Có một loài động vật sẽ đột ngột xuất hiện trong đêm tối, lẻn vào nhà bạn và đường hoàng làm khách. Có đồ ngon tuyệt đối chúng không bỏ qua, sau khi ăn no thường để lại một ít phân trông giống như hạt gạo nến đen, khiến bạn vừa tức giận lại vừa bất lực. Nếu không có mỹ vị, chúng sẽ cắn nát một số giấy hoặc vải bông thành một đống vụn nát tựa hoa tuyết. Chúng có chiếc đuôi dài, răng cửa phát triển, nhờ vào cơ thể lanh lẹn và nhỏ nhắn mà có thể đường hoàng bước vào nhà mà không ai hay biết, dựa vào một cái miệng vô cùng sắc bén mà ăn khắp bốn phương. Đó chính là chuột.
Nói ra thật hổ thẹn, hồi nhỏ tôi vì cợt nhả người khác ở nhà trẻ nên đã được cô nuôi dạy cho một biệt danh là "mèo con", biệt danh này cứ đeo bám mãi cho đến thời cấp hai của tôi mới kết thúc. Đã là "mèo", đối với chuột lẽ ra phải không có gì phải sợ, thế mà tôi lại cứ sợ chuột. Nhìn thấy nó là run lẩy bẩy, câm như hến, đầu óc tê dại, xem ra mình là một con mèo giả thì không còn nghi ngờ gì nữa.
Nhận thức đầu tiên của tôi về chuột, là lúc nhỏ khi đi ngủ muộn nghe thấy tiếng chúng chạy sột soạt trong trần nhà bằng giấy. Những căn nhà vách đất ván ép ở vùng nông thôn Đông Bắc dùng để chống rét, trần nhà thường rất thấp, và đều được dán bằng giấy. Đầu tiên là dán vài lớp giấy da bò dày, sau đó lại dán giấy trắng hoặc báo cũ. Nhà dán giấy màu rất ít, bởi vì nó quá đắt. Hơn nữa hễ ngẩng đầu lên là thấy trên giấy màu hoa thắm cụm tươi, những người nông dân chất phác sẽ tưởng rằng những bông hoa mà mình chăm sóc trong vườn đã bay lên trời, mà tỏ ra thẫn thờ hồn vía lên mây. Giấy báo và giấy trắng có chất lượng tương đối kém, lại thêm được dán bằng hồ, mà hồ lại được làm từ bột mì, thế nên chuột rất thích làm trò trên trần nhà bằng giấy.
Một khi đã tắt đèn, căn nhà đột nhiên tối sầm lại, lũ chuột như thể nhận được mệnh lệnh nào đó mà hành động rất đúng giờ, chúng chạy tới chạy lui trên trần nhà, giống như đang ăn lễ hội hóa trang vậy, chốc chốc lại phát ra vài tiếng động sột soạt. Vào mùa hè, hễ nghe thấy âm thanh này là tôi không dám chợp mắt, bởi vì những trận mưa xối xả khiến cho ngôi nhà lâu ngày không được sửa chữa bị dột nước, trần nhà ở những nơi bị nước mưa thấm đẫm đã thủng thành lỗ, tôi rất lo lắng con chuột đang đắc ý quên hình sẽ trượt chân rơi từ lỗ giấy xuống chiếc chăn của tôi, giả thiết này thường khiến tôi vã mồ hôi đầm đìa, đây có lẽ là tâm lý sợ chuột sớm nhất.
Khả năng sinh sản của chuột ở vùng nông thôn cực kỳ mạnh mẽ, bởi vì môi trường sinh sống ở đó rất tốt. Nhà nhà đều có kho lúa, vì không có nhà lầu, phòng bếp của mỗi hộ đều nằm ở mặt đất, giúp cho chuột có thể thong thả dạo chơi ở giữa đó. Mặc dù người ta đã phát minh ra thuốc diệt chuột, và dùng đủ loại kẹp sắt để "đánh bẫy" ở những nơi chúng thường hay lui tới, thế nhưng số chuột bỏ mạng vẫn chỉ chiếm số ít. Phần lớn chuột đều ăn uống đến mức bộ lông sáng bóng, mặt mày hạnh phúc sinh sôi nợ nõi đời sau. Chúng thản nhiên tàn phá lương thực, không kiêng nể gì gặm khoét những món đồ gỗ nguyên vẹn thành những vết sẹo. Những người từng đọc cuốn "Dịch Hạch" của Albert Camus, chắc là sẽ không quên cái thị trấn ven biển Oran đó, chuột bỗng nhiên kiểm soát thị trấn nhỏ, chúng lan truyền dịch bệnh rộng rãi, chi phối sự sống chết, tình yêu, thiện ác của con người, biến nhân gian thành địa ngục.
Lúc này chuột không chỉ là những động vật nhỏ chạy nhăng chạy cuội mang tính trò ác ý trên trần nhà nữa, chúng dường như đã trở thành đại diện của ác ma, tùy ý giẫm đạp lên cuộc sống bình hòa, yên ả mà chúng ta đã gầy dựng qua bao thế hệ nỗ lực. Mà chúng ta đối với chuyện này thường là bó tay chịu trói, ngồi chờ chết. Vào khoảnh khắc ấy, trật tự cuộc sống mà chúng ta vẫn tưởng là kiên cố không thể phá vỡ lại mỏng manh như tờ giấy cửa, dễ dàng sụp đổ chỉ với một cú chọc. Điều này không khỏi khiến chúng ta có cái nhìn khác về loài chuột vốn bị mọi người hô đánh, bởi vì chúng không phải lúc nào cũng ở vị trí bị động, khi chúng phản công, loài người không thể trốn tránh được tai họa đổ xuống như thác lũ.
Vào năm 1981, trước kỳ thi đại học của tôi, tôi nhớ là vào một buổi sáng đầu xuân, sau khi thức dậy ở ký túc xá tập thể của trường Trung học số 2 Tháp Hề và đang gấp chăn, tôi ngạc nhiên phát hiện trong ổ chăn có cuộn một con chuột chết. Chuột hoành hành trong ký túc xá, chúng thường chạy nhảy qua lại vào lúc nửa đêm ở nơi chúng tôi để thức ăn thừa, đối với chuyện này chúng tôi đã thành quen, đêm nào cũng ngủ cùng với tiếng chuột kêu. Thế nhưng việc nó chui vào chăn của người khác thì đây là trường hợp đầu tiên, lúc đó tôi sợ đến xanh mặt, cảm thấy giường ngủ của mình đã biến thành ngôi mộ, tỏa ra một mùi thây ma nồng nặc đến buồn nôn.
Xem ra con chuột đã lẻn vào chăn tôi vào lúc nửa đêm, nó chắc chắn đã bị tôi đè chết khi tôi trở mình. Chỉ là không biết nó vừa vào chăn đã bị tôi đè chết ngay, hay là lượn lờ quanh người tôi một vòng chán chê rồi mới bị đè chết. Hiển nhiên là khả năng thứ hai cao hơn một chút. Thế là tôi liền cảm thấy trên da dẻ dính đầy vi khuẩn, cứ như ngâm mình trong bồn tắm ba ngày ba đêm cũng không thể tẩy sạch được thứ mùi xú uế đó. Chắc là đêm hôm đó chuột ta thực sự không có gì để ăn, thế là coi tôi như "bánh kem" mà chui vào ổ chăn của tôi, nào ngờ trong lúc say ngủ tôi lại "oai phong lừng lẫy phát uy mèo", khiến nó bỏ mạng. Có lẽ vì mang trên mình một án mạng của chuột, từ đó về sau tôi lại càng sợ chuột hơn.
Sống ở Cáp Nhĩ Tân sáu năm, tôi không còn nhìn thấy chuột ở bất kỳ nơi nào nữa, điều này khiến tôi có một mặc định trong tiềm thức rằng tôi đang sống trong một thành phố sạch sẽ hơn cả Singapore. Thực ra là đã lầm, chỉ là tôi không đặt chân vào những ngóc ngách mà chúng quen sinh sống mà thôi, đây là kết luận mà tôi rút ra được từ những chuyến đi xa trong mấy năm gần đây.
Đi xa thì thế nào cũng phải ở khách sạn. Khi đến Trương Gia Giới, nghỉ đêm ở Thiên Tử Sơn, ở khách sạn đạt chuẩn sao ch đàng hoàng, vậy mà chuột lại dám nghênh ngang bò đi bò lại trên thảm dưới sự chứng kiến của bao nhiêu người. Chúng tôi vẫn đang bật đèn trò chuyện, thế mà chúng đã nóng lòng xuất xưởng. Chuột ở Trương Gia Giới có màu nâu, kích thước lớn, có thể gọi là "chuột lớn", khiến tôi và người bạn gái cùng phòng sợ đến mức không dám tắt đèn đi ngủ, nghĩ xem ban ngày ban mặt chúng đã dám đi dạo khắp nơi như thế, không biết sau khi tắt đèn thì chúng còn hoành hành ngang ngược đến mức nào nữa? Lỡ như loại chuột này bò vào chăn, không làm tôi vỡ mật mới lạ. Thế nên tôi cứ nơm nớp lo sợ mãi mà khó lòng chợp mắt, ngày hôm sau vì nghỉ ngơi không tốt nên phờ phạc uể oải, ngáp ngắn ngáp dài trước cảnh đẹp như tranh vẽ.
Sự tinh ranh tháo vát của người Quảng Đông hầu như đã trở thành từ đồng nghĩa với thươngaj gia. Trước khi đến Quảng Đông, nghe nói người ở đó ăn thịt chuột, tôi thầm nghĩ mình khi đối diện với các món mặn trên bàn ăn nhất định phải "kiểm tra" thật kỹ lưỡng. Quảng Đông còn có một món ăn nổi tiếng ai cũng biết —— Long Hổ Đấu, "long" là rắn, "mèo" là hổ. Mặc dù bản thân là một con mèo giả, nhưng cũng phải bảo vệ tôn nghiêm của loài giả đồng loại, tuyệt đối không ăn thịt mèo.
Từ Quảng Châu đến Mậu Danh, ở lại một khách sạn làng chài ven biển, mỗi ngày chủ yếu ăn hải sản, cho nên đã lơi lỏng cảnh giác. Mấy ngày sau, nhóm chúng tôi chuyển đến ở một biệt thự sơn trang khác, đêm hôm đó chủ trang viên hiếu khách và giàu có đã mở tiệc lớn đãi chúng tôi. Món đầu tiên dọn lên dĩ nhiên là canh, canh được hầm thành màu trắng, tỏa ra một mùi thơm đậm đà. Tôi hỏi cô phục vụ, đây là canh gì vậy? Cô nhân viên phục vụ dọn món với nụ cười rạng rỡ đáp rằng đó là canh rắn. Thế là tôi liền yên tâm táo bạo húp xì xụp. Canh rất tươi ngon, vì rất ít khi được uống canh rắn nên tôi đã sớm quên mất hương vị của món canh rắn từng uống trước đây. Nhưng cùng bàn có người thường xuyên uống canh rắn, anh ta nhíu mày nói đây tuyệt đối không phải canh rắn nguyên chất.
Lại hỏi cô nhân viên, cô ấy thành thật thừa nhận bên trong có thịt mèo. Lần này khiến tôi tức giận suýt ngất xỉu, tôi cứ mơ hồ mờ mịt mà làm kẻ có tội "cùng một gốc rễ sinh ra mà nỡ hại nhau", chút hơi "mèo" đáng thương trên người tôi lại càng tan thành mây khói. Thế nên sau đó vào một buổi chiều mưa phùn gió bấc khi tôi đang phóng tầm mắt ngắm mặt hồ, từ trên cầu đá có một con chuột lớn bò qua, đã dọa tôi sợ đến hồn bay phách lạc. Tôi chưa bao giờ thấy con chuột nào lớn đến thế, to bằng một con mèo một tuổi, nó oai phong lẫm liệt đi qua cầu đá trong làn mưa lạnh lúc chạng vạng, chạy về phía những ngôi nhà. Chuột lớn nhất Trung Quốc, chắc chắn là sinh trưởng ở Quảng Đông phải không. Loại chuột này mà lẻn vào chăn của người ta, đủ để khiến người ta dựng tóc gáy và đau khổ đến chết đi sống lại.
Sau đó tôi nửa đùa nửa thật nói với người đi cùng, tôi rất không hiểu tại sao người Đông Bắc vóc dáng cao to thô kệch, mà chuột ở đó lại gầy gò nhỏ bé như vậy; còn người Quảng Đông thì thấp và gầy, nhưng chuột ở đó lại có thân hình đầy đặn phổng phao.
Đi Thần Nông Giá ghé qua Vũ Hán, tôi lại một lần nữa chạm trán với chuột ở khách sạn. Một buổi sáng nọ sau khi thức dậy, tôi sang gọi nữ nhà văn Phương Phương và Tưởng Tử Đan ở lầu trên cùng đi ăn cơm, vừa bước lên tầng lầu họ ở, liền nhìn thấy trên tấm thảm đỏ ở hành lang có một con chuột bất ngờ chạy vụt qua! Nó vậy mà toàn thân trắng muốt, trông giống hệt như một con hồn ma. Tôi sợ quá cắm cổ chạy bạt mạng, chạy thẳng một mạch xuống sảnh lớn dưới lầu mà tim vẫn đập chân giò chưa hết hoảng sợ.
Chủ nhà hỏi tôi Phương Phương và Tưởng Tử Đan đâu, tôi nói tôi vừa định sang gọi họ, thì bị một con chuột dọa cho chạy về luôn, thế là mọi người đều cười lớn. Tôi không biết chuột ở Vũ Hán có phải đều giả dạng cô dâu khoác váy cưới trắng muốt toàn thân hay không, có lẽ là do sinh sống bên dòng Trường Giang cuồn cuộn sóng trắng chăng?
Cách đây không lâu, tôi lại tình cờ chạm trán với chuột ở Bắc Kinh cùng với Phương Phương. Chỉ có điều lần này là "chỉ nghe tiếng, không thấy hình". Tiếng chuột gặm nhấm đồ vật vào ban đêm đặc biệt vang dội. Nó gây án ở phía bên cửa sổ, mà giường của tôi lại nằm sát phía bên đó. Tôi đem chuyện từng đè chết chuột trong ổ chăn kể cho Phương Phương nghe, hy vọng nhận được sự đồng cảm để đổi giường với tôi.
Không ngờ Phương Phương lại nói với vẻ mặt nghiêm túc: "Cậu đã đè chết một con chuột rồi cơ mà, đè chết thêm con nữa là được chứ gì." Tức đến mức tôi thực sự muốn tuyệt giao với cô ấy.
Vì lý do chuột bọ, khi ở khách sạn tôi sợ nhất là ở tầng một. Năm 1991 tôi đi thăm Nhật Bản, có hai ngày buộc phải ngủ trên chiếu tatami, mặc dù cảm thấy rất nên thơ hữu tình, nhưng vì sợ chuột tập tấn công nên rất khó chợp mắt. May mắn là tôi không nhìn thấy con chuột nào ở xứ người.
Tô Đông Pao từng có một bài viết về chuột, mang tên "Hiểm Thử Phú". Kể rằng ông đang ngồi vào một đêm nọ, chợt nghe thấy tiếng chuột gặm đồ vật, liền gọi tiểu đồng dùng nến soi xem xét, hóa ra là một chiếc túi rỗng, âm thanh chính là phát ra từ đó. Tiểu đồng nói, con chuột bị nhốt trong túi không ra được nữa. Thế là cởi túi ra, mở ra nhìn, vậy mà lại là một con chuột chết! Tiểu đồng rất ngạc nhiên, nó vừa nãy rõ ràng vẫn đang gặm đồ vật, sao lại đột nhiên chết rồi chứ?
Thế là lật ngược túi lại để đổ con chuột chết ra, nào ngờ nó là đang giả vờ chết, vừa chạm đất liền trốn thoát. Thế là Tô Đông Pao cảm thán rằng: "Đấy là sự khôn lỏi của loài chuột. Bị nhốt trong túi, túi bền chắc mà không thể đục thủng được. Cho nên không gặm mà vờ gặm, dùng tiếng động để gọi người; chưa chết mà giả vờ chết, dùng thể xác để tìm đường thoát thân."
Nếu chuột đều có trí tuệ cao như vậy, chi bằng chúng ta giao du sâu sắc với chúng xem sao. Tiếc là tôi không có gan đó. Nghĩ đến việc chúng đang tự do hít thở ở mọi ngóc ngách trên thế giới này, trong lòng tôi lại có cảm giác lạnh sống lưng. Nếu chúng tiếp tục hoành hành ngang ngược, thì mối đe dọa của chúng đối với nhân loại chắc chắn sẽ không thua kém gì vũ khí hạt nhân. Bởi vì con người có thể kiểm soát được vũ khí hạt nhân, nhưng lại không thể chi phối được việc chuột lan truyền dịch bệnh.
Tôi biết rằng khi tôi mong ngóng chúng tuyệt chủng, thì chúng lại đang chúc phúc cho sức khỏe của chúng ta. Bởi vì chỉ có lương thực phong phú mà loài người thu hoạch được và rác thải thơm ngon mà chúng ta bỏ lại, mới cung cấp sự bảo đảm hiệu quả cho sinh mệnh được kéo dài qua bao thế hệ của chúng. Chúng sẽ theo sát gót loài người, mãi mãi về sau.
