[TIÊU DỀ]: Hậu ký

Gần như ngay trong ngày đầu tiên bước chân vào cuộc sống ở trấn nhỏ, tôi đã lờ mờ nảy sinh ý niệm này: phải dùng con chữ để khắc họa lại trấn nhỏ. Khi ấy, tôi ôm hy vọng vô định rời vùng nông thôn nơi tôi đã cắm đội nhiều năm để đến trấn nhỏ xin việc, mù quáng dò dẫm trong những con phố ngoằn ngoèo chật hẹp của thị trấn để tìm kiếm những người có thể giúp đỡ mình, nhưng trước tiên lại bị chính trấn nhỏ làm cho mê hoặc.

Trước đó, tôi lớn lớn lên ở thành phố tỉnh lỵ, đi học chưa đầy mười năm rồi đến một bãi cát nước trời mông mênh ở trung lưu sông Dương Tử. Trong cuộc đời tôi, chưa từng có trải nghiệm về một trấn nhỏ như thế. Mọi thứ đối với tôi đều xa lạ mà tươi mới: những ngôi nhà xiêu vẹo đổ nát với dãy nhà có mái hiên điêu khắc; con đường lát đá mài nhẵn thín mà mỗi viên đá gồ ghề đều vô cùng láng mịn; sự cáu kỉnh và ồn ào do không gian chật hẹp tạo ra, sự ẩm ướt và tĩnh mịch mang lại từ chiều sâu u tịch; cùng với biểu cảm trên khuôn mặt của những con người đang trôi nổi giữa một vùng ánh sáng và bóng tối vừa cũ kỹ lại vừa rạng rỡ, vừa cổ nhã lại vừa thô tục, người thì đần độn, người thìôn hậu, người thì phác phác vụng về, người thì tinh ranh, người thì sống động, người thì gian xảo, nhưng tất cả đều ít nhiều mang vẻ quái dị méo mó, đột ngột xâm chiếm tâm hồn tôi, khiến tôi cảm nhận rõ rệt sự độc đáo của nó.

Sự độc đáo này khiến người ta tin rằng: từ mỗi ngõ ngách rêu phong bám đầy chân tường, nơi ánh sáng leo lét chập chờn, đều có thể tìm thấy cội nguồn nền tảng sinh tồn hiện đại của con người; mỗi khung cửa sổ bị gió sương năm tháng thổi phơi làm cho bạc thếch loang lổ đều che giấu một chốn thâm nghiêm lạnh lẽo thấm đẫm, tỏa ra hơi thở mục rữa đầy bí ẩn. Bạn bước vào những ngõ hẻm đó, chính là bước vào một manh mối nào đó của lịch sử; bạn đẩy những cánh cửa đó, chính là lật mở một trang sách nào đó của sử sách.

Từ đó về sau, tôi đã sống ở trấn nhỏ này ngót nghét mười năm. Trước đó nữa, lại có bao nhiêu tang thương đổi thay do chính tôi trải nghiệm. Khi ấy, tôi thường vô thức mang theo ánh mắt và tâm trạng của một viên thư ký, lặng lẽ chú ý đến đủ loại chuyện phiếm đầu đường xó chợ và mây bay gió thổi, sinh ly tử biệt và hỉ nộ ái ố, đại nghĩa lẫm liệt và khúc ca bi tráng hào sảng, sự tầm thường vô vị và cảnh luồn cúi bôn ba...

Mãi cho đến một ngày sau đó, tôi vậy mà cầm bút, bắt đầu công trình thoạt đầu mơ hồ rồi dần dà rõ ràng nhưng cuối cùng sẽ chứng minh rằng sức lực có lẽ không tài nào với tới này. Đây chính là viết một lịch sử phong tục cho trấn nhỏ.

Công việc bắt đầu từ sự đẽo gọt gian nan từng hòn đá khúc gỗ. Viết từng việc từng việc một, nhưng chú trọng vào từng con người từng con người một. Tức là, lấy nhân vật làm kinh, lấy sự kiện làm vĩ. Làm như vậy, một mặt khá phù hợp với thói quen kể chuyện của tôi; mặt khác theo sự nối dài khói lửa nhân gian của trấn nhỏ, đã bảo lưu khả năng bổ biên cho lịch sử của nó.

Điều cần phải nói rõ là, nguyên nhân lớn nhất cho tôi dũng khí viết ra cuốn sách, chính là sự thôi thúc cố chấp muốn ca hát hay khóc than, vui mừng hay lo lắng cho vận mệnh của trấn nhỏ và con người nơi đây. Chính vì sự thôi thúc này, cái gọi là lịch sử phong tục này cũng không còn giữ lại ý nghĩa ban đầu nữa. Mà trấn nhỏ này, cũng không thể chỉ là cái trấn nhỏ có thực nơi tôi từng sống qua một khoảng thời gian nữa.

Đây vốn là chuyện không có cách nào khác.

Sơ cảo ngày 16 tháng 11 năm 1997

Định cảo ngày 6 tháng 2 năm 1998 tại Nam Xương, Giang Tây