyện thông hơi thì mới tốt. Thủ lĩnh hai nhóm kia cũng có chung cảm giác, lập tức hưởng ứng: Nhóm gánh nước từ lâu đã muốn có một nơi tụ tập đông đủ, để tiện bề đối phó với những kẻ dùng nước xong mà quỵt nợ; nhóm khiêng quan tài thì muốn có một nơi treo biển hiệu, để những kẻ đi trên con đường hoàng tuyền dễ nhận diện. Thế là ba nhóm đạt được thỏa thuận, cùng góp tiền cất một ngôi miếu làm địa điểm hoạt động chung.

Khiêng vác, gánh nước, khiêng quan tài, dựa vào sức lao động chân tay, không thầy mà tự hiểu, không có tổ sư gia để mà bái lạy. Thủ lĩnh ba nhóm bàn hồi lâu, quyết định, người đọc sách đã thờ Khổng Thánh nhân, thì họ sẽ thờ “Quan Đế” Quan Lão gia, lấy tinh thần trung nghĩa của Quan Đế, có phong thái của quốc sĩ. Ba nhóm hợp lưu, điều quan trọng nhất chính là nghĩa khí. Vấn đề duy nhất là thiên hạ thờ Quan Đế rất nhiều, khiến tôn chỉ của họ không dễ làm nổi bật. Thế là họ bàn bạc sâu hơn nữa, ngoài bản thân Quan Đế ra, còn thờ cả chiến mã Xích Thố của ngài. Lý do là người của cả ba nhóm đều dùng sức chân lực. Xích Thố chính là thần tượng của sức người, miếu Quan Mã từ đó mà sinh ra.

Quan Vũ từ “Trung Huệ công” thành “Võ An Vương”, rồi “Anh Tế Vương”, rồi lại được phong tước đế: “Tam Giới Phục Ma Đại Đế Thần Uy Viễn Trấn Thiên Tôn Quan Thánh Đế Giai”, “Trung Nghĩa Thần Võ Quan Thánh Đại Đế” vân vân, vô cùng cao quý tối thượng. “Ba mươi ba tầng trời ngoài tầng trời, mão xông trời trên đầu Ngọc Hoàng, cột cờ dựng trên mão xông trời, tiên sinh còn đứng trên ngọn cờ.” Thật là ghê gớm biết bao! Lực phu ba nhóm mượn thần uy của ngài và con ngựa của ngài, để tô điểm cho cái nghề nghiệp hèn mọn của mình, có thêm chút khí phách hào sảng của con người, đó là điều hết sức tự nhiên.

Thế nhưng, bao nhiêu năm sau, lại xuất hiện thuyết “Quan Mã trấn hỏa”. Hơn nữa theo thời gian trôi qua, những kẻ ủng hộ thuyết này dường như ngày càng đông hơn, bằng chứng xác thực chính là câu đối ở hai bên bức tượng thần Quan Đế:

Xích diện bỉnh xích tâm kỵ xích thố truy phong trì khu thời vô vong xích đế

Thanh đăng quan thanh sử trượng thanh long yển nguyệt ẩn vi xứ bất quý thanh thiên

Theo thuyết “Quan Mã trấn hỏa”, “Xích đế” ở đây chính là Hỏa thần. Ý nghĩa của câu đối đó là: Quan Đế mặt đỏ mang một tấm lòng son, cưỡi ngựa Xích Thố phi nước đại như bay khi cũng không quên đề phòng Hỏa thần phóng hỏa hại dân. Bởi vì thời đó nhà cửa trong trấn đa phần là vách ván, nhà lều, các hộ gia đình thường xuyên gặp phải tai họa do Hỏa thần giáng xuống. Hết cách đành phải làm phiền đại giá Quan Đế, thỉnh ngài làm đội trưởng đội phòng cháy chữa cháy. Nghe nói, quả nhiên rất linh ứng. Có một gia đình vô cùng sùng bái Quan Đế, thường xuyên đến miếu Quan Mã cầu nguyện, có lần trấn xảy ra hỏa hoạn, lửa cháy đến tận chân tường nhà hộ gia đình này thì tự động tắt ngấm. Sau đó, cả con phố biến thành phế tích, duy chỉ có nhà họ là bình yên vô sự, không tổn hại mảy may. Người nhà này kể rằng, lúc biển lửa ngập trời, nhìn thấy một con ngựa đỏ từ trên trời giáng xuống lao vào trong vòng tường nhà họ, rồi biến mất trong chớp mắt, khiến cho giữa chốn biển lửa ngập trời lại xuất hiện một khoảng trời yên bình vô sự.

Miếu Quan Mã từ đó không còn ngày nào được yên ổn. Theo tiếng lành đồn xa, cứ cách một thời gian ngắn là lại có đông đảo người dân cầu xin sự phù hộ đến miếu Quan Mã làm chay hát xí tuồng, khiêng Quan Vương (Quan Vũ), Mã Vương (Mã Bình), Khả Vương (Chu Thương) đi diễu hành. Diễu hành xong, lại mời bồ tát xem kịch. Nam thanh nữ tú, dập đầu lễ bái, quyên tiền dâng dầu, náo nhiệt vô cùng, các đại gia chủ sự trong trấn cùng các vị trai công trong miếu nhờ đó mà thu về vô số lợi ích, lại càng hô vang câu chuyện Quan Đế trấn hỏa vang tận mây xanh.

Những kẻ nhìn thấu sơ hở của thuyết “Quan Mã trấn hỏa” có rất nhiều. Có vị cử nhân nào đó (nghe nói là chú công của cụ Ái) từ quan về quê, ghé thăm miếu Quan Mã, ngay lập tức phát hiện ra điểm sai lầm: Điển tích “Xích đế” thực ra là chỉ câu chuyện Lưu Bang chém rắn khởi nghĩa. Lưu Bang dọc đường gặp bạch rắn, bèn chém chết, mẹ ngài khóc rằng: Con ta là con trai Bạch Đế, hóa thành rắn, bị con trai Xích đế chém chết. “Xích đế” chính là Hán Cao Tổ, chẳng dính líu gì đến “Hỏa thần” cả, còn câu “vô vong xích đế” trong câu đối, đương nhiên là nói Quan Đế không quên cơ nghiệp nhà Hán.

Thế nhưng, chú công của cụ Ái chỉ vuốt râu cười chứ không vạch trần ngay lúc đó. Trai công trong miếu nhìn ra vài điều kỳ lạ, trong lòng vô cùng căng thẳng. Thời bấy giờ, niềm tin của người dân đối với Quan Mã đã xuất hiện một số khủng hoảng. Bao năm qua, mặc cho có thờ cúng thế nào đi nữa, hỏa hoạn rốt cuộc vẫn không thể dứt điểm. Trong lòng trai công cũng trống rỗng có chút chột dạ, liền mời chú công của cụ Ái ra hậu đường, dốc hết lòng cung kính. Kết quả thương lượng là thuận theo thói tục, vẫn dùng thuyết “Quan Mã trấn hỏa”. Chỉ có điều do trai công bổ sung thêm một câu, nói rằng Quan Đế gần đây báo mộng, một khi xảy ra hỏa hoạn, yêu cầu mọi người cùng góp chút sức lực. Ngày thường chuẩn bị sẵn sàng một số dụng cụ chữa cháy, chọn một số thanh niên trai tráng làm đội viên cứu hỏa. Thần nhân hợp sức, mới có thể đảm bảo tiêu tai giải ách. Với thiên hạ rộng lớn như vậy, số đông được Quan Đế phù hộ, đây là điều rất dễ hiểu. Chẳng bao lâu sau, thần uy của Quan Mã lại vô cùng hiển hách, khói hương miếu Quan Mã lại một lần nữa hưng thịnh trở lại, có khí thế đời đời kiếp kiếp không bao giờ cạn kiệt.

Thế nhưng cuối cùng nó vẫn trở nên hiu quạnh, chìm vào kết cục bi thảm vạn kiếp bất phục.

Nguyên nhân thì đơn giản vô cùng: Có công ty vận chuyển, thì không còn nhóm khiêng vác; có nước máy, thì không còn nhóm gánh nước; có nhà hỏa táng, thì không còn nhóm khiêng quan tài; có đội cứu hỏa do chính quyền lập ra, Quan Đế cùng con chiến mã Xích Thố thọ hơn ngàn tuổi từ nay có thể lui về nghỉ ngơi.

Con người rất thực tế: Ta có việc cầu cạnh người, là vì người có ích cho ta, bồ tát cũng không ngoại lệ. Nói toạc móng heo ra, thứ mà người ta tôn sùng vốn chẳng phải bồ tát, mà là chính bản thân họ. Mọi tôn giáo, chung quy vẫn phải có ích. Có ích thì tồn tại, vô ích thì vứt bỏ.

Miếu Quan Mã sau đó, bệ đá hoa cương được dùng để xây chuồng lợn, bia đá được làm ván nhà vệ sinh, tính ra vẫn coi như đóng góp chút phúc lợi thực tế cho người dân bản địa.

Thực ra, trước miếu Quan Mã, trong trấn từng có chùa chiền, hơn nữa còn là ngôi chùa nổi tiếng mang tên Thần Thạch Tự. Ngôi cổ tự nổi tiếng ấy giờ đây chỉ còn lưu truyền trong cửa miệng người dân. Mỗi khi nhắc đến, lại dâng trào niềm tiếc nuối vô hạn.

Nhiều năm về trước, sau một trận mưa tầm tã, vài người phát hiện ra một kỳ quan: Đi ra khỏi đường phố trấn, qua cây cầu, bên vệ đường có một hòn đá to bằng con bò nằm phục, giữa một thế giới như nổi bồng bềnh trong nước, vậy mà lại khô ráo không dính một giọt nước. Tựa như nó vừa mọc lên sau trận mưa giông. Thế nhưng ai nấy đều nhớ rằng, hòn đá hình con bò này đã nằm ở đây từ trước khi họ chào đời rồi.

Trên đó còn có bốn chữ hình như vừa mới được khắc lên: Tử khí đông lai — trước đây hoàn toàn không nhìn thấy một chút bóng dáng nào.

Thần linh giữa trận mưa giông mù mịt trời đất, mượn hòn đá vô tri vô giác này để ban phúc dụ cho bách tính chốn này, là điều không có gì phải bàn cãi.

Nhất thời, bốn bề chấn động. Gần xa, người ta kéo đến như thủy triều, bái lạy hòn đá nằm phục không ngừng nghỉ. Khi đó, những thửa ruộng lúa ngoài trấn bị dẫm đạp phẳng lì bóng loáng như gương, chẳng ai thấy xót xa, chỉ coi đó là vật cúng dường dâng lên thần linh.

Chẳng bao lâu sau, Thần Thạch Tự đã sừng sững mọc lên — nghe nói quy mô hoành tráng lắm. Quy mô của nó suýt chút nữa sánh ngang với ba tòa lầu nổi tiếng miền Nam sông Dương Tế (Hoàng Hạc Lâu ở Vũ Hán, Nhạc Dương Lâu ở Động Đình, Đằng Vương Cát ở Nam Xương).

Từ khi có Thần Thạch Tự, thị trấn nhỏ ngày ngày xe ngựa kẹt cứng đường sá, khói hương mịt mù, khách thập phương tắp nập không dứt. Tiệm trọ, tiệm hương hoa, thậm chí cả lầu xanh sòng bạc, mọc lên như nấm sau mưa. Chỉ trong vòng một năm, một thị trấn vốn vô danh từ trước bỗng chốc phình to gấp nhiều lần giống như bột mì được ủ men, nhà nhà ngập tràn tử khí đông lai, người cả trấn được hưởng ân huệ trời cho, tự nhiên vô cùng cảm kích, chẳng biết tổ tông đã tích được công đức lớn lao gì.

Bỗng nhiên có một ngày, một vị tú tài đi ngang qua đây. Anh ta lên kinh ứng thí, rớt danh bảng vàng, đang trên đường trở về. Dọc đường thấy khách hành hương đi về hướng thị trấn tấp nập, vô cùng kinh ngạc, bèn hỏi nguyên do, hóa ra là đi chiêm bái Thần Thạch Tự. Thực ra, cái tên Thần Thạch Tự này anh ta đã nghe đồn từ trước, trong lòng vô cùng coi thường. Một năm trước, anh ta từng đi qua nơi này, khi ấy nơi đây hoang vu thưa thớt, gần như chẳng khác nào vùng đất khỉ ho cò gáy. Sao chớp mắt đã trở thành trấn nổi tiếng miền Nam sông Dương Tế rồi thế này? Hơn nữa, nhìn tình hình hiện tại, quả thật danh tiếng đúng với thực tế.

Đến khi đến gần cổng miếu, đến khi bước vào đại điện, đến khi nhìn thấy hòn đá hình con bò, đến khi cẩn thận hỏi rõ chủ miếu, vị tú tài này không khỏi phì cười.

Một năm trước, lúc trận mưa dầm dề đó đổ xuống, chính là lúc anh ta cầm ô dừng chân bên hòn đá ngọa ngưu. Trong lúc đắc ý tràn trề, anh ta sực nhớ tới chuyện Lão Tử ngày xưa xuất quan ải Hàm Cốc, quan lệnh Doãn Hy thấy tử khí từ phía Đông bay tới, biết có thánh nhân qua cửa ải. Quả nhiên nhìn thấy Lão Tử cưỡi trâu xanh, bèn bái lạy nhiều lần. Lão Tử bèn viết "Đạo Đức Kinh" truyền lại muôn đời bất hủ. Vị tú tài bèn tiện tay nhặt một hòn đá sắc nhọn, khắc bốn chữ "Tử khí đông lai" lên hòn đá ngọa ngưu, mang theo chút ý niệm tự ví mình là thánh nhân. Nào ngờ, anh ta mang một luồng tử khí ban phát cho đám đông chốn cỏ hoang này, nhưng lại rước lấy vận xui của họ, chẳng những không thành thánh nhân, ngược lại còn rơi vào cảnh khốn đốn.

Nghĩ lại thấy tức tối không chịu nổi, anh ta lớn tiếng gào lên: Thần thạch gì chứ, đi chết đi cho rồi! Sau đó anh ta kể lại chi tiết chuyện tránh mưa năm trước, đồng thời ngay tại chỗ viết lại bốn chữ "Tử khí đông lai" để so sánh với nét chữ trên Thần Thạch, rõ ràng là do một người viết ra.

Tất cả những người có mặt ngẩn người ra như bị dọa sợ, chợt bừng tỉnh, hô lên một tiếng, rồi ào ạt lao tới, người giật kẻ kéo, suýt nữa thì xé nát vị tú tài trói gà không chặt ấy thành mảnh vụn.

Cũng may vị trưởng lão tôn kính nhất trong trấn đã đứng ra quát dừng lại, giải thích rằng vị thư sinh này vì gặp vận rủi màâm thần phát điên, các vị đây được hào quang của Thần Thạch che chở, đúng ra nên tích đức hành thiện, đưa anh ta vào bệnh viện tâm thần chữa trị, sao lại có thể liều mạng với anh ta chứ? Người tạo ra Thần Thạch nhờ đó mà giữ được tính mạng, cuống cuồng chạy trốn mất dạng.

Thần Thạch Tự sau đó bị hủy hoại trong chiến loạn, hủy hoại một cách triệt để, đến nay ngay cả một mảnh ngói vỡ cũng không tìm thấy. Hòn đá ngọa ngưu kia cũng theo làn tử khí trốn đi mất, chẳng biết đi đâu về đâu.

Mỗi khi gặp tai họa, như nạn đói, như thời "Cách mạng Văn hóa", người trong trấn lại thở dài ngao ngán không thôi, hoài niệm Thần Thạch Tự, hoài niệm hòn đá ngọa ngưu. Trong tiếng thở dài, không khỏi nghiến răng nghiến lợi nguyền rủa tên tú tài điên khùng kia. Sự cuồng loạn của hắn ta thế nào cũng phạm phải điềm lành, chọc giận thần linh. Việc Thần Thạch Tự bị hủy diệt, suy cho cùng cũng xảy ra sau khi hắn ta rời đi. Những điều này, đương nhiên là quan điểm thế tục, không đủ để làm căn cứ. Giờ đây, người trong chính quyền thị trấn khi nhắc đến Thần Thạch Tự, cũng mang theo những cảm thán: Cán bộ kinh tế thì bảo, nếu Thần Thạch Tự vẫn còn, thị trấn đã sớm trở thành một thắng cảnh du lịch, nguồn thu từ "công nghiệp không khói" này chắc chắn vô cùng khả quan; cán bộ văn hóa lại càng sầu muộn hơn — Thần Thạch Tự nếu không bị hủy diệt, thực sự là một minh chứng vô cùng huy hoàng cho văn hóa truyền thống địa phương.

Nói chung, ai nấy đều vô cùng tiếc nuối.

Khi họp Chính hiệp, mọi người liền nhao nhao đề xuất, do cụ Ái đứng đầu, viết một bản đề xuất: Khôi phục lại hai cảnh quan văn hóa là miếu Quan Đế và Thần Thạch Tự, nhằm phát triển ngành du lịch của trấn.

Nữ thị trưởng Tạ Chân đọc bản đề xuất do Chính hiệp thị trấn chuyển tới, khuôn mặt tràn ngập những nếp nhăn đầy vẻ thê thảm, trong lòng dâng lên một từ ngữ vô cùng cay độc:

“Bánh vẽ giải đói.”