“Mũ Vàng” là trạm trưởng trạm thực phẩm thị trấn, quản lý một đám đồ tể mổ lợn. Vì lớn tuổi hơn một chút, ông ta được cử làm phó tổ trưởng tổ công tác, bản thân ông ta lại tự ảo tưởng cứ như được phong làm Bát phủ tuần án. Mũ Vàng không phải họ Hoàng. Điều để lại ấn tượng sâu sắc cho người ta chính là chiếc mũ trên đầu ông ta. Chất liệu của chiếc mũ là loại vải thô đó, màu sắc lại mang cái vẻ xanh rêu ngả vàng. Trông như thể loại mũ mà các bậc cao cấp chỉ huy của Chí nguyện quân từng đội trong bộ phim kháng Mỹ viện Triều. Mũ Vàng nghe nói từng tham gia chiến đấu ở Triều Tiên, nhưng vừa qua sông Áp Lục thì nhận được lệnh đình chiến. Chiếc mũ vàng của ông ta từ đâu mà có thì quả thật là trời mới biết, tóm lại là cũng có một chút vinh quang để đội lên đầu là được. Bên dưới vinh quang ấy là một đôi mắt nhỏ hẹp, chính giữa hai con mắt nhỏ ấy lại là một chiếc mũi diều hâu to cao, điều này vốn có thể khiến ông ta trông sắc sảo và hung ác, nhưng tiếc là đôi mắt kia lại không có chút ánh sáng nào, lờ mờ vần vũ những tia máu, mỗi khi nói chuyện đều phải cố hết sức trợn to chúng ra, giống như một kẻ đã thức qua rất nhiều đêm, mệt mỏi đến cực điểm. Có lẽ vì sợ ánh sáng, chiếc mũ vàng được sụp xuống rất thấp, ép sát vào lông mày, khiến cho gương mặt vốn đã ngắn lại hẹp nay càng trở nên không còn diện tích. Nhìn tổng thể, phần đầu của ông ta hoàn toàn chỉ là một chiếc mũ vàng. Mấy thanh niên được điều động từ các đơn vị lập tức dựa vào điểm này mà đưa ra một sự khái quát về vị phó tổ trưởng tổ công tác.

Cứ đến mùa đông, toàn huyện lại tận dụng lúc nông nhàn để tập trung lực lượng đẩy mạnh giáo dục con đường, điều động rất nhiều người từ các đơn vị trực thuộc huyện xuống nông thôn.

“Giáo dục con đường” chính là giáo dục đường lối. Đường lối cơ bản lúc bấy giờ tổng cộng có một trăm chín mươi hai chữ, quy lại cũng chỉ là đấu tranh giai cấp. Cuộc đấu tranh này cụ thể thực hiện vào công việc của đội công tác giáo dục đường lối, ngoài các nội dung trừu tượng như nắm phương hướng, nắm tư tưởng, nắm đường lối, học tập vân vân, thì công việc thiết thực chủ yếu chỉ có ba điều: Một là không cho phép lực lượng lao động rời khỏi đội sản xuất (tức là “chặn đứng cơn gió độc tư bản chủ nghĩa bỏ nông nghiệp kinh doanh thương nghiệp, ra ngoài làm nghề phụ”); Hai là đôn đốc hoàn thành các nhiệm vụ giao nộp lương thực, bông (ở đại đội này thì chỉ có rau), dầu, lợn trong năm; Ba là mỗi ngày đi hô hào lao động ra đồng, tu sửa hồ chứa nước hoặc khai hoang ruộng đất. Ở tổ công tác của Mũ Vàng, lại còn phải làm thêm một việc nữa, chính là thu hồi và dọn dẹp các khoản vay mà các hộ gia đình còn nợ đọng. Nơi này lâu nay “ăn lương thực dựa vào phân bổ cứu trợ, dùng tiền dựa vào vay mượn”, đã nợ nhà nước rất nhiều tiền.

“Tổ chúng ta, việc thu hồi nợ đọng là quan trọng nhất, có thể nói là việc trọng đại hàng đầu. Lần này huyện đã hạ quyết tâm, bọn họ có trả thì phải trả, mà không trả cũng phải trả……”

“Không có trả thì lấy cái gì mà trả?”

Ở góc tối mà ánh đèn dầu mập mờ không chiếu tới, Ân Đạo Nghiêm - bí thư đại đội dự thính cuộc họp tổ công tác - lầm bầm một câu nhỏ giọng.

“Không có trả thì khiêng tủ rương, khiêng quan tài, không được nữa thì dỡ nhà. Tóm lại chúng ta tuyệt đối không được nương tay. Bằng không thì huyện phái chúng ta xuống đây để làm gì? Để ăn chực nằm chờ chắc?” Mũ Vàng vô cùng hào hứng. Câu cuối cùng, ông ta hướng thẳng về nơi phát ra tiếng lầm bầm để tăng thêm giọng điệu: “Về việc tổ công tác chúng ta xuống đây, quần chúng có rất nhiều phản ánh, nói chúng ta là giặc Nhật vào làng. Tôi nói, đừng sợ, chúng ta chính là giặc Nhật vào làng……”

“Tôi không đồng ý!”

Trong tổ công tác bỗng có một người cất tiếng quát lớn. Anh ta ngồi ở nơi xa ngọn đèn dầu nhất. Anh ta nhìn rõ Mũ Vàng, nhưng Mũ Vàng lại không nhìn rõ anh ta. Cuộc họp đầu tiên của tổ công tác, tổ trưởng chẳng nói mấy câu, vậy mà một kẻ chuyên mổ lợn lại ra vẻ ta đây chỉ tay năm ngón. Trong lòng mọi người chưa chắc đã tâm phục khẩu phục.

Người đó lại cao giọng quát lên.

“Anh không đồng ý cái gì?”

Mũ Vàng rõ ràng không chuẩn bị trước tư tưởng, có chút hoảng hốt.

“Tôi không đồng ý những lời lẽ sai lầm của anh.”

“Tôi sai? Sai ở chỗ nào?”

Đây là cuộc họp nội bộ của tổ công tác, ngoại trừ bí thư đại đội ra thì không có sự tham gia của bất kỳ người bản xứ nào. Mũ Vàng vẫn luôn cảm thấy những gì mình nói là cơ mật quân sự, là lời nói của người một nhà, không hề tồn tại sự bất đồng ý kiến.

“Không những có sai, mà còn là sai lầm về mặt nguyên tắc. Chẳng phải anh là người hay nói đến nguyên tắc nhất sao? Thứ nhất, cái việc trọng đại hàng đầu của anh là từ đâu ra, có căn cứ văn bản không? Dù sao thì tôi chưa từng thấy. Tôi chỉ biết việc trọng đại hàng đầu là nắm bắt học tập, tổ chức xã viên học tập chủ nghĩa Mác - Lênin, học tập trước tác của Mao Chủ tịch, học tập lý luận chuyên chính vô sản. Lý luận cách mạng nắm vững quần chúng, tinh thần sẽ biến thành vật chất. Không có lương, bông, dầu thì sẽ biến ra lương, bông, dầu, không có tiền trả nợ thì sẽ biến ra tiền trả nợ, việc gì mà phải giở cái chính sách ‘tam quang’ ra; Thêm nữa, muốn làm giặc Nhật thì một mình anh đi mà làm, tôi quyết không làm. Tôi muốn làm người tri kỷ của nông dân nghèo và trung nông tầng lớp dưới, đoàn kết lại với nông dân nghèo và trung nông tầng lớp dưới, chiến đấu cùng nhau, chiến thắng cùng nhau.”

Gương mặt vốn dĩ rất ngắn của Mũ Vàng bỗng chốc dài ra, dưới ánh đèn dầu ở khoảng cách rất gần bỗng trở nên tái nhợt:

“Ý của chúng ta là giống nhau mà, mục tiêu là một mà.”

“Không——” Người nọ kéo dài giọng, “Cái câu nói trước của anh là để mọi người chỉ biết cắm cúi kéo xe, chẳng màng ngẩng đầu nhìn đường. Câu nói sau còn có vấn đề lớn hơn nữa, đó hoàn toàn là vấn đề lập trường.”

Mọi người nhìn cuộc đấu khẩu gay gắt này, ai nấy đều vô cùng thích thú, đôi mắt trong ánh sáng lờ mờ kích động chớp chớp, giống như những vì sao rực rỡ trong đêm tối.

Mũ Vàng lúc nãy còn hùng hổ dọa người nay đã sụp vai xuống, đôi mắt nhỏ đỏ hoe lại trở nên mờ đục và mệt mỏi, ông ta cúi đầu, chỉ chĩa thẳng chiếc mũ vàng vào hội trường, lầm bầm nói:

“Tôi nói sai, nhưng động cơ của tôi là không sai.”

“Chúng ta là những người theo chủ nghĩa thống nhất giữa động cơ và hiệu quả.”

Người nọ không chịu buông tha.

Anh ta tên là Lý Hân, là cán bộ ủy ban cách mạng huyện. Anh ta có một người cậu làm quan chức phụ trách trong bộ phận tổ chức ở tỉnh thành, việc thăng chức hay giáng chức của các lãnh đạo trong huyện đều có thể nhúng tay vào. Lý Hân tốt nghiệp sư phạm vốn dĩ nên đi dạy học ở trường tiểu học, nhưng lại có thể trực tiếp phân về ủy ban cách mạng huyện, tất cả là nhờ vào công ơn của người cậu này. Đương nhiên bản thân anh ta cũng rất thông minh, lại thêm ngoại hình khôi ngô tuấn tú. Cho nên được lãnh đạo coi trọng, đồng nghiệp ganh tị. Vào cơ quan hơn một năm đã được lên chức cán bộ. Cán bộ tương đương với cấp chính khoa, hoàn toàn không thèm coi một kẻ làm trạm trưởng trạm thực phẩm ở cái thị trấn nhỏ như Mũ Vàng ra gì. Buổi tối ngày đầu tiên xuống cơ sở, anh ta mải ngủ với bạn gái là Tiểu Mẫn ở đoàn kịch huyện nên lỡ chuyến xe buýt. Đến lúc đuổi được đến thị trấn, tổ công tác đã xuất phát rồi, khiến anh ta mất công tìm kiếm một trận. Tổ trưởng tổ công tác kiêm phó thị trấn Lão Dương vốn đã nói là sẽ đợi một chút. Nhưng phó tổ trưởng Mũ Vàng nhất quyết không chịu, nói là phải tuân thủ nguyên tắc, đã nói là phải làm, cán bộ từ huyện xuống cũng không ngoại lệ các thứ. Lão Dương đành mặc kệ ông ta. Ôn một bụng tức, Lý Hân vẫn luôn muốn khiêu khích Mũ Vàng, chỉ là không có lý do đầy đủ. Bây giờ coi như đã đợi được cơ hội.

“Không cãi nữa. Thời gian không còn sớm nữa. Mọi người hôm nay mới tới, dọc đường vất vả rồi, nên nghỉ ngơi sớm một chút. Dưới đây phân công một chút, sắp xếp công việc mấy ngày nay……”

Lão Dương từ nãy đến giờ vẫn co ro cúm rúm, thở hồng hộc bèn chấm dứt cuộc tranh chấp này. Trong số những người ngồi đây, người vất vả nhất chính là ông ta. Chậu than dưới gầm bàn từ lâu đã chẳng còn mấy đốm lửa hồng. Ông ta không chịu nổi cái lạnh cắt da cắt thịt lúc gần nửa đêm.

Lý Hân không ngờ rằng, sau buổi họp, Mũ Vàng lại chủ động đến phòng mình. Tổ công tác ở tại bộ đại đội. Bình thường các cán bộ đại đội qua đêm ở đây đều về nhà hết, nhường nhà lại cho tổ công tác. Vì Lý Hân đến muộn, chỗ ở chừa lại cho anh ta chỉ có một nửa chiếc giường đôi. Người còn lại trên chiếc giường đôi là một anh chàng phóng viên phát thanh của đài phát thanh huyện, trước kia khi huyện mở đại hội, họ thường hay làm chung tài liệu nên rất tâm sự hợp ý.

“Làm phiền hai cậu rồi nhé, cái đại đội này nghèo lắm, tìm tới tìm lui cũng chỉ có chiếc giường này, đành để hai cậu phải chen chúc nhau vậy.”

Mũ Vàng nói, hoàn toàn không nhắc đến chuyện trong cuộc họp.

Đây là một chiếc giường khung kiểu cũ khi xưa được khiêng từ nhà một tên địa chủ ở địa phương tới, xung quanh giường có lan can, phía trên có mái che, cả lan can và mái che đều có những mảnh gỗ tốt được chạm khắc tinh xảo từng mảng lớn, rộng rãi giống như một căn phòng vậy, hai người ngủ chung thì hoàn toàn không thể gọi là chen chúc được.

Mũ Vàng lại đi sờ nệm giường, nói: “Sao hai cậu trải cỏ mỏng thế này. Cỏ thì có sẵn, phải trải dày một chút chứ, để tôi đi ôm thêm ít rơm về cho.” Vừa nói vừa định bước ra ngoài.

“Không cần, không cần.”

Hai người thanh niên vội vàng chạy ra ngăn cản. Ngoại trừ việc tuân giờ giấc xuất phát, Mũ Vàng thực ra không có gì gọi là có lỗi với Lý Hân cả. Lý Hân cảm thấy mình có chút cay nghiệt.

Lý Hân đã đánh giá thấp Mũ Vàng. Anh ta đem sự thân thiện của Mũ Vàng hiểu thành nịnh bợ, tưởng rằng Mũ Vàng đang tỏ ra yếu thế trước mình. Thực ra những việc như Mũ Vàng sờ nệm ôm rơm hoàn toàn là để chứng minh cho đám thanh niên Lý Hân thấy rằng, ông ta là một vị lãnh đạo vừa có sự nghiêm khắc, nguyên tắc trong công việc, lại vừa có sự quan tâm vô vi không sót chỗ nào đối với cấp dưới trong sinh hoạt. Cả hai mặt này ông ta đều làm vô cùng nghiêm túc chứ không hề mơ hồ.

Cách hai ngày sau, tổ công tác họp giao ban, Lý Hân lại bị Mũ Vàng phê bình.

Hôm phân công đó, cân nhắc đến sức khỏe của Lão Dương, mọi người đều đồng ý với ý kiến của Mũ Vàng là để Lão Dương ở lại bộ đại đội để nắm bắt tình hình chung. Nhiều nhất là lúc thuận tiện thì chiếu cố đến đội sản xuất nơi đặt trụ sở bộ đại đội. Còn Mũ Vàng thì tự đề nghị đi đến đội sản xuất số 8 xa xôi nhất, để thể hiện ý định dẫn đầu chịu khổ. Đội sản xuất đó cách bộ đại đội chừng bốn, năm dặm đường, hễ hôm nào có họp là nửa đêm phải mò mẫm đi bộ về bộ đại đội trong đêm tối. Nhưng Mũ Vàng với tư cách là phó tổ trưởng, còn phải quản lý công việc trong phiến khu (ông ta và Lão Dương chia các đội sản xuất của toàn đại đội thành hai phiến khu, mỗi người phụ trách một phiến khu), vì thế vẫn phải có một người chuyên bám trụ ở đội 8. Vốn tưởng đây sẽ là một vấn đề. Tổ công tác đến đại đội Đông Phương Hồng này chỉ có hai loại người, một loại lớn tuổi, một loại còn trẻ. Người lớn tuổi thì sợ cái lạnh ban đêm mùa đông, người trẻ thì sợ đêm hôm đường sá nông thôn. Mũ Vàng rất hào phóng xung phong đi đầu, chính là xuất phát từ sự lo lắng này. Không ngờ đề xuất vừa đưa ra, Lý Hân liền nói: Tôi đi đội 8. Ngược lại khiến Mũ Vàng có chút trở tay không kịp, có chút hụt hẫng, giống như tinh thần hy sinh của mình bị người ta làm phớt lờ đi vậy. Những người khác đều thở phào nhẹ nhõm, một bài toán khó đè nặng trong lòng lúc nãy đã được giải quyết một cách vô cùng đơn giản, ai nấy đều nhìn Lý Hân với ánh mắt đầy tán thưởng.

Thực ra Lý Hân có lý do riêng của mình. Đi qua một ngọn đèo nữa từ đội 8 là công xã nơi tổ công tác của đoàn kịch huyện đóng điểm, bạn gái của Lý Hân là Tiểu Mẫn cũng ở đó.

Ngày hôm sau khi phân công xong, toàn thể tổ công tác do bí thư đại đội Ân Đạo Nghiêm dẫn đầu, đi một vòng khắp đại đội để tìm hiểu tình hình chính trị, tình hình xã hội và tình hình địch tình. Ngay tối hôm đó, chiếu theo sự phân công, mỗi người đến đội sản xuất mình bám trụ để tổ chức hội nghị quần chúng. Mũ Vàng dẫn theo Lý Hân đến đội 8. Bản thân ông ta đã thông báo cho cán bộ các đội sản xuất từ trước, đúng bảy giờ tối họp đại hội, gặp gỡ tổ công tác huyện. “Bảy giờ” là thời gian thông báo trước, thời gian thực tế dự kiến chính thức khai mạc là tám giờ. Đến mười giờ đêm, đừng nói là quần chúng, ngay cả cán bộ đội cũng không đến đủ. Trong nhà kho đội sản xuất rộng thênh thang, lác đác ngồi khoảng hơn chục người, ngoại trừ mấy cán bộ đội hai, đội ba cùng với Mũ Vàng, Lý Hân chụm đầu bên một chiếc bàn sách cũ kỹ phát ra tiếng “kẽo kẹt”, thì những người khác đều co ro tản mác ở các góc phòng, nếu không có tiếng ho vang lên thỉnh thoảng và ánh lửa đỏ leo lét của tẩu thuốc lào, thì rất khó phát nhận ra sự tồn tại của họ. Gió lùa qua những vết rách của chiếc túi phân bón bằng nhựa đinh trên ô cửa sổ và những khe hở trên tường, cuốn theo những vụn cỏ và bụi nhện, xoay tít trong căn nhà trống trải.

Mũ Vàng hết lần này đến lần khác xem đồng hồ. Bản thân ông ta luôn giới thiệu với mọi người đó là chiến lợi phẩm mang về từ chiến trường Triều Tiên. Một chiếc đồng hồ Thụy Sĩ rất cũ, mặt đồng hồ đã ngả vàng, các vạch chia độ và kim đồng hồ rất khó nhìn rõ. Thế là ông ta lại hết lần này đến lần khác chìa cổ tay của mình xuống dưới ngọn đèn dầu mập mờ y hệt để trưng bày chiến lợi phẩm này, rồi lại hết lần này đến lần khác sai đội trưởng sản xuất tên là “Lão Tứ” đi giục người ta. Lão Tứ cũng chẳng biết đi vòng vèo đâu về, lại rụt cổ lại, lần nào cũng nói “người sắp đến rồi, người sắp đến rồi”, nhưng ngoài mấy người đã đến từ sớm ra, thì chẳng có ai “sắp đến” cả. Thấy nếu không đến nữa thì sẽ không đến nữa, Mũ Vàng nghiến răng nói: “Trước kia còn chưa biết, công tác chính trị ở tuyến dưới đã phai nhạt đến mức độ này rồi. Đây chẳng phải là muốn khôi phục chủ nghĩa tư bản sao? Đấu tranh giai cấp quá ư nghiêm trọng rồi!”

Trong lòng Lý Hân có chút không đồng tình: Cái gì mà “trước kia còn chưa biết”? Chuyện nông thôn mà anh không biết á? Cứ làm như mình là quý nhân ở đâu tới, bùn dưới chân đã rửa sạch được mấy ngày rồi? Nghe cái giọng địa phương đặc sệt của anh xem, có ai mà không biết cả một nhà anh ở chỗ nào đào đất chứ, có khác gì người ở đây đâu cơ chứ.

“Vậy thì ngày mai hãy hay. Ngày mai không được thì ngày mốt, ngày mốt không được thì ngày kia!”

Mũ Vàng sau đó dứt khoát chém một nhát tay:

“Chúng ta đã ăn gan báo tử, quyết tâm đến cùng rồi.”

Hôm sau vừa ăn cơm tối xong ở bộ đại đội, Lý Hân nói với Mũ Vàng: “Tôi đi trước một bước đây.” Lúc đó trời vẫn chưa hoàn toàn tối hẳn, xuất phát đi đội 8 vào lúc này thì khi đến nơi vẫn còn rất sớm so với thời gian thông báo họp. Vì muốn bàn bạc một số chuyện với Lão Dương nên Mũ Vàng gật đầu vẻ rất tán thưởng, trong lòng cảm thấy người thanh niên này vẫn rất có khí thế, rất có tính chủ động trong công tác.

Thế nhưng, khi Mũ Vàng đến đội 8 thì lại không hề nhìn thấy Lý Hân - người xuất phát trước ông ta. Sự xuất hiện của Lý Hân ở đội 8 là chuyện sau khi cuộc họp đã bắt đầu. Nhờ ban ngày Lão Tứ đã ra sức làm công tác tư tưởng nên tối hôm đó số người đến đông hơn một chút, hơn nữa khoảng chín giờ đã đến rồi. Lão Tứ lại đi ra ngoài một vòng, khi quay về liền nói với Mũ Vàng: “Người chưa đến chắc sẽ không đến nữa đâu, toàn là người già yếu bệnh tật, đi lại ban đêm không tiện. Tôi thấy chừng này người là được rồi, họp đi, họ nghe xong có tinh thần thì về truyền đạt lại cũng thế cả thôi.”

Mũ Vàng đành vô cùng miễn cưỡng và bất mãn hắng giọng một tiếng, trang nghiêm tuyên bố khai mạc cuộc họp.

Lúc Lý Hân bước vào, Mũ Vàng đang say sưa giảng về lý luận chuyên chính vô sản với giọng điệu vô cùng gay gắt. Ánh đèn trong phòng rất tối, tiếng thét chói tai đơn độc của ông ta có vẻ hơi âm u rợn ngợp, khiến người ta nghe mà có chút ngẩn ngơ. Lúc Lý Hân đi qua đám đông thì nghe thấy mấy kẻ chụm đầu hút tẩu thuốc lào đang bàn tán: Người nước ngoài ăn cắp áo khoác của người nước ngoài thì liên quan gì đến chúng ta cơ chứ. Nhiều người hơn nữa thì khoanh tay cúi đầu ngủ gật. Hễ lúc không có việc gì làm để lao động, người nhà quê hình như chỉ còn lại mỗi một việc, đó chính là ngủ gật. Cho nên cuộc họp diễn ra vô cùng tẻ nhạt. Vì vậy sự băng qua hội trường của Lý Hân đặc biệt chói mắt, khiến Mũ Vàng vô cùng đau lòng.

Lúc tan họp đi bộ về bộ đại đội, Mũ Vàng cắm cổ đi một đoạn đường khá dài, cuối cùng mới hỏi:

“Cậu đi đâu thế?”

“Đi thăm vợ tôi chứ đi đâu.”

Lý Hân vốn không muốn che giấu điều gì.

“Thế sao cậu lại lừa tôi?”

“Tôi không hề lừa anh, tôi chỉ nói là đi trước một bước, chứ có nói là đi đến đội 8 trước đâu.”

Đến lúc họp giao ban, Mũ Vàng nghiêm túc đưa ra vấn đề của Lý Hân.

“Cậu phải thừa nhận sai lầm vô tổ chức vô kỷ luật.”

“Tôi vô tổ chức vô kỷ luật chỗ nào chứ?”

“Cậu đi thăm người yêu.”

“Đi thăm vợ (Lý Hân khăng khăng gọi “người yêu” của mình là “vợ”) thì là vô tổ chức vô kỷ luật à? Nghỉ phép, chẳng lẽ anh không đi thăm người yêu của anh à?”

“Bây giờ đã đến lúc nghỉ phép chưa? Hai giai cấp, cuộc đấu tranh hai con đường đang ác liệt thế này, cậu đi thăm vợ, đây chẳng phải là sai lầm nghiêm trọng thì là gì?!”

“Tôi đi thăm vợ, có phải đi phá hoại đâu, việc này có liên quan gì đến đấu tranh ác liệt cơ chứ? Đấu tranh ác liệt thì không có vợ chồng chắc? Mác, Lênin còn sống, đấu tranh có ác liệt không? Họ đều không có phu nhân à? Mao Chủ tịch ngày nào cũng đấu tranh với chủ nghĩa cơ hội, chẳng lẽ không có phu nhân à?”

“……” Mũ Vàng ăn nói không lanh lẹ bằng Lý Hân, nghẹn họng một lúc, khó nhọc nói: “Đừng nói chuyện đâu xa thế, nói chuyện của cậu ấy. Dù sao cậu cũng có lỗi.”

Thấy chiếc mũi to của Mũ Vàng nghẹn đến mức tím ngắt, trong lòng Lý Hân cảm thấy rất thoải mái, bèn nhượng bộ một chút:

“Lỗi của tôi là phạm phải chủ nghĩa kinh nghiệm. Cuộc họp đêm hôm trước đợi đến mười giờ vẫn chưa mở nổi, cuộc họp tối qua tôi nghĩ dù có mở được thì ít nhất cũng phải mười giờ.”

“Biết sai là được rồi, lần sau chú ý một chút.” Lão Dương vẫn luôn ôm ngực thở hồng hộc nãy giờ vô cùng khó nhọc lên tiếng, “Phía dưới đem mấy việc quan trọng ra nghiên cứu một chút đi.”

Lý Hân mỉm cười nhạt.

Chiếc mũi to của Mũ Vàng lại được dịp tím ngắt một trận. Lời nói của Lão Dương chẳng khác nào đang chê ông ta chuyện bé xé ra to. Nhưng ông ta vẫn kiềm chế lại bản thân. Dù sao thì tổ công tác quả thực vẫn còn rất nhiều việc đáng để thảo luận hơn.

Hai

Sống ở nông thôn, cần phải có sự kiên nhẫn đặc biệt. Người nhà quê rất khó mà có khái niệm thời gian nào gọi là rõ ràng. Sự nắm bắt về sự trôi đi của ngày tháng chỉ là những khái niệm rất mơ hồ: Đông chí rồi nhỉ, đại hàn rồi nhỉ, cái tháng mà đứa nhỏ đầy tháng ấy, cái năm mà thân rau cải thối úa ấy, vân vân, cách nói chi tiết hơn một chút thì cũng chỉ là ban đêm ban ngày, buổi sáng buổi chiều mà thôi. Ngày tháng giống như một ao bùn đặc sệt, quậy thế nào cũng không nhúc nhích nổi.

Thái độ dửng dưng đối với việc họp hành của người dân bản xứ không phải vì sự tự giác hay không tự giác về mặt chính trị (Mũ Vàng thường xuyên phóng đại điểm này), mà chủ yếu là vì không có khái niệm thời gian. Mùa đông, trời tối sớm, trời sáng lại muộn, thời gian có mặt trời, tính ra chỉ khoảng sáu, bảy tiếng đồng hồ mà thôi. Đêm đông dài, lại lạnh, nơi tuyệt vời nhất chính là trong ổ chăn. Trời vừa sập tối, mọi người liền lấy nước ấm ngâm chân rồi lên giường, người tiết kiệm củi lửa thì đến việc ngâm chân cũng bớt luôn. Trời sáng hẳn, phải đợi cho mặt trời bắt đầu chiếu sưởi ấm tường nhà, lúc đó mới lục tục thức dậy, húp vài ngụm cháo loãng rồi ra chân tường ngồi xổm. Người sợ nạn đói mùa xuân ngồi xổm hết cả một ngày, bớt luôn bữa trưa. Đợi khi mặt trời lặn về tây, quay về húp vài hớp cháo tối rồi lại chui vào ổ chăn. Mở mấy cuộc đại hội xã viên, lần nào cũng bắt đầu từ việc đấu tranh bốn thành phần xấu, lại còn cảnh báo rằng, sản xuất nhỏ mọi lúc mọi nơi đều sinh ra chủ nghĩa tư bản, ý nghĩa rất rõ ràng: Hiện tại chưa phải là thành phần xấu thì không có nghĩa là sau này sẽ không phải là thành phần xấu. Cứ thế, những người từng lẻ tẻ ra ngoài làm nghề phụ ở các đội sản xuất trước kia đều bị lùa về gần hết. Chỉ là về rồi thì cũng chỉ thế này: chui vào ổ chăn, húp cháo loãng, phơi mình bên chân tường, rồi lại chui vào ổ chăn, húp cháo loãng, phơi mình bên chân tường, cứ thế lặp đi lặp lại tuần hoàn, giống như cối xay quay vòng không lối thoát, chẳng ích gì cho phong trào học tập Đại Sài Trại.

Tổ công tác cứ ăn sáng xong là tỏa đi các đội sản xuất để thúc ép lực lượng lao động đi làm thủy lợi.

Đại đội Đông Phương Hồng có một con kênh đào Hồng Kỳ, được tu sửa vào cái năm đơn vị hóa công xã, từ đó về sau năm nào cũng được đắp cao và gia cố thêm. Chỉ là chưa có năm nào giữ được nước, đó là một con kênh thủng đáy, giống như một cái phễu vậy. Cái phễu có xây cao đến đâu thì rốt cuộc vẫn cứ là cái phễu. Thế nhưng năm nào cũng vẫn phải xây. Bởi vì cấp trên cần những con số về khối lượng công việc đất (đá) xây dựng cơ bản thủy lợi đất nông nghiệp mùa đông. Chỉ cần những con số năm nào cũng tăng lên thì cán bộ cấp trên cấp dưới đều an tâm. Nhưng gánh đất (đá) thì làm sao sướng bằng việc ngồi phơi mình bên chân tường, thế nên họ sau lưng mắng chửi thậm tệ, nói đây là việc làm ngu ngốc chết tiệt. Vì câu nói này, Mũ Vàng đã đặc biệt tổ chức một cuộc hội thảo tranh luận lớn, triển khai thảo luận rôm rả xem việc học tập Đại Sài Trại có phải là chuyện ngu ngốc chết tiệt hay không. Kết quả của cuộc thảo luận đương nhiên là mọi người đều nhất trí cho rằng ý kiến của Mũ Vàng là đúng đắn.

Thế nhưng, hiểu rõ lý lẽ không có nghĩa là sẽ thực hiện được thực tế. Tổ công tác thúc ép lực lượng lao động ra làm thủy lợi, chẳng khác nào trẻ con chơi trò cảnh sát bắt kẻ cướp, đuổi người này thì người kia tót mất. Xóm làng như cái tổ ong, quay qua quay lại vài vòng, người đã chuồn mất tăm mất tích không còn thấy khói lửa đâu nữa, Mũ Vàng thường tức đến mức dậm chân giậm cẳng trên phiến đá giữa thôn, không biết tên vô lương tâm nào đã ngấm ngầm xúi giục một bầy chó dữ, từ bốn phía lao về phía đuổi theo ông ta mãi ra tận ngoài xóm chừng một hai dặm đường. Vất vả lắm mới tập hợp được một nhúm tàn binh bại tướng đến hồ chứa nước, thì mặt trời cũng sắp chiếu thẳng đỉnh đầu. Chẳng gánh được mấy sảnh đất, mọi người đã tự động nghỉ giải lao, yêu cầu tổ công tác nắm bắt việc trọng đại hàng đầu, đó chính là đọc báo. Mũ Vàng đành phải đọc. Vừa mới đọc được một chút, xung quanh đã vang lên tiếng ngáy. Mũ Vàng giục giã ra làm việc, liền có người nói, chuyện vũ trang đầu óc không thể xem thường được, chúng tôi đã nếm được ngọt bùi của việc học tập lý luận rồi, càng học lại càng muốn học, càng học lại càng có khí thế, tốt nhất là học đến tối mịt luôn. Mũ Vàng biết mình bị chơi khăm mà lại đành chịu chết cứng. Những lời mà đám lưu manh nói đều là những lời bình thường ông ta hay nói trong các cuộc họp, chỉ tức đến mức mũi chuyển màu đen thẫm.

“Cái đám súc sinh này, quen lười biếng rồi, có đói chết cũng đáng kiếp, cậu đừng có chấp với bọn chúng làm gì.” Ân Đạo Nghiêm thỉnh thoảng lại an ủi Mũ Vàng.

Công tác thu nợ và đôn đốc trả nợ cũng không mấy suôn sẻ, dù là mở đại hội tập trung hay là đến từng nhà, xã viên ai nấy đều trừng mắt nhìn nhau, im thin thít. Không nói được là có thể, cũng không nói được là không thể. Tóm lại là nghe thì có vẻ như chưa nghe, ra vẻ mặt heo chết không sợ nước sôi. Mũ Vàng bèn nghĩ ra một tuyệt chiêu, bảo đại đội phát động xương cốt dân quân trai tráng, tổ chức thành các tiểu đội, sau đó tiến hành chéo nhau, để người trong tổ công tác phụ trách, dẫn dắt tiểu đội dân quân của các đại đội ngoài đi đến từng hộ gia đình để thực hiện các biện pháp thu nợ và đôn đốc trả nợ. Sau khi xin chỉ thị, huyện nhanh chóng bày tỏ sự đồng ý, hơn nữa còn khen ngợi đây là một phát minh lớn trong công tác nông thôn, muốn tổ công tác đóng tại đại đội Đông Phương Hồng tổng kết kinh nghiệm. Lúc nhận được điện thoại từ huyện tới, Mũ Vàng kích thích đến mức tay run lẩy bẩy, giọng nói cũng thay đổi, chiếc mũi to đỏ lựng, lấm tấm mồ hôi hột to bằng hạt đậu. Cúp máy, ông ta xoa hai lòng bàn tay, rón rén đi tìm Lý Hân:

“Cây bút lớn ơi, lần này e là phải làm phiền cậu rồi đấy.”

Lý Hân lạnh lùng quay đầu sang một bên. Kể từ sau cuộc họp giao ban hôm đó, Lý Hân chưa từng nhìn thẳng lấy một cái vào Mũ Vàng. Mũ Vàng có chuyện gì đều bàn bạc với Lão Dương, rồi lại để Lão Dương chuyển lời cho Lý Hân. Ông ta cũng không muốn hạ mình xuống khỏi cái phong thái phó tổ trưởng. Nhưng lần này, ông ta cảm thấy bản thân nên nhẫn nhục chịu đựng. Lãnh đạo thì rốt cuộc vẫn phải có một chút cao thái độ của lãnh đạo chứ.

“Tất cả cũng vì công việc mà. Kinh nghiệm này, nếu như tổng kết và đúc rút cho tốt, biết đâu lại có thể phổ biến ra toàn quốc ấy chứ.”

Lúc đó, họ đang ăn cơm ở nhà bếp của nhà ăn đại đội (ở đây ấm áp). Sau khi Mũ Vàng ngồi vững vàng bên cạnh Lý Hân, Lý Hân lại đứng phắt dậy, đặt bát đũa lên mặt bếp lò, ngay trước mặt Mũ Vàng cởi cúc quần, đi thẳng đến chiếc thùng phân đạm ở phía sau bếp lò để đi vệ sinh. Chiếc thùng phân đạm đó là để cho mù quáng nấu ăn kiêm quản lý vườn rau nhà ăn (không phải mù, chỉ là bị bệnh đau mắt, trong mắt quanh năm tích đầy ghèn mắt) tiện cho mọi người (bên ngoài trời lạnh) tích trữ phân bón, đã chứa đầy nửa thùng rồi. Lý Hân cố tình để dòng nước tiểu phóng thẳng xuống giữa, tạo ra âm thanh vô cùng lớn.

Mũ Vàng vô cùng cụt hứng, sau bữa ăn đành phải đi tìm Lão Dương để bàn bạc. Lão Dương trầm ngâm một lúc, nói: “Tổng kết kinh nghiệm thì không vội đâu nhỉ, cứ làm rồi hãy hay, xem tình hình thế nào rồi tính tiếp, cậu thấy sao?”

Mũ Vàng tự nhiên không tiện nói gì khác nữa.

Lão Dương vẫn có chút tầm nhìn xa trông rộng. Tiểu đội dân quân đột kích mấy ngày, thành tích thì có đấy, từ các hộ gia đình khiêng ra được một đống lớn rương, tủ, lại còn có cả quan tài. Lúc khiêng thì rầm rộ náo nhiệt động trời, khiến mọi người thực sự nhận thức được tổ công tác không phải dạng vừa đâu. Nhưng khi đống đồ đạc này chất đống ở bộ đại đội lại khiến người ta thấy đau đầu. Đừng nói là những thứ rác rưởi này chẳng đáng mấy đồng, cho dù đáng giá đi chăng nữa, thì ai đến mua? Bán thế nào đây?

“Cứ tạm giữ ở đây, bắt họ mang tiền đến chuộc.”

Mũ Vàng rất kiên quyết.

“Bọn họ mà có tiền thì việc gì phải để người ta khiêng đồ đến giữ ở đây chứ?”

Quan điểm chính trị của bí thư đại đội Ân Đạo Nghiêm rõ ràng ngay từ đầu đã có điểm bất đồng với Mũ Vàng.

“Bí thư Ân anh phải đứng vững lập trường nguyên tắc của đảng, đừng có bảo vệ sự lạc hậu chứ.”

Mũ Vàng trừng đôi mắt nhọn hoắt nhìn Ân Đạo Nghiêm.

Ân Đạo Nghiêm nổi giận đùng đùng, trừng mắt nói:

“Thế thì cứ giữ đấy đi. Không bao lâu nữa, khiêng đến thế nào thì lại phải khiêng trả lại cho người ta thế ấy thôi.”

Tình hình có chút giằng co. Mấy tên thanh niên trong tổ công tác lại càng cảm thấy ngày tháng trôi qua thật tẻ nhạt. Vốn dĩ bọn họ đã đủ chán nản lắm rồi. Từ cái cơ quan cấp huyện vốn dĩ nhàn hạ một tờ báo một chén trà qua ngày, lại chạy đến cái vùng khỉ ho cò gáy chẳng tiếp giáp với đâu này, ăn uống ngủ nghỉ chẳng có cái nào vừa ý thuận lòng. Hoạt động giải trí văn hóa thì hoàn toàn không dám nghĩ tới. Tháng đầu tiên xuống đây trọn vẹn trong cái sân phơi lạnh ngắt như băng chiếu được hai bộ phim ngoài trời, mà cả hai bộ đều là phim «Địa lôi chiến». Múi giờ duy nhất có thể tiêu khiển là chơi bài, cờ tướng, thế nhưng lại bị Mũ Vàng can thiệp. Vốn dĩ, mọi người được điều động từ các đơn vị tới, đều là quỷ rít từ diêm vương đi ra, chẳng ai cần phải kiêng nể ai cả. Thế nhưng, rõ ràng là cậu muốn tìm niềm vui, lại cứ có một cái mặt nợ tiền quan tài cứ chường ra trước mặt cậu. Cậu vui kiểu gì nổi? “ĐM!” Bọn họ chỉ đành xô bàn cờ. Nghe có vẻ như là trút giận lên ván cờ, nhưng thực ra đương nhiên là đang mắng thầm Mũ Vàng rồi.

Thế là giả vờ ốm. Đau đầu, đau bụng, ngủ vùi cả ngày không dậy nổi. Bác sĩ chân đất của đại đội cũng là thanh niên, đã thông đồng từ trước, giúp đỡ làm chứng giả.

Nói không dậy nổi thì cũng là giả. Mũ Vàng dẫn theo mấy vị tuân thủ quy củ đi rồi, mấy tên kia liền rồng bay phượng múa, đánh bài chơi cờ, cải thiện bữa ăn.

Cải thiện bữa ăn thực ra chỉ có độc một cách: ăn cắp mỡ lợn. Nhà ăn đại đội là nơi tạm bợ được dựng lên sau khi tổ công tác xuống cơ sở. Ngoại trừ cái bếp lò được để lại từ thời đại công xã làm đại nhà ăn ra, chẳng có chút nền móng nào cả. Cán bộ khi xuống đây chỉ mang theo định lượng lương thực của bản thân. Nửa cân dầu định lượng mỗi người mỗi tháng đều được giữ lại ở nhà, xuống nông thôn thì đi bòn rút mỡ của nông dân. Đại đội không biết kiếm đâu ra tiền, mua thịt lợn ở trạm thực phẩm công xã, thắng ra mỡ, đựng vào một cái vò đất, để cho cái miệng của các cán bộ ít nhiều cũng có chút dính chút dầu mỡ. Thế nhưng cái tên mù quáng được đại đội tìm tới để nấu ăn lại là một kẻ cực kỳ keo kiệt. Khi xào rau hoàn toàn không cho dầu mỡ, chỉ treo miếng thịt mỡ - cái lớp da lợn ấy - bằng một sợi dây ở góc bếp - mỗi lần chảo nóng lên thì dùng nó quét một đường ở đáy chảo. Hơn nữa lại còn quét vô cùng cẩn thận, sợ rằng quét dày quá sẽ khiến các cán bộ tiêu hóa không nổi! Rau chín rồi, múc ra mâm, sau đó lại dùng đũa gắp mỡ lợn trộn vào rau, từng chút một giống như đang móc ráy tai vậy. Cứ thế, tay vẫn không ngừng run rẩy, đôi môi giật giật từng cái, cái nào cái nấy trông như đang cắt thịt chính mình vậy. Gắp xong, trộn xong, chia rau cho mọi người. Lão ta đứng một bên, dùng đôi mắt đầy ghèn nhìn mọi người với vẻ vô cùng mãn nguyện, chờ đợi lời khen ngợi của mọi người dành cho sự hào phóng ban ơn của mình. Điều này đương nhiên ngay từ đầu đã khơi mào sự phẫn nộ cực độ của Lý Hân và những người khác. Nhưng vì mới xuống cơ sở, không tiện công khai phát tác. Thế là lén lút thăm dò, mới vỡ lẽ ra rằng lão mù dù trạc tuổi với bí thư đại đội Ân Đạo Nghiêm, nhưng về vai vế lại là chú họ của vợ lão, rốt cuộc lại là một mối quan hệ “bà con quốc thích” không thể chối cãi. Lại từng hát hò ở trạm văn hóa trấn, tức là từng làm “cán bộ quốc doanh”. Lý Hân và đồng bọn đành phải nhẫn nhịn, rình rập thời cơ. Trùng hợp là lão mù lại cực kỳ có trách nhiệm, xem việc nấu cơm cho tổ công tác là sứ mệnh thiêng liêng, cuốn cả chăn gối từ nhà đến, mỗi ngày đều ăn ngủ tại nhà ăn, lấy nhà ăn làm nhà. Thế nhưng vẫn bị Lý Hân và những người khác bắt được cơ hội.

Mỗi khoảng thời gian giữa ba bữa ăn trong ngày, lão mù đều phải đi chăm sóc vườn rau. Lúc này, lão mù rất thích hát hò. Không hẳn là để nhắc nhở mọi người chú ý đến quãng thời gian vinh quang từng hát hò, làm “cán bộ quốc doanh” ở trạm văn hóa trấn đó của mình, một khi đã cất giọng, lão ta thực sự vô cùng nhập tâm, vô cùng đắm chìm, chẳng còn cảnh giác với bất cứ thứ gì nữa. Bài hát mà lão ta hay hát mãi là bài «Thích Bạch ca» mà người dân địa phương vẫn thường hay hát:

Chưa từng hát bài Thích Bạch ca,

Gió thổi hòn đá bay qua sông,

Cây to cá đẻ trên ngọn cây,

Bãi nước xiết chim làm tổ,

Trâu vàng sinh ra trâu cái dưới nước,

---❊ ❖ ❊---

Mấy tay kế toán văn thư trông nhà của đại đội, sau khi các cán bộ tổ công tác xuống đội, cũng thường hay tìm lý do gì đó để chuồn mất tăm mất tích. Bộ đại đội từ đó cũng trở thành thiên hạ của mấy kẻ “bệnh nhân” như Lý Hân, nghe tiếng hát chốn không người của lão mù, bọn họ liền bật dậy khỏi giường, lao vào nhà ăn. Phòng kho kiêm phòng ngủ của lão mù nằm ở một bên nhà bếp, chỉ có một cánh cửa thông với nhà bếp. Cánh cửa này đương nhiên được khóa chặt cứng như kho quân nhu bằng một chiếc ổ khóa lớn, thế nhưng cánh cửa lại vô cùng cũ kỹ, chỉ cần nhẹ nhàng nhấc từ dưới lên trên là có thể tháo rời toàn bộ hai cánh cửa được nối bằng ổ khóa ấy ra khỏi khớp cửa ở phía trên khung cửa. Tục ngữ có câu, khóa chỉ khóa người quân tử. Loại ổ khóa cửa này, ngay cả một người quân tử như Lý Hân cũng không khóa nổi. Đi vào, liền tìm cái vò đất đựng mỡ lợn đó. Chiếc vò đất ấy vậy mà lại bị lão mù giấu ngay dưới chiếc giường cực kỳ bẩn thỉu của mình. Chiếc giường đó được kê bằng mấy tấm ván trên hai chồng gạch mộc. Để đảm bảo an toàn vững chắc, ngộ nhỡ sập xuống thì cũng không đến mức ngã gãy xương, nó được kê rất sát mặt đất. Chiếc vò mỡ lợn nhét vào hay ôm ra đều vô cùng tốn sức. Không hiểu sao lão mù lại có thể không thấy phiền phức chừng ấy, có thể thấy tâm cơ sâu đến mức nào.

Sau khi tìm thấy chiếc vò mỡ lợn, trước tiên cẩn thận quan sát nghiên cứu một lượt, ghi nhớ hoa văn được hình thành trên bề mặt lớp mỡ lợn đã đông đặc bởi mỗi lần lão mù “móc ráy tai”. Sau đó cẩn thận hớt đi một lớp trọn vẹn, rồi lại dùng đũa vẽ y nguyên trên mặt phẳng mới. Số mỡ lợn lấy được (Lý Hân và đồng bọn kiên quyết không gọi là “trộm được”) thì mang về phòng của mình, đợi đến khi lão mù mang cơm bệnh nhân đến thì dùng nó để cải thiện bữa ăn, quả nhiên ngon tuyệt cú mèo. Mấy lần liên tiếp, lão mù hoàn toàn không hề phát hiện ra, lại càng làm tăng thêm cảm giác chiến thắng của bọn họ.

Mũ Vàng bận rộn bôn ba bên ngoài một ngày trời quay về, thấy Lý Hân và những người khác đã “ốm” mấy ngày nay vẫn chưa dậy, bèn ân cần đến hỏi thăm. Cửa phòng được chốt từ bên trong, đẩy mãi không mở, từ bên trong phát ra tiếng rên rỉ lúc cao lúc thấp, nghe rất thê thảm. Trong đó hình như còn lẫn lộn cả tiếng đầu đập vào khung giường, có vẻ như đau đớn đến mức muốn chết đi sống lại. Mũ Vàng gọi mấy tiếng không ai trả lời, tưởng sắp xảy ra án mạng, bèn dùng sức tông gãy chốt cửa, xông vào, nào ngờ lại thấy hai thanh niên, một người đang tập trung cao độ biểu diễn tiếng bụng, mô phỏng lại tiếng rên rỉ bi thảm nhất trên đời, người kia thì cười đến mức lăn lộn cả trên giường, để kìm nén tiếng cười, đành phải dùng đầu đập vào khung giường.

Mũ Vàng tím mặt lại, nói với Lão Dương đang đi theo vào phía sau:

Gã tổ trưởng Lão Dương lại không kìm được mà bật cười, ho khan vài tiếng, chỉ nói: “Đừng quậy nữa!”

Mũ Vàng nhìn ra Lão Dương không hề có ý định đứng ra đòi lại công lý, liền quay người bước ra ngoài, miệng lầm bầm nói:

“Tôi phải đi phản ánh với huyện.”

Mũ Vàng thực sự đưa việc “phản ánh” vào thực thi là sau khi lão mù phát hiện ra mỡ lợn bị mất cắp.

Lúc đó, Lý Hân đang dùng xà phòng gội đầu. Đầu vùi trong chậu, khắp đầu khắp mặt toàn là bọt xà phòng.

“Lý Hân!”

Mũ Vàng gầm lên một tiếng phía sau lưng anh ta.

Lý Hân không dừng tay, vẫn tiếp tục xoa bóp bọt xà phòng. Ngày này sớm muộn gì cũng tới.

“Lý Hân! Có phải cậu không?!”

Nghe thấy tiếng gầm giận dữ đã biến đổi đến cực hạn, Lý Hân rất muốn cười. Anh ta cố sức cắn chặt răng, nhẫn nhịn. Cuối cùng cũng kìm nén được sự bùng nổ của tiếng cười, lúc này mới chậm rãi ngẩng đầu lên, quẹt bọt xà phòng trên mắt ra một đường hở, nói:

“Là tôi đây. Phó tổ trưởng, có việc gì thế ạ?”

Lý Hân biết Mũ Vàng không thích chữ “phó” đó, nhưng mỗi lần đối phó với Mũ Vàng, anh ta cứ cố tình nhấn mạnh chữ “phó” ấy. Người dân địa phương gọi những người từ công xã xuống - từ cán bộ cho đến nhân viên tạp vụ - đều gọi chung là “bí thư”; gọi các cán bộ tổ công tác từ huyện xuống đều gọi chung là “tổ trưởng”, đối với Lý Hân và những người khác cũng không ngoại lệ. Thế nhưng Lý Hân ngược lại cứ gọi cái người thực sự dính dáng đến chức tổ trưởng là Mũ Vàng thành “phó tổ trưởng”, nghe vào vô cùng giống như đang hạ thấp địa vị của Mũ Vàng trong tổ công tác vậy.

“Tôi không hỏi có phải cậu không, tôi là……”

“Thế anh gọi tôi làm gì?”

“Tôi là, tôi đến hỏi cậu, có phải cậu……”

“Là tôi mà.”

Gương mặt của Lý Hân chẳng nhìn ra biểu cảm gì, chỉ thấy toàn là một nhúm bọt xà phòng.

Điều này rất tức người.

“Tôi đang hỏi cậu, có phải cậu là đồ ăn trộm không?!”

“Anh hay thật đấy, có tên trộm nào mà đi hỏi ra được cơ chứ.”

Cạnh môi Lý Hân ngoác ra giữa một đống bọt xà phòng.

Lão mù vẫn luôn nghi ngờ, cái hũ mỡ lợn đã xảy ra chuyện quái gì thế nhỉ? Thị lực của lão ta không tốt, nhưng tâm cơ lại cực kỳ tinh tế. Lý Hân và đồng bọn dù tay chân có làm sạch sẽ đến đâu, thì lượng vỡ trong lòng lão mù ít nhiều cũng đã có thay đổi.

Mấy kẻ đồng phạm liền đồng loạt bán đứng Lý Hân. Bọn họ biết Lý Hân rất được lòng nhiều vị lãnh đạo trong huyện, Mũ Vàng chẳng làm gì được anh ta cả. Lý Hân cũng là kẻ dám làm dám chịu, ôm hết mọi trách nhiệm về phần mình.

“Có cần điểm chỉ không?” Anh ta hỏi, “Tốt nhất là làm thủ tục cho đầy đủ vào một chút.”

“Cậu thừa nhận là tốt rồi!”

Mũ Vàng nghiến răng nghiến lợi, thức trắng cả một đêm để viết tài liệu báo cáo. Lý Hân dậy đi tiểu giữa đêm, đi ngang qua cửa phòng ông ta, tiện tay gõ gõ, vô cùng ân cần nhắc nhở:

“Chú ý kết hợp giữa lao động và nghỉ ngơi, đừng để thức đêm thành bệnh đấy nhé. Dầu đèn cũng mất tiền mua đấy.”

Mũ Vàng phớt lờ anh ta, dồn toàn bộ sự phẫn nộ vào đầu ngòi bút.

Kết quả của việc Mũ Vàng cáo trạng là huyện gọi một cuộc điện thoại đường dài cho tổ trưởng Lão Dương, hỏi xem rốt cuộc là xảy ra chuyện gì, cũng chẳng biết Lão Dương đã trả lời thế nào; dứt lời, bên kia lại bảo Mũ Vàng nghe điện thoại, răn dạy rằng: Phải đặt trọng tâm công việc vào việc đấu tranh giai cấp, nội bộ tổ công tác phải chú ý đoàn kết.

Mũ Vàng há hốc miệng, yết hầu giật giật kịch liệt một hồi, cuối cùng vẫn nói:

“Vâng, vâng ạ.”

Dựa trên tinh thần đoàn kết mà huyện đã dặn dò, tổ công tác đã tiến hành phân công lại. Lão Dương nói: “Cứ để Lý Hân đi theo tôi đi, không cố định ở đội nào nữa.”

Ngược lại còn thăng chức cho Lý Hân.

Ba

Mũ Vàng vô cùng phiền muộn. Giáo dục đường lối sắp bước vào cao trào thì lại xuất hiện cục diện bế tắc. Nguyên nhân đương nhiên là có rất nhiều mặt. Cán bộ địa phương (chủ yếu là Ân Đạo Nghiêm) không hợp tác là một; nội bộ tổ công tác không đồng lòng cũng là một. Tổ trưởng Lão Dương theo quan điểm của Mũ Vàng thì thực ra cũng chỉ là một kẻ “phải phái”, nước tới chân mới nhảy, cho nên - nói một cách không khách quan thì tư tưởng có chút hữu khuynh, thái độ có chút tiêu cực. Ông ta là một phó tổ trưởng, quyền lực có hạn, thi triển ở cả trên lẫn dưới đều không thông. Giáo dục đường lối của đại đội Đông Phương Hồng tiến hành cho đến bây giờ, giống như một người viết văn bỗng cảm thấy không có một đề tài hay nào để tiếp tục viết nốt nửa bài văn còn dang dở vậy. Mà vốn dĩ ông ta cực kỳ muốn làm một bài văn hoa mỹ.

Tối hôm đó, Mũ Vàng đã nghĩ sẵn rất nhiều chuyện để đi bàn bạc với Lão Dương, nhưng lại chẳng bàn ra được kết quả gì. Lão Dương cứ hễ đến ban đêm là không ngồi yên nổi, hễ khí lạnh ụp tới là ông ta ho đến mức thở hổn hển lưng còng gập xuống suốt nửa buổi không đứng thẳng lên được. Chiều nay vì họp đại hội dân quân, ngồi suốt cả buổi chiều ở hội trường, bị những cơn gió lạnh lùa qua khung cửa không có kính thổi cho suốt cả buổi chiều, người ta cảm thấy như mất đi nửa cái mạng rồi. Bữa tối chật vật nuốt được mấy miếng cơm, liền nghe theo lời giục giã của mọi người, ôm chặt cái ống sưởi lên giường cho xong chuyện. Mũ Vàng ngồi bên giường ông ta một lát, thấy ngay cả bệnh suyễn của mình ông ta còn chẳng đối phó nổi, chứ đừng nói đến đại sự quốc gia gì nữa, bèn chán nản quay về phòng mình. Lật giật lung tung tài liệu một lúc, chẳng đọng lại chút ấn tượng nào. Quả thực là ngũ tạng phiền táo, đành chỉ còn cách chui vào ổ chăn. Chẳng bao lâu sau thì nghe thấy tiếng gõ cửa.

“Mời vào, cửa không chốt đâu.”

Trong lòng Mũ Vàng bỗng sinh ra mấy phần vui mừng. Ông ta ở trong tổ công tác thực ra rất cô độc, hễ ông ta không đi tìm chuyện gây sự với người khác thì gần như chẳng có ai chủ động đến tìm ông ta cả.

Người bước vào là Lý Hân, gương mặt tái nhợt đến mức đáng sợ.

“Có việc à?”

Mũ Vàng hết sức cảnh giác.

“Có. Tôi phát hiện ra động hướng đấu tranh giai cấp mới.”

Mũ Vàng hất tung chăn, từ trên giường bật dậy:

“Đứa nào? Ở đâu? Lúc nào?”

Mũ Vàng dẫu sao cũng từng là lính, dứt khoát và chuẩn xác.

“Tôi vừa đi đội về, lúc sắp đến trường tiểu học đại đội, thì nhìn thấy bí thư Ân bước vào nhà của Tang Diệp.”

Tang Diệp là một cô thợ may mới đến đại đội làm việc cách đây không lâu.

“Hửm?”

“Vào nhà xong là đóng cửa lại ngay.”

“Tôi cảm thấy có chút kỳ lạ, liền đứng ở vệ đường đối diện nhà một lúc, mãi không thấy bí thư Ân bước ra.”

“Trong nhà không bật đèn à?”

“Hình như không, có bật thì cũng không nhìn rõ.”

“Lúc cậu đến đại đội, bí thư Ân vẫn chưa ra à?”

“Chưa.”

Môi Mũ Vàng run lên, tay cũng run theo, loạn xạ sờ soạng trên người.

Lý Hân biết ông ta đang tìm thuốc lá, bèn rút một điếu từ bao thuốc lá do chính Mũ Vàng đặt bên cạnh ngọn đèn dầu trên bàn đưa cho ông ta, rồi lại nâng ngọn đèn dầu lên.

Mũ Vàng chườm sát vào miệng lồng đèn dầu do Lý Hân nâng, hít mạnh mấy hơi châm lửa hút, lại run lẩy bẩy rít liền mấy hơi, lúc này mới trấn tĩnh lại bản thân, nói: “Đi, tìm tổ trưởng Lão Dương.”

Đôi mắt nhỏ xíu của Lão Dương chớp chớp trên gương mặt xám xịt gầy guộc suốt một hồi lâu, mới xem như nghe hiểu lời của Mũ Vàng. Vì quá kích động, lời nói của Mũ Vàng có chút lộn xộn.

“Tiểu Lý, cậu nhìn thấy rõ thật chứ, chính là bí thư Ân à?” Lão Dương hỏi.

Lý Hân khẳng định gật đầu.

“Thế cậu định tính sao đây?” Lão Dương lại hỏi Mũ Vàng.

“Dẫn vài người theo, đi bắt gian.”

Lão Dương ho khan dữ dội, hồi lâu mới lại sức, lắp bắp nói:

“E là nên cẩn, cẩn trọng thì hơn. Bí thư Ân không phải là xã viên bình thường……”

“Lão Dương, tôi có thành kiến với anh đấy. Cuộc đấu tranh giai cấp nghiêm trọng thế này cứ sờ sờ trước mắt mà sao anh lại không nhìn thấy! Hiện tại chúng ta phải đấu tranh với kẻ thù giai cấp, đấu tranh với âm mưu hủ hóa lôi kéo cán bộ của kẻ thù giai cấp, chứ không phải đi đối đầu với bí thư Ân, trái lại, chúng ta nên nhanh chóng cứu vớt bí thư Ân, anh ta đang rơi vào cạm bẫy rồi đấy.”

Mũ Vàng vừa nói, vừa rít mạnh mấy hơi vào mẩu thuốc lá đó.

Cái từ “cạm bẫy” khiến Lý Hân liên tưởng đến bộ phận sinh dục nữ. Anh ta cảm thấy một góc nào đó trong lòng nhói lên đau rát, muốn khóc lại muốn cười, chẳng nói được là loại cảm giác gì. Lão Dương lại bám lấy cái từ “cạm bẫy” ấy mà truy cứu đến cùng:

“Cậu làm thế nào mà chắc chắn là anh ta rơi vào cạm bẫy chứ hả?”

“Ban đêm chui vào phòng con gái phú nông, có chuyện tốt chắc?” Mũ Vàng chỉ ra một cách sắc bén.

“Đây chỉ là suy đoán của cậu thôi. Anh ta là bí thư đại đội, ban đêm phải đi giáo dục con cái thành phần bốn loại, cậu cũng không thể nói đó là chuyện xấu được.”

Lão Dương né tránh cách gọi “kẻ thù giai cấp” của Mũ Vàng, thay vào đó là “con cái thành phần bốn loại”.

Có thể thấy, Mũ Vàng rất tức giận, nhưng nhất thời lại không nói được gì. Mẩu thuốc lá kia đã cháy bén đến tận môi ông ta, ông ta hậm hực “phi” một bãi nước bọt.

“Không phải suy đoán, tôi có thể khẳng định.” Lý Hân tuyên bố.

“Sao cậu lại có thể khẳng định được?” Đôi mắt nhỏ xíu của Lão Dương chằm chằm nhìn lên mặt Lý Hân.

Lý Hân tránh né ánh mắt đó, cúi gằm đầu xuống, lầm bầm nói:

“Kiểm tra lại một chút thì cũng được mà.”

“Kiểm tra lại? Lỡ như người ta không có chuyện gì thì sao? Lỡ như người ta vốn dĩ không có trong phòng thì sao? Quay đầu lại giải thích với người ta thế nào đây?”

“Lỡ như bắt được quả tang thì sao?”

Mũ Vàng vặn lại: “Sao có thể chỉ nghĩ đến một đầu, mà không nghĩ đến đầu kia chứ lỵ.”

“Thực sự muốn bắt, thì cũng không thể bắt theo cái kiểu này được. Chặn người ta ở bên trong, không cho một đường lùi nào cả, thì còn gọi là cứu người thế nào nữa? Thực sự muốn giải quyết chuyện này, cũng không vội gì trong một đêm tối nay, vẫn có thể từ mặt bên để quan sát, để điều tra, để làm công tác, cố gắng làm sao để cả hai bên đều không bị bị động.”

“Gừng càng già càng cay quả không sai.” Lý Hân thầm nghĩ, nhưng bỗng nhiên lại cảm thấy sự từng trải vững vàng này có chút đáng ghét.

Bước ra khỏi phòng Lão Dương, lúc chuẩn bị chia tay, Mũ Vàng dừng chân lại, một lần nữa hỏi Lý Hân:

“Cậu thực sự xác định chắc chắn chứ?”

“Đương nhiên.”

“Sợ khổ không?”

“Làm gì cơ?”

“Tôi đi canh. Cậu có dám đi không?”

Lý Hân trầm ngâm một chút, nói: “Được.”

Anh ta biết, đêm nay dù có lên giường thì cũng ngủ không ngon giấc đâu.

Mỗi người về phòng mặc thêm quần áo, lặng lẽ bước ra khỏi bộ đại đội. Cái lạnh ụp thẳng vào mặt. Lý Hân bỗng chốc rùng mình một cái. Sương muối đã phủ xuống, trắng xóa cả mặt đất. Đêm đông vẫn còn dài. Lý Hân cảm thấy quyết định hào sảng vừa rồi có phần hơi bồng bột, nhìn Mũ Vàng đang hiên ngang bước đi phía trước, việc thu hồi lại quyết định rõ ràng là điều không thể rồi.

Họ tìm đến cây long não cổ thụ mà người dân địa phương nói là có tuổi đời ít nhất trăm năm bên vệ đường đối diện trường tiểu học đại đội, ngồi xuống trên phần rễ cây trần trụi ngoằn ngoèo. Thân cây rất to, hai người ôm không xuể, việc chắn gió thì hoàn toàn không thành vấn đề. Mũ Vàng hình như nhìn ra tâm trạng của Lý Hân, liền bắt đầu tiến hành giáo dục truyền thống cách mạng. Nói rằng ông ta ở Triều Tiên, tuy chưa từng đấu súng cận chiến thật sự bao giờ, nhưng chiến hào nhiệt độ âm mấy chục độ thì từngậm đẩu qua mấy đêm liền. Canh hết một đêm, có người thành phế nhân, vậy mà ông ta vẫn kiên cường trụ lại được. Vừa nói, vừa sụt sịt quẹt nước mũi trong.

“Không ngờ rằng, hai mươi năm sau, lại cùng cậu trở thành chiến hữu chung chiến hào.”

Mũ Vàng xem chừng đã động lòng thật sự, bỗng giơ tay vỗ mạnh một cái lên vai Lý Hân:

“Tiểu Lý, cậu không tệ đâu. Trước đây, tôi có chút hiểu lầm cậu.”

Trong lòng Lý Hân cũng thấy hơi ấm áp. Anh ta nghĩ chuyện trên đời đôi khi thật kỳ lạ, hôm qua hãy còn như gà chọi mắt đỏ, hôm nay đã lại thành đồng minh rồi. Đúng là cái gọi là chẳng có bạn bè vĩnh viễn, cũng chẳng có kẻ thù vĩnh viễn.

Thế nhưng qua suốt một đêm bọn họ chẳng thu được gì.

Trời sáng hẳn, cửa phòng Tang Diệp mở ra. Tang Diệp bận rộn ra ra vào vào với mấy việc buổi sáng. Cửa vẫn mở toang hoác, nhưng tuyệt nhiên không có người thứ hai bước ra.

Mũ Vàng và Lý Hân thức trắng một đêm nhìn nhau, đều thấy rõ sự không cam tâm trong mắt đối phương, bỗng ngầm hiểu ý, bước về phía căn phòng của Tang Diệp, dáng điệu giống như vừa đi dạo tản bộ về.

“Hai người, sao mà sớm thế.” Tang Diệp có vẻ hơi sợ hãi.

“Cô cũng sớm lắm đấy chứ.” Mũ Vàng vừa nói, vừa cất bước đi thẳng vào trong.

“Trong phòng bừa bộn lắm.” Tang Diệp vừa nói, vừa tránh sang một bên mời mọc người ta vào nhà.

Gian ngoài là một cỗ máy khâu, một chiếc bàn cắt vải. Mũ Vàng lại đi thẳng đến căn phòng phía trong được ngăn bằng phên tre. Gian trong chỉ có một chiếc bàn học nhỏ, một chiếc giường đơn. Chăn trên giường đã được gấp gọn gàng từ lâu. Dưới gầm giường có một chiếc rương gỗ nhỏ, chiếc rương đó tuyệt đối không thể nhét nổi một người. Cửa sổ sát vách có lắp chấn song, hoàn toàn nguyên vẹn không tổn hại gì.

“Cô chỉ có mỗi gian phòng này thôi à?”

“Đại đội chiếu cố lắm mới được thế này đấy ạ.” Tang Diệp vô cùng cảm kích nói, “Tổ trưởng, anh có việc gì, cứ sai bảo tôi làm là được.”

“Tôi chẳng có việc gì sai bảo cô cả.” Mũ Vàng mặt đầy nghiêm nghị, “Tiện đường ghé qua xem một chút thôi.”

“Sao dám làm phiền anh chứ.” Tang Diệp thụ sủng nhược kinh, nước mắt lấp lánh trên hàng mi, chực chờ rơi xuống.

Mũ Vàng không nhìn cô ta, xua xua tay rồi bước ra ngoài.

Lý Hân vẫn đứng bên cạnh quan sát từ nãy đến giờ, trong lòng tràn ngập sự ngạc nhiên. Cứ thế nào cũng không thể nào liên tưởng nổi con cừu non đáng thương trước mặt với cái người lẳng lơ mà chiều hôm qua tận mắt nhìn thấy được.

Mũ Vàng vô cùng chán nản, lúc quay về bộ đại đội liền ném đồ đạc loạn xạ.