Bề mặt bậc thềm đã nứt nẻ, để lộ những viên gạch ở bên dưới. Khe gạch mọc đầy rêu xanh. Tiểu Đinh chẳng màng đến nhiều như vậy, bèn bệt một cái ngồi phịch xuống đó. Phía sau cậu là một căn nhà tranh cũ kỹ. Mái ngói đen mọc đầy cỏ, cửa sổ vỡ mất mấy tấm kính, tấm sắt trên cửa đã rỉ sét mục nát. Đây là nhà của Phó trấn trưởng Lão Dương.

Tiểu Đinh đã đi dò hỏi suốt một buổi sáng mới tìm được đến đây. Vốn dĩ tinh thần đã chẳng khá khẩm gì, giờ lại càng mệt mỏi hơn.

Đã qua giờ tan tầm buổi trưa. Gần đó, lần lượt có những đứa trẻ tan học, những người lớn làm việc xong đang trên đường về nhà. Tiếng chuông xe đạp, tiếng mở cửa, tiếng gọi nhau í ới của mọi người vang lên hỗn độn, đầy náo nhiệt. Ở trấn nhỏ, chỉ nhìn thoáng qua là có thể phân thành hai loại người: Một loại là cư dân hợp pháp của trấn, hưởng lương "quốc doanh", xay gạo giã dầu ở "quốc doanh" (người trấn nhỏ thường gọi chung các đơn vị của nhà nước như cơ quan, nhà máy, cửa hàng là "quốc doanh"). Loại người này đi đứng nói năng, khóe mắt mày ngạo nghễ nét kiêu hãnh của người thành phố. Loại người thứ hai là những kẻ ăn lương nông nghiệp ở ngoài trấn. Họ đến trấn để họp chợ, làm thuê hoặc thăm họ hàng, ít nhiều đều mang theo vẻ rụt rè, cúm núm, hoặc ghen tị thậm chí là căm hận. Tiểu Đinh ở giữa họ lại là một vai trò rất ngượng ngùng. Nguồn gốc của cậu, phong thái của cậu, khiến ai nấy đều công nhận cậu là người thành phố. Nhưng cơm cậu ăn là cơm nhà nước nông thôn, việc cậu làm là việc nông thôn. Cậu cũng khinh thường người nhà nông y như người thành phố (đúng là thất bại của việc "giáo dục lại"), lại vừa căm thù người thành phố y như người nhà nông (điều này có vẻ lại là thành công của "giáo dục lại"). Điều này khiến cho khi nhìn nhận trấn nhỏ và những con người ở trấn nhỏ, cậu thường mang theo một tâm trạng giễu cợt. Ví dụ như trong nhật ký, cậu miêu tả trấn nhỏ thế này:

Ở trấn có hai con đường lớn giao nhau hình chữ thập. Hai con đường này rộng đến mức (có bản ghi là "chỉ") đủ để một chiếc xe Jeep chạy qua, cộng lại hoàn toàn đủ (có bản ghi là "chỉ") sáu trăm mét dài. Mặt đường lác đác khảm những viên đá xanh (tương truyền đá xanh là di tích con đường quan lại thời nhà Minh), cùng với những tòa nhà gác lỏm chỏm, sơn nước bong tróc thò ra từ hiên cửa hai bên, đều đang khoe khoang sự trường thọ của chính mình.

Một con sông nhỏ uốn lượn quanh thị trấn xinh đẹp (?) này. Nó được gọi là sông, là bởi vì nó có những đặc điểm chung của sông: có lòng sông bắt nguồn từ mặt đất, và có cả nước. Lòng sông chứa đầy nước chảy ngoằn ngoèo này, hoàn toàn đủ (nên sửa thành "chỉ") ngập qua mu bàn chân của bạn. Con sông này đã mang lại cho người dân trấn nhỏ vô số những lợi ích (?!). Ví dụ như đổ rác xuống đây, thì không gì tiện lợi bằng. Điểm tiếc nuối duy nhất là, nếu lũ quét hàng năm vào cuối xuân đầu hạ không gầm thét cuốn sạch đống rác này đi, thì hễ đến thời tiết gió hanh khô, rác rưởi lại bay tung tóe, cùng với bụi bặm cuộn lên từ mặt đường, nhảy nhót vui vẻ trên bầu trời trấn nhỏ, rồi lả tả rơi trở lại trước cửa, trong sân của mỗi nhà.

Sự vẹo vọ về tâm lý mà sự châm biếm này phơi bày là điều hiển nhiên không thể chối cãi.

Giờ phút này, Tiểu Đinh cố gắng không nhìn vào non sông "xinh đẹp" của trấn nhỏ, không nghe những tiếng ồn ào "quốc doanh" xung quanh, ánh mắt ngẩn ngơ dán chặt vào một vũng bùn lớn và vũng nước trước mặt. Một đàn vịt hoảng sợ kêu "quạc quạc" lao vụt qua, làm văng lên những giông nước mờ ảo trên mặt nước. Một chú gà trống phát điên vì tình yêu đang dựng đứng chiếc mào đỏ như máu, cứng rắn vươn một bên cánh đuổi theo gà mái tán tỉnh. Dưới một góc tường gần đó, một con heo nái già đang lười biếng ngủ, ngáy khò khè vô cùng thoải mái. Thời tiết tháng Ba rất ấm áp, chỉ là trời âm u, chẳng thấy mặt trời. Điều này rất giống tâm trạng của Tiểu Đinh, âm u buồn bã, nhưng lại mang theo chút ít hy vọng.

Tiểu Đinh vừa mới gặp một cơn ác mộng.

Hai

Sau khi Ủy ban Cách mạng tỉnh được thành lập, đẩy mạnh công nghiệp, đẩy mạnh nông nghiệp, huyện nào huyện nấy đều khai thác mỏ, lập nhà máy gang thép, nhà máy phân bón, nhà máy gạch ngói, nhà máy xi măng; các công xã học tập gương tốt Đại Trải, rầm rộ làm ao nước đầu chữ Bát. Khắp gầm trời nhanh chóng xuất hiện cảnh tượng thái bình thịnh vượng đầy sức sống.

Thời thịnh thế viết sử, vốn là lệ thường của các triều đại. Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng tỉnh bèn ra lệnh: Cán cân quyền lực, ngòi bút, đoạt chính quyền dựa vào hai cây cán này, củng cố chính quyền cũng phải dựa vào hai cây cán này. Phải phát động quần chúng một cách rộng rãi và sâu sắc, rầm rộ ca tụng chính quyền đỏ sinh mới. Hơn nữa còn có sự bố trí hết sức cụ thể, đánh "ba chiến dịch lớn": xuất bản một cuốn sách; xây dựng một nhà triển lãm; quay một bộ phim. Chiến dịch trước là cơ sở của hai chiến dịch sau: trước tiên ghi chép lại từng bài một thành quả chiến thắng vĩ đại của "Cách mạng Văn hóa Vô sản" bằng văn bản, biên soạn thành một cuốn sách. Sau đó dựa vào tư liệu mà cuốn sách này cung cấp, xây dựng một nhà triển lãm, quay một bộ phim tài liệu.

Cuốn sách này biên soạn ra sao, thủ trưởng cũng có chỉ thị cụ thể rõ ràng: Tên sách được ấn định là "Ba trăm ví dụ về thành quả chiến thắng vĩ đại của Đại Cách mạng Văn hóa Vô sản toàn tỉnh", đúng như tên gọi chính là tuyển chọn ba trăm ví dụ trong các thành quả chiến thắng vĩ đại của "Cách mạng Văn hóa Vô sản" trên phạm vi toàn tỉnh, mỗi ví dụ viết thành một bài văn, gọi tắt là Ba trăm ví dụ. Thiếu một ví dụ cũng không được, thừa một ví dụ cũng không xong. Bớt đi một phân thì quá gầy, thêm vào một phân thì quá béo. Mỗi bài giới hạn trong một nghìn năm trăm chữ, dài quá thì là vải bó chân, ngắn quá thì là băng vệ sinh. Việc lựa chọn tài liệu cho mỗi ví dụ phải tinh tế, đề tài phải mới mẻ, ý nghĩa phải sâu sắc. Bắt buộc phải có một tình tiết cảm động, xây dựng được một nhân vật anh hùng kiểu mẫu, tạo ra được một câu nói sáng ngời — tức là khiến người ta xem qua là nhớ mãi, khắc sâu vào xương tủy, suôn miệng, có thể lưu truyền thành châm ngôn danh ngôn.

Lệnh vừa phát ra, toàn tỉnh phong vân biến sắc, trên dưới vì thế mà chấn động. Các cấp các nơi tầng tầng lớp lớp phát động, tầng tầng lớp lớp tổ chức, tầng tầng lớp lớp đề cử, tầng tầng lớp lớp sàng lọc, dốc toàn lực tranh thủ tư cách ứng cử, để được vào thành phố tham gia trận chiến cuối cùng. Nhất thời, cán bộ gặp nhau trên đường không hỏi "ăn cơm chưa", mà hỏi "lên chưa", "lên" chính là lên Ba trăm ví dụ. Cấp dưới có việc tìm lãnh đạo, lãnh đạo hỏi trước: có phải là chuyện lên Ba trăm ví dụ không? Phải, thì đến báo cáo; không phải, đừng tìm tôi. Lãnh đạo đánh giá công việc của cấp dưới, chỉ có một tiêu chuẩn duy nhất, có thể lên Ba trăm ví dụ hay không. Có thể, cất nhắc trọng dụng; không thể, có mệt chết cũng uổng công.

Trấn nhỏ may là có phong trào rầm rộ làm ao nước đầu chữ Bát đã dẫn đầu toàn tỉnh, nên về đề tài thì đã sớm đạt chuẩn.

Dựa theo đặc điểm tỉnh nông nghiệp này có nhiều đồi núi, Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng tỉnh đã trực tiếp xác định một chiến lược cải thiên địa, khái niệm lại thành một bài vè: "Ao nước đầu chữ Bát, xung quanh trồng cây khắp sườn non, ở giữa có một con đường cơ giới hóa, làng mới xây ở sườn đồi." Chính là chặn đập xây hồ chứa nước ở phía trên hai ngọn đồi, tu sửa đường cơ giới hóa ở giữa các thửa ruộng phía dưới hồ chứa nước. Toàn bộ các thôn xóm giữa các thửa ruộng trước đó đều được giải tỏa di dời xuống chân đồi, xây thành những ngôi làng mới gọn gàng như doanh trại quân đội. Gọi tắt là "Rầm rộ làm ao nước đầu chữ Bát".

Đã tiến hành động viên toàn tỉnh, xã nào đội nào cũng bắt buộc phải rầm rộ làm ao nước đầu chữ Bát, ai không làm sẽ bị coi là phản cách mạng.

Trấn nhỏ ngoại trừ khu vực trấn ra, thì có một đội sản xuất rau xanh trước kia gọi là "Lý Bát Bát" sau đó đổi thành "Đông Phương Hồng" (Tiểu Đinh chính là cắm đội ở đây), hơn nữa lại nằm trên vùng đất phẳng, không có đồi núi, cho nên không thể làm nổi ao nước đầu chữ Bát. Nhưng Trấn trưởng vẫn chấp hành và quán triệt nghiêm túc không chút sai sót chiến lược bố trí của cấp trên. Nắm sớm, nắm mạnh, quả nhiên đã tạo ra được một điển hình có ý nghĩa đặc biệt.

Việc cải thiên địa như thế này, làm nói thì dễ. Đối diện với khó khăn lớn bằng trời, Trấn trưởng cứng rắn mang theo khí phách anh hùng Thái Sơn áp đỉnh không cúi đầu, phấn thân tan xương chẳng sợ gì, đã mở ra một đột phá cho việc xây dựng nông thôn mới xã hội chủ nghĩa.

Sau khi làng mới được xây xong, Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng tỉnh đã trực tiếp đến trấn nhỏ để triệu tập hội nghị hiện trường xây dựng làng mới toàn tỉnh.

Những nhân vật anh hùng như vậy, những thành tích huy hoàng như vậy, việc lọt vào Ba trăm ví dụ thì chẳng có vấn đề gì. Chỉ là trong đội ngũ cán bộ cách mạng toàn huyện, lại đau đầu vì không tìm nổi mấy ngòi bút cho ra hồn. Viết Ba trăm ví dụ, rốt cuộc không giống như việc viết báo cáo hay viết tổng kết bình thường, cứ cầm báo của nhà khác hay bản tổng kết của năm ngoái về chép lại là có thể giao nộp. Viết Ba trăm ví dụ chẳng khác nào đi thi Trạng nguyên, là khoa thi Điện do nhà vua mở ra, đâu phải là chuyện nói đùa, giỡn chơi!

Đương nhiên, bảo tìm thì không phải là không có một ai, nhưng về chính trị thì ít nhiều đều có tì vết, để họ bước vào lĩnh vực ý thức hệ vô sản thì rốt cuộc vẫn thấy không yên tâm. Nghiên cứu tới nghiên cứu lui, Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng huyện xuất thân là quân nhân đã mất kiên nhẫn, đập bàn một cái nói, nghiên cứu cái mẹ gì chứ, tao thấy cứ để mấy người bọn họ lên.

Các đồng chí lãnh đạo khác cũng vội vàng biểu thị: Hoàn toàn đồng ý! Còn sợ họ lật trời được chắc.

Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng huyện nói thêm: Đối với phần tử phản cách mạng cũng phải cho họ một con đường sống chứ. Mấy người này, chúng ta là dùng sở trường của họ. Có vấn đề, tìm một người đắc lực canh chừng là được. Cũng có thể nói với họ, làm cho tốt, sẽ xem xét điều họ lên.

Mọi người đều thán phục trình độ chính sách và chiến lược đấu tranh của Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng huyện, nghị quyết theo đó mà được hình thành.

Ba

Dựa theo nghị quyết của tập thể lãnh đạo Ủy ban Cách mạng huyện, "Nhóm sáng tác Ba trăm ví dụ về thành quả chiến thắng vĩ đại của Đại Cách mạng Văn hóa Vô sản huyện" được thành lập. Tổ trưởng là Tiểu Phùng, Tổ trưởng tổ tuyên truyền trực thuộc Bộ Tôn giáo Ủy ban Cách mạng huyện. Tiểu Phùng thực ra đã sắp bốn mươi tuổi. Vì ở trong cơ quan đã lâu, rất nhiều người nhìn anh ta lớn lên. Khuôn mặt anh ta trắng trẻo, lại ít nếp nhăn, khiến người khác không tài nào đổi miệng gọi anh ta là "Lão Phùng". Anh ta cũng thích người ta gọi mình là "Tiểu Phùng", bảo là thân thiết. Cấp dưới trẻ tuổi hơn gọi anh ta là "Tổ trưởng Phùng", anh ta cũng nói, đừng gọi chức vụ, cứ gọi "Tiểu Phùng". Khiến cho những người đó vô cùng khó xử. Tiểu Phùng là văn thư của Huyện ủy cũ, thông minh lanh l lợi, rất được lòng người. Cho dù là trong Cách mạng Văn hóa, cơ quan náo loạn một trận trời đất, loạn xong rồi, anh ta vẫn cứ được lòng người như cũ. Chính quyền đỏ sinh mới thành lập, người của Huyện ủy cũ kẻ đi người giáng chức, một số người biến mất tăm biến mất tích, chỉ có duy nhất anh ta là được cất nhắc. Anh ta làm văn thư bao nhiêu năm, chưa từng viết xong một bản báo cáo nào. Thế nhưng anh ta dẻo miệng, quan hệ rộng, qua ba lần năm lượt anh ta mài giũa đeo bám, thế là có người làm thay. Anh ta lại cứ thích múa bút lộng mực. Có việc hay không có việc, lúc nào cũng trầm tư suy nghĩ, ban đêm thường thức trắng đến khi cạn dầu, làm thơ viết phú. Hễ viết là vài trăm dòng, mấy nghìn dòng. Đi trên đường, hễ gặp người quen là giữ chặt người ta lại, nói tôi có một bài thơ, đọc cho anh nghe, anh nhất định phải chỉ điểm chỉ điểm, chớ tiếc lời giáo huấn. Sau đó anh ta không đợi người ta nói gì liền đảo tròng mắt trắng đọc ngâm nga. Lúc đầu mọi người còn cố gắng kiên nhẫn nghe một lúc, rồi nói vài câu khách sáo kiểu như "được lắm, được lắm", chỉ cốt để chuồn lẹ. Về sau, hễ từ xa nhìn thấy anh ta, vừa chào xong là ngay lập tức nói "tuyệt lắm, tuyệt lắm", rồi vội vã ba chân bốn cẳng chuồn mất. Nghe thấy những phản ứng này, Tiểu Phùng lại càng trăm lần tự tin hơn, thế là càng chăm chỉ nỗ lực bước đi trên con đường văn hào. Những kiệt tác của anh ta, phần lớn đều được đăng trên các ấn phẩm đặc biệt nhân dịp lễ tết và các ngày kỷ niệm của cơ quan. Ấn phẩm đặc biệt ra mắt, anh ta liền dùng một tay nâng bàn tay đang kẹp điếu thuốc của tay kia, đứng ngẩn ngơ trước ấn phẩm đặc biệt suốt buổi, để khói thuốc bao trùm cả khuôn mặt, vô cùng đắm chìm trong hạnh phúc sáng tạo nghệ thuật của chính mình. Bình thường khi nói chuyện, anh ta cũng cố gắng hết sức chú ý gieo vần điệu. Nói về phương pháp công tác, thì bảo điều tra nghiên cứu là bảo bối, đường lối quần chúng là quan trọng nhất; nói về tu dưỡng cá nhân, thì bảo Đảng là mưa xuân tôi là mầm, có thành tích chớ kiêu ngạo, vân vân. Về thơ ca anh ta quả thực cũng có nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu chỉ có một, chính là thơ từ của Lãnh tụ. Những bài đã được công bố công khai và lưu truyền trên các tờ truyền đơn của Hồng vệ binh, anh ta đều có thể đọc làu làu như cháo chảy. Hơn nữa còn biết có mấy bài được viết tại tỉnh nhà; hoặc viết có liên quan đến nhân sự của tỉnh nhà, mỗi cái chiếm bao nhiêu phần trăm trong tổng số các tác phẩm thơ từ của Lãnh tụ, vân vân. Thống kê cực kỳ chính xác, là chuyên gia có thẩm quyền về mặt này. Để Tiểu Phùng đến làm Tổ trưởng nhóm sáng tác Ba trăm ví dụ, trông chừng mấy người còn lại, đương nhiên là không còn gì thích hợp hơn.

Mấy người còn lại trong nhóm sáng tác lần lượt là Lão Ngải, Lão Đổng và Tiểu Đinh. Lão Ngải là giáo viên trường làng chân đất, trước kia từng dạy học ở trường con em của một mỏ khoáng ở địa phương khác. Đầu thập niên sáu mươi từng viết một kịch bản, đạt giải nhất trong buổi biểu diễn văn nghệ toàn hệ thống, tên và ảnh được đăng báo. Kết quả lại rước họa vào thân, chính quyền địa phương bản quán và đội công tác xã giáo có công văn gửi đến, chỉ định ông ta là chủ tiệm công thương nghiệp trốn tránh lẩn tránh bị bỏ sót chưa phân loại. Sự thực rành rành, không hề oan uổng. Sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông, ông ta quả thực đã làm ông chủ nhỏ một năm trong tiệm của cha mình, nghe ngóng phong thanh có "cải cách ruộng đất" mới bỏ trốn. Ông ta đi rất xa, lại hẻo lánh. Ở mỏ khoáng, người ta cũng bất cẩn hơn nơi khác. Che giấu cho ông ta rất nhiều năm. Cuối cùng lưới trời lồng lộng, tuy thưa mà khó lọt, ông ta bị áp giải về lại bản quán. Làm ruộng mấy năm trời, bộ xương khô gầy đét như con gà, chỉ suýt nữa là bị trâu kéo cho rã rời, sau đó được một quả phụ trong trấn thương tình. Quả phụ là bần nông nhiều đời, đã triệt tiêu một phần tội lỗi của ông ta, giúp ông ta có được tư cách ăn phấn bảng đen. Dù chỉ là giáo viên do dân lập, dẫu sao cũng đã cố hết sức trong khả năng, coi như không tệ bạc với ông ta lắm.

Lão Đổng là cán bộ hạ s xuống nông thôn năm 68. Trước đó là phóng viên báo địa phương. Từng có một dạo là trụ cột của tòa soạn. Ông ta từng phỏng vấn một nữ chuyên gia Liên Xô đến nghỉ dưỡng ngắn ngày tại khu thắng cảnh Lư Sơn ở địa phương. Sau đó thì thiết lập quan hệ thư tín, sau khi nữ chuyên gia rút về nước cũng không bị cắt đứt, cho đến khi hai nước chính thức trở mặt. Nghe giọng điệu của Lão Đổng lúc bấy giờ, vị nữ chuyên gia có độ tuổi xấp xỉ ông ta ấy dường như không chỉ yêu đất nước Trung Quốc, mà còn yêu cả ông ta nữa. Cuối cùng đương nhiên là chẳng đi đến đâu. Nhưng trong thời gian "Cách mạng Văn hóa", chuyện này vẫn bị người ta dán đại tự báo, chất vấn ông ta có phải đã làm đặc vụ tu sửa Liên Xô hay không. Ông ta sợ đến mức teo tóp lại, trải qua hai năm sống trong nơm nớp lo sợ, vừa có đợt đầu tiên là kiên quyết đòi đi theo con đường "ngày 7 tháng 5", xuống nông thôn nhận giáo dục lại.

Trong ba người, Tiểu Đinh xấp xỉ vai vế đàn em. Anh là thanh niên trí thức từ thành phố xuống, ở địa phương không thân không thích, cộng thêm thành phần có chút vấn đề (ông nội là nhân viên cũ của xã hội cũ), rất lâu không được điều lên trên. Lúc đi tìm anh, dáng vẻ anh vô cùng thê thảm: khuôn mặt vàng vọt hốc hác, mái tóc bù xù như ổ gà đã ít nhất nửa năm không cắt, khuy áo trên người rơi rụng sạch, dùng một sợi dây cỏ thắt ngang lưng cho qua chuyện. Sau giờ tan tầm, một mình xuống sông gánh nước, một mình nhóm lửa nấu cơm bằng cái nồi trước kia vốn dùng để nấu cơm cho mấy chục miệng ăn. Cửa nhà khóa then cài, vào nhà một ngọn đèn, vô cùng hiu hắt. Hiu hắt thì hiu hắt, nhưng lại kiêu ngạo. Ngày thường một chiếc mũ sụp xuống chân mày, nhìn ai cũng ra vẻ phớt lờ. Mấy năm nay, những thanh niên trí thức có thành phần còn đen tối hơn anh đều lần lượt rời đi, chỉ có một mình anh là động tĩnh gì cũng không có. Anh cũng không có ý định cầu xin ai cả. Những lúc không đi làm thì một mình đóng cửa chắp đầu viết tiểu thuyết. Anh tin rằng có một ngày mình sẽ trở nên rất vĩ đại. Những cuốn tiểu thuyết đó tuy chẳng nơi nào đăng. Nhưng lại mang về cho anh danh tiếng một tú tài nghèo. Người nhà quê ở trấn nhỏ có cảm giác vô cùng thần bí đối với ánh đèn hắt ra từ khe cửa căn nhà tranh đó, cảm giác bên trong nói không chừng thực sự có một Văn Khúc tinh đang ở.

Tuy nhiên, lý do để anh vào nhóm sáng tác Ba trăm ví dụ, không phải vì sự mê tín đối với Văn Khúc tinh, mà là vì nét chữ của anh viết rất đẹp. Đây là kết quả của việc anh mô phỏng nét chữ theo ông nội từ nhỏ. Ba trăm ví dụ tuy không đưa ra yêu cầu đặc biệt đối với chữ viết của bản thảo, nhưng chữ đẹp, nhìn thuận mắt, rốt cuộc vẫn là điều quan trọng.

Ngày đầu tiên anh được gọi đến ủy ban trấn, đã xảy ra chút chuyện.

Hôm ấy anh ngẩng cao đầu sải bước. Cổng ủy ban trấn và đường sá đều hẹp, đúng vào lúc người đi làm đông đúc, anh đi kiểu này rất chiếm chỗ. Thế nhưng anh vẫn đi như chốn không người, hoàn toàn không nghe thấy tiếng chuông xe đạp dồn dập ở phía sau. Đầu xe đập mạnh một cái vào vùng eo, anh cũng không để ý người đó là ai. Bước vào căn phòng mà anh được thông báo trước là sẽ vào, anh cũng không để ý có một người đang trừng mắt tức giận nhìn mình.

Một lúc lâu sau, người nọ đột nhiên lên tiếng:

- Cậu thực sự không muốn xin lỗi à?

- Ai cơ? Tôi á?

- Không phải cậu thì là ai?

Người nọ lại cất cao giọng hỏi thêm một tiếng.

Lúc này anh mới nhìn rõ người đang nổi giận với mình. Người đó là Tổ trưởng Phùng đến từ tổ tuyên truyền của huyện ủy, cũng chính là người đứng đầu nhóm sáng tác được tổ chức lâm thời này.

- Kiêu ngạo thật đấy chứ. Cả con đường mà cậu chiếm luôn nửa bên.

Chữ "chiếm" này khiến người ta rất tỉnh ngộ. Lúc này anh mới nhớ ra hình như mình vừa bị ai đó tông trúng một cái, vùng eo có hơi nhói đau.

- Chắn đường xe. Ngay cả một câu "xin lỗi" cũng không đáng nói một tiếng sao?

Anh thực sự không biết mình đã chắn đường xe, hơn nữa lại là xe của Tổ trưởng tuyên truyền huyện.

- Tôi không biết.

Anh ngơ ngác đứng dậy.

- Lần sau chú ý. Giọng điệu của Tiểu Phùng dịu lại. Anh ta nhìn ra tên nhóc này quả thực phía sau mọc mắt đâu mà thấy. Mục đích của anh ta cũng không phải thực sự bắt cậu xin lỗi, chủ yếu là hy vọng cậu rút ra bài học, chớ kiêu căng nóng vội, khiêm tốn cẩn trọng. Người trong nhóm sáng tác mà quá kiêu ngạo, công việc phía dưới sẽ chỉ càng khó làm hơn.

Đây là lần tập trung đầu tiên của nhóm sáng tác Ba trăm ví dụ của huyện. Do Tiểu Phùng thống nhất bố trí nhiệm vụ, tổ chức học tập, nâng cao nhận thức, sau đó tiến hành phỏng vấn, thu thập tư liệu. Những bước công việc này đều hoàn thành tại trấn, cuối cùng mới đến thành phố ngồi xuống để viết bài văn gấm hoa.

Lão Đổng đã đến trước Tiểu Đinh. Ông ta ngồi trên một chiếc ghế tựa không cách Tiểu Phùng bao xa, chiếc ghế đó là một trong số ít những chiếc ghế tương đối nguyên vẹn trong căn phòng này. Ông ta hơi gác chân chữ ngũ, hút thuốc, đầy hứng thú nhìn Tiểu Đinh chịu phạt. Thỉnh thoảng lại bị khói thuốc kém chất lượng sặc ho vài tiếng.

Lão Ngải là người bước vào cuối cùng. Sắc mặt ông ta tái xanh, đi đứng không tiếng động, một chiếc áo vạt chéo màu xám tro phấp phới đung đưa trên người như một chiếc túi vải rỗng. Ông ta còng lưng, rụt vai, lặng lẽ ngồi xuống. Cho đến khi Tiểu Phùng liên tục ra hiệu bảo ông ta tiến lên phía trước, ông ta mới hơi cúi mặt, vừa đi vừa lẩm bẩm "dám đâu, dám đâu" cúi đầu chào Lão Đổng và Tiểu Đinh, lết đến gần chiếc ghế ở phía trước hơn. Thế nhưng đó lại là một chiếc ghế gãy một chân, ông ta chỉ mải khách sáo, không nhìn kỹ, vừa phịch một cái ngồi xuống, ngửa mặt ngã lăn ra đất. Vùng lưng chắc chắn bị đau nặng, thế nhưng ông ta cắn chặt răng không chịu kêu ca, gom hai nắm tay lại như móng gà, chật vật tự mình đứng dậy từ dưới đất. Sự cung kính này của ông ta không hoàn toàn khiến người ta cảm thấy sợ hãi, ngược lại càng dễ khiến người ta liên tưởng đến tư cách và thành tựu của ông ta. Sự cung kính vốn dĩ phải có tư cách và thành tựu làm nền tảng. Một kẻ vô danh tiểu tốt, ai thèm quản anh có cung kính hay không chứ.

Bốn

Trước khi lên đường, Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng huyện đã đặc biệt tiếp gặp toàn thể thành viên nhóm sáng tác Ba trăm ví dụ của huyện. Hơn nữa còn tự mình định tiêu đề cho bài viết (viết lại tên cho cấp dưới và sửa tiêu đề bài viết cho họ là một sở trường lớn của Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng huyện), gọi là "Đất bằng cũng có thể rầm rộ làm ao nước đầu chữ Bát". Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng huyện nói, Ba trăm ví dụ, then chốt là ở đề tài, đề tài tốt, thì đã thành công một nửa; lại có thêm một tiêu đề hay, thì thành công ba mươi phần trăm, còn lại hai mươi phần trăm, đành trông cậy vào sự nỗ lực của mấy người các cậu. Rầm rộ làm ao nước đầu chữ Bát, là quyết định chiến lược do chính Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng tỉnh đưa ra, là sự thể hiện tốt nhất của đường lối cách mạng. Nắm bắt quyết định này để tuyên truyền, đương nhiên là đã nắm bắt được cái gốc. Trấn nhỏ rầm rộ làm ao nước đầu chữ Bát trên đất phẳng, là điển hình của toàn tỉnh, toàn quốc, thậm chí là kỳ tích trên thế giới. Tương lai cách mạng thế giới thành công, chúng ta cắm cờ đỏ sang nước Mỹ, cũng sẽ rầm rộ làm ao nước đầu chữ Bát ở nước Mỹ. Anh, Pháp, Đức, Liên Xô, đều phải làm! Các nước Á, Phi, Latin khác thì lại càng không cần phải bàn. Đừng nhìn trấn nhỏ của chúng ta chỉ lớn bằng bàn tay mà đã tạo ra kỳ tích như vậy, ý nghĩa vô cùng to lớn, liên quan đến tương lai thế giới và vận mệnh loài người. Ngọn lửa cách mạng ở Tỉnh Cương Sơn năm xưa cũng rất nhỏ, chẳng phải ngày nay đã cháy lan đồng cỏ rồi sao.

Một lời của Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng huyện đã khiến mấy người nghe xong máu huyết sôi sục, cảm thấy toàn thế giới, toàn nhân loại cũng như trọng trách lịch sử muôn đời muôn thuở của họ đều đặt hết lên vai mình, có chút thở không ra hơi. Cho nên vừa bước vào nhà khách Ủy ban Cách mạng tỉnh, mấy người đều có vẻ khá phách lối kiêu ngạo, cứ như thể những người khác đều đến góp số lượng, còn bản thân mình thì hạc giữa bầy gà.

Ngòi bút vô sản từ khắp nơi trên tỉnh kéo đến chật kín nhà khách Ủy ban Cách mạng tỉnh. Lúc dùng bữa là cảnh tượng ngoạn mục nhất: Một nhà ăn có thể chứa một hai trăm người đông nghịt người, nước chảy không lọt. Người đến sau chưa kịp ăn cơm, người đến trước đã ăn uống sạch bách mấy thùng gỗ đựng cơm to bằng ngang hông, mấy nồi nhôm đựng canh thịt to tướng. Ở hành lang khu phòng khách, tiếng hát cách mạng vang lên không dứt suốt ngày đêm. Người nộp bản thảo chờ đợi kết quả thì tinh thần phấn chấn, cất cao tiếng hát, hoàn toàn không màng đến những người bản thảo chưa nộp hoặc nộp rồi mà chưa được thông qua đang cúi đầu cắm cúi viết, mồ hôi đầm đìa. Đến lượt kết quả nộp bản thảo được công bố, bản thảo vẫn phải tiếp tục sửa chữa, mà những người viết bài sửa bài trước đó đã nộp bản thảo đi rồi, hai loại vai trò ấy lại hoán đổi cho nhau. Tiểu Phùng chịu sự ảnh hưởng của Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng huyện, tự cho rằng chỉ dựa vào đề tài có một không hai, chỉ cần bài viết viết được tàng tàng, hoàn thành nhiệm vụ tuyệt đối không có vấn đề gì. Cho nên anh ta tỏ ra cực kỳ thoải mái phóng khoáng. Ngày mới đến, anh ta ôm một chiếc cốc nước thường dùng của cán bộ đi công tác (một chiếc lọ thủy tinh từng đựng dưa muối, bên ngoài bọc một lớp vỏ đan bằng dây ni-lông), chốc chốc lại ngâm nga một đoạn vè: "Cán bộ thần lại thần, ôm lấy cái lọ dưa (lọ dưa muối hình thù giống cơ quan sinh dục của bò đực), chê lọ không đẹp, bọc lớp dây ni-lông." Nghe thấy tiếng người ở hành lang bên ngoài hát "Cơm gạo đỏ, canh bí đỏ, cà tím mùa thu, mùi vị thơm...", anh ta cũng kết hợp với thực tế của trấn nhỏ mà ngâm nga ra câu "Cơm khoai lang, lửa than củi, trừ thần tiên ra chính là tao" (đang giữa mùa đông giá rét, nhà khách Ủy ban Cách mạng tỉnh chuẩn bị cho mỗi phòng của các ngòi bút tứ phương một chậu lửa than củi).

Thế nhưng, sự lạc quan này của anh ta quá mù quáng.

Sau đó, Tiểu Phùng đi lĩnh một ít bản thảo đã qua thẩm định chung cuối cùng được phát cho mọi người làm bài văn mẫu để đọc. Mấy người lật giở lướt qua mấy bản thảo, không khỏi há hốc mồm ngạc nhiên, lập tức cảm thấy mình lùn đi một khúc:

"Lòng đỏ huyết nhiệt, thụ tinh nhân tạo" — viết về sự tích một nữ thanh niên trí thức tốt nghiệp trung học cơ sở dùng phương pháp thụ tinh nhân tạo để phát triển sự nghiệp chăn nuôi heo;

"Máy nông nghiệp nhỏ tạo ra ô tô lớn" — viết về sự tích một trạm sửa chữa máy nông nghiệp của công xã tự lực cánh sinh chế tạo ra xe tải lớn;

"Cây sắt khu đỏ rải đường ray, đường đi khu đỏ thông khắp thiên hạ" — viết về sự tích cán bộ quần chúng vùng núi khu căn cứ cách mạng dám nghĩ dám làm, dùng thân cây thay cho đường ray, định rải đường sắt thông ra ngoài núi. "Cây sắt" không phải là cây sắt thật, mà là để hình dung loại cây mà họ dùng rất cứng rắn, có tính cách mạng.

... Chỉ riêng mấy cái tiêu đề này thôi cũng đủ dọa người rồi. Huống chi đây đều là những kỳ tích thực sự đã được tạo ra. So sánh lại, việc rầm rộ làm ao nước đầu chữ Bát của trấn nhỏ bỗng trở nên mờ nhạt. Sửa đường cơ giới hóa, xây làng mới, đây là việc ai cũng có thể làm, và cũng làm được, chỉ là trấn nhỏ làm sớm hơn một chút, quyết tâm hạ lớn hơn một chút mà thôi.

"Đúng là không xem thì không biết, xem rồi giật cả mình; không so sánh thì không biết, so sánh xong mặt đỏ bừng", Tiểu Phùng do đó liên tục cảm thán.

Khí thế chỉ có thể khích lệ chứ tuyệt đối không thể làm nản lòng. Tiểu Phùng triệu tập mấy người họp khẩn cấp, nói: "Ba trăm ví dụ mà, không thể nào cả hai trăm chín mươi chín ví dụ đều mạnh hơn chúng ta, tương lai là tươi sáng. Bây giờ phải xem chính là công phu trên ngòi bút của chúng ta." Tiểu Đinh nhanh mồm nhanh miệng, nói: "Đúng thế, văn như xem núi không thích bằng phẳng, sự tích bằng phẳng, bài văn không bằng phẳng, không sợ không thành công." Lão Ngải nói: "Sự tích của chúng ta vốn dĩ cũng không bằng phẳng. Đương nhiên, văn như xem núi không thích bằng phẳng là đúng. Vấn đề là, thế nào mới là 'không bằng phẳng', cậu có nói ra được đầu cua tai nheo gì không?" Mặt Tiểu Đinh đỏ bừng, nghẹn họng, không có gì để đối đáp. Lão Ngải lại từ tốn nói tiếp: "Đại Phàm một bài văn hay, nhìn tổng thể, tất nhiên phải là đầu Phượng, mình gấu, đuôi báo; tách ra mà nói, phá đề, thừa đề, khởi giảng, nhập thủ, khởi cổ, trung cổ, hậu cổ, thúc cổ, chỗ nào cũng đều có quy củ..." Đang nói hăng say nhất, Lão Đổng đột nhiên lạnh lùng chen vào: "Những gì ông nói, hình như là phương pháp bát cổ ấy nhỉ." Tiểu Đinh lập tức xốc lại tinh thần, phản công lại: "Trong Bốn tập bài văn lớn có một bài, chính là tên 'Phản đối bát cổ'." Đôi mắt nhỏ của Lão Ngải chớp chớp đầy căng thẳng một lúc, ánh sáng rực rỡ ban nãy lập tức ảm đạm xuống.

Tiểu Phùng hắng giọng một tiếng, nói: "Có gì mà phải tranh cãi chứ, đương nhiên là phải viết bài văn cho thật tốt. Vấn đề là viết thế nào cho tốt. Theo tôi, đặc sắc địa phương là quan trọng nhất. Giá mà có núi Mân Sơn ở trấn nhỏ thì tốt biết mấy, trấn nhỏ chính là thánh địa cách mạng rồi. Tiếc là, chỉ kém có năm mươi dặm đường."

Mấy người còn lại đưa mắt nhìn nhau, không hiểu ý của anh ta là gì. Vẫn là bộ óc của Tiểu Đinh quay nhanh hơn, ngộ ra được điều gì đó, hỏi: "Anh đang nói 'núi Mân Sơn' nào thế?" Tiểu Phùng đáp: "Còn có mấy núi Mân Sơn nữa, chẳng phải là núi Mân Sơn ở huyện chúng ta sao." Tiểu Đinh hỏi: "Núi Mân Sơn ở huyện chúng ta thì có quan hệ gì với thánh địa cách mạng?" Tiểu Phùng đáp: "Cậu đến cái này mà cũng không biết à? Trong thơ 'Trường Chinh' của Chủ tịch chẳng phải có câu 'Vui hơn nữa núi Mân Sơn ngàn dặm tuyết' đấy thôi." Tiểu Đinh lập tức ngửa cổ cười lớn, cười vô cùng ngông cuồng, nửa ngày không dừng lại được, suýt nữa thì sặc, mãi mới chịu nới lỏng ra được, vừa lau nước mắt khóe mắt vừa ngắt quãng cười sắc nhọn nói: "Núi Mân Sơn đó cách núi Mân Sơn của chúng ta vạn dặm cơ mà, núi Mân Sơn đó ở Tứ Xuyên." Tiểu Phùng quả quyết nói: "Không thể nào, núi Mân Sơn trong thơ 'Trường Chinh' nói chính là núi Mân Sơn này ở huyện chúng ta, Trường Chinh xuất phát từ tỉnh chúng ta cơ mà." Tiểu Đinh lúc này mới nghiêm túc lại: "Anh là thật sự không biết hay giả vờ không biết đấy? Anh thật sự tưởng núi Mân Sơn trong thơ 'Trường Chinh' là chỉ núi Mân Sơn ở huyện chúng ta à?" "Sao lại không phải! Chẳng lẽ cậu còn biết rõ hơn tôi chắc?" Tiểu Phùng kiên quyết nói, vừa đưa mắt nhìn Lão Ngải và Lão Đổng, rõ ràng là đang tìm kiếm sự hỗ trợ. Lão Ngải và Lão Đổng chẳng hiểu vì sao lại cùng lúc nhìn chằm chằm vào mũi giày của mình, cứ như ở đó xuất hiện kỳ tích lớn hơn nào vậy.

Lúc này Tiểu Phùng mới có chút chột dạ, nói: "Đây là vấn đề học thuật, sau này bàn lại. Chúng ta vẫn nên quay lại chủ đề chính đi. Hay là thế này, Tiểu Đinh còn trẻ, biết lại nhiều, bản thảo sơ khai cứ để cậu ấy viết đi. Viết xong rồi chúng ta lại cùng nhau suy ngẫm."

Mọi người đồng thanh nói được. Tiểu Đinh vẫn còn đang bận chuyện "núi Mân Sơn", cứ tự mình cười tủm tỉm, lắc đầu: "Còn vấn đề học thuật, xì."

Năm

Tiểu Đinh ra tay rất nhanh. Giao nhiệm vụ là buổi chiều, buổi tối anh cùng Lão Đổng chụm người bên chậu than rả rích suốt nửa đêm về chuyện cũ của "Natasha" hay "Katusha" nào đó của Lão Đổng, trước bữa ăn sáng hôm sau, anh đã cầm một sấp giấy bản thảo đi gõ cửa phòng Tiểu Phùng.

Tiểu Phùng và Lão Ngải ở chung một phòng, mục đích là để tiện cùng nhau sửa chữa kịch bản có hy vọng trở thành vở kịch mẫu kia.

Sau khi Tiểu Phùng đảm nhận chức Tổ trưởng tuyên truyền, hướng đi nghệ thuật đã thay đổi cực kỳ lớn, đột nhiên ngộ ra thơ ca chỉ là nghề múa rìu qua mắt thợ, chỉ có viết đại kịch mới là chính tông. Thế là hạ quyết tâm làm nhà viết kịch, thề phải viết ra một vở kịch mẫu, bởi vì mảng tuyên truyền cũng kiêm quản công tác văn giáo, cho nên anh ta cũng biết đến kịch bản mà Lão Ngải sáng tác và đạt giải những năm đầu. Anh ta bảo Hiệu trưởng trường tiểu học của trấn tìm Lão Ngải, truyền đạt chỉ thị của Tổ trưởng Phùng: Muốn xem kịch bản đó, nếu tốt, có thể xem xét để đoàn kịch của huyện đưa lên sân khấu. Lão Ngải lúc ấy thực sự cuồng hỉ cuộn tròn sách vở, ôm lấy cuộn kịch bản in rồng đã ngả vàng từ lâu, lao thẳng đến tổ tuyên truyền Ủy ban Cách mạng huyện như một cơn gió lốc. Lão Ngải là người từng trải qua sóng gió, ông ta không giao kịch bản cho Hiệu trưởng chuyển giao, mà dùng giọng điệu cứng rắn chưa từng có, nói ông ta muốn trực tiếp đến nghe chỉ giáo. Hiệu trưởng lúc đó tuy ấm ức nhưng cũng đành chịu ông ta.

Tiểu Phùng xem kịch bản đó xong, nói: "Khung sườn được đấy, chỉ là phải sửa đổi một số vấn đề nguyên tắc lớn: Tình yêu nên đổi thành tình giai cấp, giống như múa kịch hiện đại cách mạng 'Bạch Mao Nữ' triệt để ngăn chặn mọi khả năng Đại Xuân và Hỉ Nhi phát sinh quan hệ nam nữ; chức vụ hiện tại của 'kẻ phản bội' phải là 'kẻ đi theo con đường tư bản'. Như thế, kẻ đi theo con đường tư bản mới có cội nguồn giai cấp; bối cảnh thời đại của toàn bộ vở kịch nên đổi thành 'Oanh tạc bộ tư lệnh'. Ngoài ra, tên kịch cũng phải đổi, tên ban đầu là 'Giếng hoang', không hay, nên đổi thành 'Giếng đỏ'..." Dạy dỗ Lão Ngải tâm phục khẩu phục, nói: "Trình độ của Tổ trưởng Phùng cao quá, đây không phải là sửa đổi thông thường, mà đã sửa cả linh hồn rồi." Cho nên đề xuất, nhất định phải đứng tên của Tổ trưởng Phùng, hơn nữa phải đứng ở phía trước. Tiểu Phùng nói: "Thế thì không cần đâu, chúng ta làm văn nghệ cách mạng, không phải vì danh và lợi, mà là vì đoàn kết nhân dân, giáo dục nhân dân, đả kích kẻ thù, tiêu diệt kẻ thù." Lão Ngải nói: "Đúng vậy, đúng vậy." Gật đầu như gà mổ thóc, trong lòng vui mừng khôn xiết. Dù thế nào đi nữa, vở kịch nếu được nhìn thấy ánh mặt trời trở lại, chung quy cũng là một sự thành công của ông ta. Cho nên lúc thành lập nhóm sáng tác Ba trăm ví dụ, Tiểu Phùng đã điểm tên Lão Ngải, để ông ta có thời gian sửa kịch bản trong quá trình tham gia viết Ba trăm ví dụ. Tối ngày hôm qua bọn họ đã nói chuyện suốt đêm, chủ yếu là về trí tưởng tượng một khi "Giếng đỏ" được đưa lên sân khấu: Sự hoành tráng của buổi biểu diễn; sự chấn động do buổi biểu diễn gây ra; sự tiếp kiến và biểu dương của các cấp lãnh đạo cho đến lãnh đạo trung ương đối với những người sáng tạo chính, vân vân. Tiểu Phùng kiên quyết tin rằng, "Giếng đỏ" chắc chắn sẽ là vở kịch mẫu thứ chín! Nói đến đoạn phấn khích, Tiểu Phùng không kìm nổ nhảy xuống giường, tất cũng không kịp mang, xỏ giày vào, sải tay bước đi bước lại khắp phòng với những bước đi lớn. Mà Lão Ngải ở một bên thì tâm trạng phơi phới, rưng rưng nước mắt nhìn anh ta tay múa chân đạp, cảm thấy đại chí bình phong cuộc đời, cuối cùng cũng đạt được sự thỏa mãn tối đa.

Vì quá phấn khích, Tiểu Phùng đến tận sáng hôm sau mới trùm chăn ngủ thiếp đi. Lão Ngải thì hoàn toàn không có chút buồn ngủ nào. Nghe thấy tiếng gõ cửa, ông ta run rẩy trèo ra khỏi chăn. Nhìn thấy Tiểu Đinh, vội vàng làm động tác ra hiệu đừng làm phiền Tổ trưởng Phùng (trong ba người, Lão Đổng thuận theo ý chỉ của Tiểu Phùng mà gọi "Tiểu Phùng"; Tiểu Đinh sau khi nhận được chỉ thị của Tiểu Phùng, vừa không gọi "Tổ trưởng Phùng", vừa không tiện thực sự gọi "Tiểu Phùng", bèn dứt khoát chẳng gọi gì cả, cứ nói thẳng luôn. Chỉ có Lão Ngải từ đầu đến cuối cung kính như cũ, kiên trì không ngừng nghỉ gọi "Tổ trưởng Phùng").

Đến giữa buổi sáng, Lão Ngải mới đến thông báo cho Tiểu Đinh, nói Tổ trưởng Phùng tìm cậu. Tiểu Phùng vẫn đang nằm ngửa nửa người trong chăn, tay cầm sấp giấy bản thảo mà Tiểu Đinh nộp sáng nay, vẫy vẫy nói: "Đưa cho tôi xem thế này à? Không thèm chép lại cho sạch sẽ tử tế à?"

Tiểu Đinh viết chữ thảo hành, lại dùng giấy bản thảo có kẻ ngang.

- Tôi có thể đọc, mọi người nghe, vừa nghe vừa đưa ý kiến sửa đổi, sửa xong, tôi sẽ chép lại một lượt.

- Trước khi cậu đọc, tôi không được xem trước à?

Tiểu Đinh không nói thêm lời nào nữa, bước lên nhận lấy sấp giấy bản thảo đó. Lúc sắp ra cửa, nghe thấy Tiểu Phùng dặn dò ở phía sau: "Dùng giấy kẻ ô để chép, viết chữ chân phương."

Tiểu Đinh độc thân vốn sợ nhất hai điều: một là giặt quần áo (vì thế mà mấy tháng anh mới khó khăn lắm mới đổi quần áo một lần, mấy năm mới khó khăn lắm mới giặt chăn một lần); hai chính là chép bản thảo. Việc chép lại là sự lặp lại mang tính máy móc, vô vị không chút ý nghĩa. Nhưng lần này đến đây, từ trước đã bàn bạc sẵn là anh chủ yếu gánh vác nhiệm vụ này, anh nghĩ để được thảnh thơi mấy ngày, đành phải nhẫn nhịn đôi chút. So với việc mặt hướng đất lưng hướng trời sửa chữa trái đất, tính ra dùng ít sức hơn.

Lần này Tiểu Đinh không tranh thủ làm nhanh. Anh vừa từ chỗ Tiểu Phùng về, Lão Đổng đã cười nói với anh: "Tôi biết kết quả sẽ thế này mà." Tiểu Đinh chưa hiểu ra, hỏi: "Ý anh là gì?" Lão Đổng nói: "Đàn em à, nhớ lấy một câu: Thông minh bị thông minh hại." Tiểu Đinh rốt cuộc không phải là kẻ đần độn, nghĩ ngợi rồi nói: "Ý anh là chuyện hai chữ Mân?" Lão Đổng không đáp, ngân nga điệu kịch mẫu. Tiểu Đinh bèn học theo sự khôn ngoan, trầm tâm lại, dùng chữ chân phương từng nét từng nét cô lập những con chữ bayh lượn dính liền vào nhau trước đó điền vào từng ô vuông nhỏ. Hai nghìn chữ (Tiểu Phùng dặn trước, số chữ của bản thảo sơ khai có thể nhiều hơn một nghìn năm trăm chữ một chút, để tiện cho việc cắt gọt sửa đổi), vậy mà chép mất cả một ngày, chép xong, tự mình nhìn lại, cứ như là in ra từ máy in vậy, thế là trút ra được một tiếng thở dài nhẹ nhõm. Lão Đổng đã ngủ một giấc tỉnh dậy bèn nhô người ra từ trong chăn, với lấy điếu thuốc trên bàn, châm lửa, vô cùng thoải mái hít sâu một hơi, nhả ra một vòng khói dài, hỏi: "Chép xong rồi à?" Tiểu Đinh dùng một cái ngáp dài đầy vị giác để đáp lại ông ta. Lão Đổng nói: "Đừng vội mừng sớm."

Dự đoán của Lão Đổng rất chuẩn xác.

Tiểu Phùng cầm bản thảo sạch sẽ mà Tiểu Đinh giao nộp tiện tay lật lật mấy trang nói:

- Cậu chép thế này, tôi biết đi đâu để sửa?

Tiểu Đinh trừng trừng hai mắt nhìn Tiểu Phùng một lúc lâu không nói nên lời. Lúc trước anh ta chỉ nói là muốn xem, chứ không hề nói là muốn sửa. Hơn nữa, giấy bản thảo ô vuông, giữa mỗi dòng cũng có để lại khoảng trắng để sửa đổi mà. Tiểu Đinh lại vô cùng tự tin đối với bản thân, bản thảo của anh, người khác muốn sửa, cũng chỉ là sửa nhỏ, chắc chắn không đến nỗi phải viết lại.

Hai người giằng co ở đó. Lão Ngải bước tới, cầm lấy xấp giấy bản thảo từ tay Tổ trưởng Phùng, đưa cho Tiểu Đinh, dạy đời nói: "Đưa bản thảo cho lãnh đạo xem, chép một dòng thì phải cách một dòng. Đây là kiến thức cơ bản tối thiểu."

Tiểu Đinh vốn dĩ muốn nói: "Tôi không biết kiến thức cơ bản như thế nào." nhưng không nói ra. Việc anh "không biết" vốn dĩ là chuyện bình thường. Trước đó lãnh đạo của anh là đội trưởng đội sản xuất. Đội trưởng đội sản xuất chỉ gọi anh trồng rau gánh phân, chứ không gọi anh đi chép bản thảo. Anh mà "biết", mới là chuyện bất thường.

Anh cầm xấp giấy bản thảo về phòng mình, sấp giấy bản thảo đó đã bị anh bóp thành một cục. Bây giờ anh mới thực sự hiểu ra, đây là cái giá mà anh phải trả vì đã kiên trì cái gọi là "vấn đề học thuật" rằng "Mân Sơn" mà Tiểu Phùng nói không phải là "Mân Sơn" này của huyện nhà. Lão Đổng ở đối diện vốn đang một tay kẹp thuốc, một tay gõ ngón tay lên mép bàn nhịp nhịp, thong thả ngân nga kịch mẫu, nhìn khuôn mặt tái xanh của Tiểu Đinh, cũng kinh ngạc dừng lại.

Tiểu Đinh nghiến răng nghiến lợi trải phẳng cục giấy đó lên bàn, chật vật làm mất một hồi lâu, cuối cùng cũng khiến cục giấy đó ngoan ngoãn. Sau đó cầm lấy một sấp giấy bản thảo hoàn toàn mới, làm theo bài học của Lão Ngải, chép lại từ đầu. Tay anh run lẩy bẩy, chữ thế nào cũng viết không được ngay ngắn. Vừa viết được mấy chữ, liền phát ra tiếng "xoẹt" xé rách, chẳng mấy chốc, khu vực xung quanh bàn toàn là những viên giấy vo tròn bừa bộn. Cuối cùng, anh đột nhiên nắm chặt chiếc bút máy trong lòng bàn tay, giơ cao lên, rồi hung tợn đâm thẳng xuống giấy bản thảo. Kèm theo một tiếng "phập", ngòi bút đó đâm ngập vào mặt bàn, để lại một thân bút màu đen đứng trơ trọi run rẩy ở đó.

Tiểu Đinh đứng dậy, thu dọn hành lý của mình. Cái gọi là "hành lý" tức là kem đánh răng bàn chải đánh răng khăn mặt. Anh thậm chí còn không mang theo quần áo thay giặt, bởi vì không chuẩn bị tinh thần thay giặt.

- Cậu muốn làm gì?

Lão Đổng biết sự tình không ổn rồi.

- Tôi đi.

- Đừng ngốc thế! Sẽ xảy ra chuyện đấy.

- Mặc kệ nó!

- Còn lợi hại hơn mặc kệ ấy chứ, sẽ khép cậu tội phản cách mạng đấy.

- Phản cách mạng thì phản cách mạng!

Tiểu Đinh bước ra khỏi nhà khách Ủy ban Cách mạng tỉnh, nghĩ ngợi thấy không thể liên lụy đến người nhà, thế là ngay cả nhà ở thành phố cũng không về, ngay trong ngày bắt xe quay về trấn nhỏ. Công tác thanh lọc đội ngũ giai cấp ở trấn vẫn chưa kết thúc. Tiểu Đinh bước vào ký túc xá, vừa úp mặt ngã vật xuống giường, bên ngoài đã có người gõ cửa. Là hai tay súng dân binh vũ trang mang theo súng.

Khoảng gần một năm sau, Tiểu Đinh mới được minh oan chính sách, nói anh không phải là phản cách mạng, vẫn là thanh niên trí thức. Lúc đó Chủ nhiệm Ủy ban Cách mạng tỉnh bản thân đã trở thành "phản cách mạng".

Sáu

Thực thi chính sách, là thực thi chính sách vẫn là thanh niên trí thức cho Tiểu Đinh, không có nghĩa là anh có thể giống như những thanh niên trí thức khác quay về thành phố. "Thanh niên trí thức" hiện tại này, tuy tên vẫn gọi là "Tiểu Đinh", nhưng lại là một "thanh niên trí thức" từng làm phản cách mạng.

Người nhà quê ở đội sản xuất ngược lại có mấy người tỏ ra đồng tình với Tiểu Đinh. Lén lút khuyên anh, hãy dập tắt cái ý định về thành phố đi, yên tâm sống ở nông thôn đi, tụi tôi giúp cậu làm nhà, giúp cậu tìm người trong nhà (vợ).

Tiểu Đinh không chịu. Ngày thứ hai tuyên bố anh không còn là phản cách mạng nữa, anh quay về thành phố, ở nhà mấy con số tháng. Mọi con đường đều bị chặn đứng, chỉ còn lại duy nhất một con đường, đó là tìm cách mua chuộc một bác sĩ, mở một tờ giấy chứng nhận bệnh tật, chứng minh anh đã mất đi năng lực lao động, như thế có thể làm thủ tục "nghỉ bệnh" quay về thành phố. Đây là phương pháp thành công mà rất nhiều thanh niên trí thức đầu gối tay ấp sức dài vai rộng từng dùng qua. Mấy tháng trôi qua, anh đã bị kéo cho gầy tong teo như que củi, hoàn toàn nên được nghỉ bệnh rồi, thế mà chẳng có một vị thiên thần áo trắng nào chịu chứng minh anh "mất đi năng lực lao động".

Ngày tháng đã đi đến tận cùng. Anh bắt đầu chuẩn bị hậu sự cho mình. Nhớ lại mấy tháng trước đi quá vội vã, ở nông thôn vẫn còn lại mấy cái chăn, quần áo loại hơi có giá trị đôi chút mà người nhà có thể dùng đến, thế là lại tiết kiệm tiền quay về trấn nhỏ. Xe khách xuất phát từ thành phố trước khi trời sáng, đến trấn là giữa buổi sáng. Sau khi xuống xe, không biết vì sao anh lại nảy sinh một ý nghĩ, muốn đi tìm Lão Dương ở trấn.

Tiểu Đinh và Lão Dương vốn không có giao tình quá sâu đậm. Lão Dương có một năm cắm chốt nắm bắt giáo dục đường lối ở đội sản xuất nông nghiệp, thời gian trước sau khoảng chừng ba tháng. Có một hôm đến đội sản xuất nơi Tiểu Đinh cắm đội, thấy một mình anh ra ra vào vào khu nhà thanh niên trí thức trước kia từng dùng cho mấy chục miệng ăn, có chút kỳ lạ, ban đêm bèn đến tìm anh trò chuyện. Ông ta nói ông ta thích trò chuyện cùng mấy đứa nhóc thành phố để mở mang tầm mắt. Tiểu Đinh đang mang tội phản cách mạng, không dò xét gốc gác của ông ta, từ trước đến nay chưa từng có cán bộ trấn nào đến "trò chuyện", "mở mang tầm mắt" với anh cả, thế là cứ trân trân nhìn ông ta. Đối với cái mác "phản cách mạng" của Tiểu Đinh, ông ta hình như chẳng hề bận tâm chút nào. Đêm hôm đó ngồi đến tận khuộn mới đi, tìm đầu câu chuyện trò đông chuyện tây. Nói năm 60 ông ta suýt chút nữa thì phải ngồi tù. Lúc đó ông ta là Bí thư công xã. Đến huyện họp, báo cáo sản lượng. Ông ta thấy người ta báo cáo năng suất một mẫu ngàn cân, ông ta cũng gan lì, báo cáo năm trăm cân. Thực ra cái công xã mà ông ta ở, rất nhiều ruộng mạch lạnh, năng suất trung bình một mẫu chưa đến ba trăm cân. Lãnh đạo huyện tưởng mình nghe nhầm, bảo ông ta báo cáo lại, ông ta vẫn báo cáo năm trăm cân. Lãnh đạo liền đập bàn, nói ông ta là phần tử bảo thủ số một, phần tử hữu khuynh. Ông ta liền hỏi báo cáo thế nào mới là không bảo thủ, không hữu khuynh. Lãnh đạo nói, ít nhất cậu phải báo cáo mười vạn cân, các tỉnh khác, các huyện khác đã có nơi báo cáo mười vạn cân rồi. Lúc đầu ông ta tưởng lần này mình nghe nhầm, đợi đến khi thực sự làm rõ ý đồ của lãnh đạo, ông ta đứng dậy nói, thế thì anh để người khác báo cáo đi. Sau đó thì khai trừ đảng tịch của ông ta, chức vụ tước sạch sành sanh, điều đến cái trấn hẻo lánh này làm nhân viên tạp vụ. Mấy năm sau mới khôi phục đảng tịch, cho ông ta làm Phó trấn trưởng.

Lão Dương lúc nói những điều này không hề có sự oán giận, giọng điệu rất bình thản, giống như đang kể chuyện của người nước ngoài vậy. Người ông ta lùn lùn, đầu cũng không to, thế nhưng lại có một chiếc trán rộng, một cái miệng rộng, đôi môi rất dày. Lông mày thường nhíu lại, đôi mắt hẹp luôn trân trân nhìn chằm chằm vào một chỗ, giống như đang trầm tư suy nghĩ bí ẩn nào đó. Khoảng thời gian sau đó vào đêm hôm đó, ông ta lại bàn về một số chủ đề rất huyền hoặc, ông ta hỏi Tiểu Đinh, cậu đã đọc rất nhiều sách, chẳng lẽ con người thực sự là do khỉ biến thành sao? Sau này sẽ biến thành dạng gì đây? Đôi mắt chuyên chú thăm dò điều gì đó của ông ta nhìn chằm chằm bầu trời đầy sao, có vẻ hơi ngây thơ. Tiểu Đinh đương nhiên không trả lời được, nhưng biết người này không có địch ý. Kết thúc đợt cắm chốt lúc ông ta về trấn thì không gặp lại Tiểu Đinh nữa. Sau này Tiểu Đinh cũng không tìm ông ta. Nhưng nghe người nào đó trong đại đội nói, lúc Lão Dương sắp đi từng nhắc đến Tiểu Đinh, nói là có thể để cậu đến trạm phát thanh đại đội biên soạn bản thảo. Mấy cán bộ đại đội sau đó nói, nói nhảm vớ vẩn, Tiểu Đinh vẫn còn là phản cách mạng cơ mà.

Con người với con người là có duyên phận, có người ở cùng nhau mười năm tám năm, một khi chia tay liền hóa thành người dưng nước lã; có người chỉ gặp nhau một lần, nhưng khi đến bước đường cô độc bất lực, lại đột ngột nhớ đến đối phương.

Tiểu Đinh ngay cả chính mình cũng cảm thấy khó hiểu khi nhớ đến Lão Dương, chính là tình huống ở phía sau.

Lúc Lão Dương cuối cùng cũng đỡ một chiếc xe đạp rách nát xuất hiện, Tiểu Đinh đột ngột đứng phắt dậy. Còn chưa kịp gọi thành tiếng, nước mắt đã làm mờ tầm nhìn trước.