Chưa thấy Châu Trang, đã vội yêu cái tên của nó trước. Người làm văn chương vốn không sửa được cái thói hư vinh "nhìn chữ đoán nghĩa", cho nên cứ ôm mộng tưởng đơn phương rằng Châu Trang nhất định là một trấn nhỏ cổ kính, tĩnh mịch, yên bình mang theo một thứ tình điệu an nhàn lúc hoàng hôn buông xuống.
Từ Tô Châu đến Châu Trang, đi xe mất khoảng hơn một tiếng đồng hồ. Hôm ấy là Chủ nhật, trời mưa phùn. Người đi cùng bảo ngày này đi du lịch Châu Trang không tốt, bởi vì Thượng Hải cách Châu Trang rất gần, cứ đến ngày nghỉ cuối tuần là Châu Trang lại đông nghịt người, đi đâu cũng nghe thấy tiếng "A-la". Tôi bèn thầm cầu nguyện cho mưa rơi to hơn chút nữa, như thế tiếng "A-la" có lẽ sẽ vơi bớt đi. Thế nhưng mây đen vốn chẳng thiên vị cái hứng thú du ngoạn đầy vẻ ích kỷ của tôi, nó rất ngay thẳng mà rút lui khỏi bầu trời. Cái nhìn đầu tiên của tôi về Châu Trang, chính là một vầng thái dương trắng ướt sũng đang nhảy múa trên một dãy mái ngói xám gạch xanh.
Châu Trang tên cũ là Trinh Phong Lý, ban đầu chỉ là một ngôi làng nhỏ, mãi đến giữa triều Nguyên, nơi đây mới dần phát triển lên. Sự phồn vinh nhanh chóng của một nơi chốn nhất định sẽ gắn liền với các hoạt động thương mại, mà những kẻ cự phú trong giới thương nhân không còn nghi ngờ gì nữa chính là lực lượng đóng vai trò quyết định. Châu Trang cũng không ngoại lệ. Nhờ có hào phú Giang Nam Thẩm Hựu di cư từ Nam Tỉ - Hồ Châu đến Châu Trang, mới tựa như trong một đêm mà rải xuống Châu Trang trận đại tuyết bằng bạc trắng, khiến nơi đây giàu có đến mức phát sáng. Mà con trai của Thẩm Hựu là Thẩm Vạn Tam lại càng tô điểm thêm cho sự giàu sang tựa bạc trắng ấy một lớp màu vàng rực rỡ chói lọi, khiến nó hiện ra một vẻ huy hoàng đến mức đỉnh cao, đến nỗi người ta truyền tai nhau rằng Thẩm Vạn Tam có một cái chậu tụ bảo. Thế nhưng sự giàu sang đến cực điểm thì lại mang cái hiềm nghi "khoe khoang", Thẩm Vạn Tam cũng vì thế mà gặp tai hoạ.
Theo truyền gian dân gian, Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương muốn xây dựng tường thành Nam Kinh, Thẩm Vạn Tam từng tài trợ một vạn ba nghìn lạng bạc, phụ trách đoạn công trình từ cửa Hồng Vũ đến cửa Thủy Tây. Sau đó công trình vượt quá ngân sách, ông ta lại quyên góp thêm một vạn ba nghìn lạng nữa. Nhưng Chu Nguyên Chương tham lam vô độ, bắt Thẩm Vạn Tam phải dâng ra chậu tụ bảo. Thẩm Vạn Tam không theo, vận chuyển bạc về Châu Trang, giấu dưới cảng Ngân Tử, lại mang theo chậu tụ bảo bỏ trốn đi nơi khác. Sau đó ông ta bị cấm vệ quân của Chu Nguyên Chương bắt được, đày đi Vân Nam sung quân. Mà "Châu Trang trấn chí" ghi chép rằng: "Phú dân Thẩm Tú giả trợ trúc đô thành tam phân định nhất, thỉnh khao quân, đế nộ viết: Thất phu khao thiên hạ chi quân loạn dân dã, nghi tru chi. Hậu gián viết, bất tường chi dân, thiên tương tru chi, bệ hạ hà tru yên! Nãi thích tú, thú Vân Nam."
Cho dù là truyền thuyết hay tư liệu lịch sử, đều có thể chứng minh Thẩm Vạn Tam là vì "lộ phú" (để lộ sự giàu có) mà phạm thượng. Chỉ cần ngươi khiến hoàng đế cảm thấy giàu có đến mức bức bách áp đảo, cho dù không lập tức rơi đầu, thì cũng chỉ có thể sống không bằng chết, thoi thóp qua ngày mà độ lượng quãng đời còn lại.
Thẩm Vạn Tam cuối cùng chết nơi đất khách quê người, quan tài của ông ta sau đó được vận chuyển về Châu Trang, chôn cất dưới đáy cảng Ngân Tử.
Trong những cây cầu đá và những con ngõ nhỏ hẹp của Châu Trang, quả nhiên có tiếng "A-la" vang lên không dứt. Chúng tôi đi theo hướng dẫn viên bước vào "Thẩm sảnh". Thẩm sảnh tên cũ là Kính Nghiệp đường, cuối đời Thanh đổi thành Tùng Mậu đường. Do hậu duệ của Thẩm Vạn Tam là Thẩm Bổn Nhân xây dựng vào năm Càn Long thứ bảy đời Thanh. Thẩm sảnh quay mặt ra bến sông, trên mặt nước có những con thuyền giăng mái vải màu xanh thiên thanh đang qua lại tấp nập. Không có những người phụ nữ chải chuốt ven sông hay vo gạo rửa rau trong tưởng tượng của tôi, những con thuyền kia tuy cũng cổ cũ, nhưng chở toàn là những du khách cười đùa không ngớt. Phía trung tâm của Thẩm sảnh là trà sảnh và chính sảnh, khoảnh khắc tôi ngồi nghỉ ngơi trên chiếc ghế gỗ hồng mộc ở giữa sảnh, chợt cảm thấy một luồng hơi lạnh buốt thấu xương dâng lên từ dưới bàn chân, tựa như tôi đang giẫm lên cửa địa ngục với cái lạnh thấu xương vậy. Tôi từng tham quan dinh thự của rất nhiều người giàu có, phần lớn bọn họ đều có lầu cửa cao lớn, sảnh đường vuông vức, bên trong chạm trổ rồng phượng, những chiếc ghế được bày biện cũng phần lớn nặng nề đến mức khó chịu. Những căn ngôi nhà như thế này bởi vì cách xa cửa sổ, cho nên ánh sáng lọt vào là việc vô cùng khó khăn. Huống chi mái hiên này nối tiếp mái hiên kia của các kiến trúc ở Châu Trang gần như đan xen vào nhau, ánh sáng chiếu xuống vốn dĩ đã bị cản trở rất nhiều, lại sao có thể nói đến chuyện chiếu rọi tràn trề khắp sảnh đường chứ. Ngôi nhà ít khi thấy ánh sáng, trong khi sở hữu bầu không khí trang nghiêm của nó, thì nhất định sẽ mang lại cho người ta một thứ cảm giác áp bức không thể xua tan, mang lại cho người ta một thứ cảm giác ngột ngạt bị cô lập với tự nhiên. Lưu luyến trong vô số căn phòng của Thẩm sảnh, tựa như đang đi dạo trong hầm mộ dưới lòng đất vậy, khiến người ta cảm thấy từng trận bi thương. Sau đó nhóm người chúng tôi tụ tập trước một quán trà nhỏ vừa nhấm nháp rau dền muối vừa uống trà bà bà, tôi vô tình nhìn thấy trên lá của mấy chòm thực vật màu xanh bên cửa sổ đọng vài giọt mưa được ánh sáng chiếu vào trong suốt long lanh, mới cảm thấy xung quanh Thẩm sảnh vẫn có sinh mệnh đang đập rộn, mà vào khoảnh khắc ấy đã quét sạch đi cảm giác thê lương và tiêu điều vây quanh tâm khảm khi ghé thăm nơi này.
Châu Trang bảo lưu lại cơ bản đều là kiến trúc đời Minh Thanh, chủ đạo của nó là màu xám. Ở vùng Giang Nam nơi màu xanh không bao giờ tàn lụi, mãi mãi là mùa xuân này, thứ màu xám ấy luôn nhảy múa như tia chớp. Từng tòa cầu đá giống như từng con tuấn mã vắt ngang qua những con ngõ nước, đồng thời thả bóng phản chiếu của chúng xuống làn nước. Ánh sáng chiếu lên cầu đá và những người trên cầu đá, cũng chiếu lên bóng phản chiếu nhạt như mực tàu của cầu đá và người dưới nước. Tiếng rao gọi trà bánh vẫn lướt qua những ngõ sâu truyền qua mái hiên kỳ lạ dốc đứng. Vào một khoảnh khắc nào đó, tôi hình như đã bắt được cái thần vận của Châu Trang, thế nhưng dòng người du khách kéo dài không dứt đã nhanh chóng làm loãng đi cảm giác ấy. Tôi trong âm thanh ồn ào tưởng tượng Châu Trang của chín trăm năm trước, cũng là kiến trúc thế này, chỉ có điều rất ít người, lúc ngồi trong sảnh đường uống trà, liền có thể nghe rõ tiếng mái chèo của con thuyền trở về. Khi thuyền về, có lẽ sẽ làm kinh động đến những con vịt đang bơi lội dưới nước, có lẽ tiểu thư khuê các ở lầu thêu ven sông đẩy cửa sổ ra, nhìn xem trên con thuyền trở về ấy có người mà nàng ta thích hay không. Nếu không có người nàng ta thích, thì lại có lụa là hay đồ gốm sứ mà nàng ta thích hay không. Cây liễu rủ trước nhà đem một nửa sắc xanh ban cho bức tường đá, một nửa sắc xanh còn lại lại uyển chuyển lan tỏa ra dòng nước sông. Khi trời về chiều, ngõ nước tràn ngập sắc vàng, hương vị bánh gạo nếp và trà thanh quẩn quanh nơi đầu ngón tay của mỗi người phụ nữ đang ngóng chờ chồng về giống như tiếng đàn vậy. Châu Trang mờ mịt khói sương cứ thế trượt vào màn đêm trong một bầu không khí tao nhã bình yên. Sau đó trăng mọc lên, Châu Trang không có người du khách đi dạo ban đêm, ánh trăng cứ lất phất chiếu rọi những cây cầu đá, dòng nước, mái hiên, cây liễu rủ của Châu Trang cùng với chú chim ở nơi sâu thẳm trong cây cối...
Thế nhưng hiện thực rối ren nhanh chóng lại chia cắt tôi với sự "tâm giao" cùng Châu Trang, chúng tôi bắt đầu tham quan "Mê lầu". Mê lầu tên cũ là tửu điệm Đức Ký, tiên sinh Liễu Á Tử cùng những người thuộc hội thơ Nam Xã từng cư trú tại đây và uống rượu làm thơ. Lần theo cầu thang hẹp leo lên lầu hai, bất ngờ nhìn thấy bức tượng sáp của mấy thành viên Nam Xã, bọn họ trông có vẻ như đang trao đổi nghệ thuật thi ca, thế nhưng biểu cảm ngưng cố của nhân vật lại mang đến cho người ta một thứ cảm giác làm ra vẻ từ đầu đến cuối. Kỳ thực có tòa lầu nhỏ cổ kính này là đủ để người ta tưởng tượng ra phong thái của các thành viên Nam Xã khi cư trú tại đây rồi, thế nhưng người ta lại luôn cho rằng dùng tượng sáp để khôi phục một loại sinh mệnh nào đó mới có thể đạt được hiệu quả sống động như thật. Thế là tôi cụt hứng đi xuống lầu, lại lẽo đẽo đi theo mọi người đến quán trà Tam Mao. Nghe nói Tam Mao từng đến Châu Trang vào giữa mùa xuân năm 1989, nơi chúng tôi tham quan chính là nơi Tam Mao uống trà. Quán trà rất nhỏ, bàn ghế tương đối cổ cũ, trên vách tường có bức ảnh đen trắng khổ lớn của Tam Mao. Tôi cảm thấy Tam Mao lúc tự vẫn không nên chọn tất lụa, mà nên dùng mái tóc dài của chính mình làm dây thừng để kết thúc bản thân, mái tóc dài của cô ấy quá đẹp. Khoảnh khắc tôi ngồi nghỉ ngơi ở quán trà Tam Mao, trong ngõ đá bỗng nhiên truyền đến một trận tiếng chửi mắng đanh đá. Đó là tiếng của một người phụ nữ. Tiếng chửi vang dảng, không chút câu thúc, tự do phóng khoáng y như ánh nắng sau cơn mưa. Tôi thò đầu ra từ cửa sổ, thấy là một người phụ nữ trung niên hơi mập chải tóc ngắn, mặc áo ba lỗ trắng đang tựa vào bức tường đá của một cửa hàng mà chửi mắng, ánh mắt cô ta lơ đễnh, cử chỉ thô tục, nhìn thoáng qua là biết cô ta là một kẻ đần độn. Thế nhưng chính tràng chửi này của cô ta, lại khiến tôi cảm thấy Châu Trang của chín trăm năm trước đột nhiên quay đầu trở lại. Trong con ngõ đá sâu thẳm này có một thứ tiếng ngây dại vang vọng mãi không dứt xuyên qua thời gian và không gian tựa như cơn gió. Tôi đột nhiên nhớ tới vận mệnh bi thảm của Thẩm Vạn Tam, ông ta vì "lộ phú" mà phạm thượng, mà kẻ ngốc thì sẽ không vì "lộ si" (để lộ sự ngây ngốc) mà bị giáng chức đày ải. Chữ "si" từ trước đến nay vẫn luôn được cho là một loại vô tri, cho nên người ở trạng thái này dù cho có nói ra những lời cay độc thế nào đi nữa, cũng sẽ chẳng chuốc lấy sự đố kỵ căm hận của người ta. Hảo trách trong lịch sử có biết bao nhiêu danh nhân vì đột nhiên gặp tai họa mà "giả si" vượt qua cửa ải khó khăn, bọn họ dùng một phương thức tiêu cực để thực hiện cuộc phản kháng đau đớn nhất trong nội tâm. Thế là mới có sự "điên cuồng" giả vờ của Kê Khang Khang, có truyền thuyết sau khi tài tử lớn đời Minh Dương Thận bị lưu đày đến Vân Nam, say rượu giắt đầy hoa trên đầu đi xuyên qua ngõ ngách, khiến người ta nghi ngờ là kẻ ngốc. "Chữ "si" là một trạng thái sinh tồn có thể khiến tâm linh tự do bay lượn, nó giống như một ngôi nhà luôn mở cửa sổ, có thể đón lấy gió từ tám hướng. Thế là tôi liền nghĩ, Thẩm Vạn Tam nếu như là một "kẻ ngốc", khẳng định sẽ trốn thoát khỏi "hang hổ" mà Chu Nguyên Chương đã thiết lập cho ông ta. Nhưng Thẩm Vạn Tam không phải là một thư sinh trói gà không chặt, mà là một thương nhân tài khí húc trời, điều này đã quyết định ông ta sẽ không giả ngốc để cầu sinh tồn. Cho nên anh hùng trên đời có hai loại, một loại là người tung hoành ngang dọc, làm theo ý mình, gạt sinh mệnh ra ngoài sinh tử; một loại là nội liễm đam mê, giấu tài không lộ, có thể nhẫn nhịn nỗi nhục nhã tột cùng. Mà tôi lại thưởng thức loại trước hơn, bởi vì bọn họ trong suốt giống như hạt bụi đang xoay tít trong ánh nắng.
Chu Nguyên Chương ở Nam Kinh sở hữu một mảnh sơn lăng tràn ngập sắc xanh làm nơi chôn cất giấc ngủ ngàn thu, còn Thẩm Vạn Tam thì là một "thủy chuẩn" (mồ nước), được chôn cất dưới đáy cảng Ngân Tử của Châu Trang. Linh hồn của bậc vương giả sau ngàn đời vạn kiếp vẫn có thể lãng mạn lững lờ trôi nổi trên mặt đất, mà linh hồn của Thẩm Vạn Tam thì mãi mãi đẫm ướt ngâm mình trong dòng nước, tựa như đang thấp thoáng nghẹn ngào.
