Tháng 9 năm 1994, tại Đại Lý, tỉnh Vân Nam, vào một buổi chiều tảng tối khi đang tản bộ, tôi đã gặp một người mắc chứng tâm thần.

Lúc đó tôi đang đi trên bờ sông, không khí rất mát mẻ, dưới ánh trăng sáng có thể nhìn thấy bóng mờ ảo màu xanh thẳm của núi Thương Sơn.

Bờ sông ít người qua lại, ánh trăng khiến dòng nước lấp lánh ánh sáng.

Khi tôi bước lên một cây cầu, ở một đầu cầu đá bỗng nhiên chạm mặt một người.

Y ăn mặc sạch sẽ, cười tủm tỉm nhìn dòng nước chảy dưới cầu, dáng vẻ ấy tựa như trong nước có người tân nương đẹp tựa tiên nữ của y vậy.

Cây cầu đá cổ kính, dòng nước phẳng lặng, ánh trăng thanh khiết, cảnh tượng đượm chất tình ý cổ điển này khiến tôi sinh lòng tò mò với người đàn ông đó, hay nói cách khác là y đang thu hút tôi.

Ánh trăng phủ lên khuôn mặt y một lớp ánh sáng dịu dàng, tôi thấy tướng mạo y bình thường, y mỉm cười say sưa, bất động nhìn dòng nước.

Nếu không phải vì y vẫn luôn cười, cười một cách không chút kiêng dè, thì tôi đã không thể nghĩ rằng y là một kẻ tâm thần.

Khi tôi nhận thức được vấn đề tinh thần của y, y liền quay người bước về phía tôi, tôi bạo dạn cất tiếng chào: "Này, xin chào!"

Y không hề dừng bước, nhưng y đã cười với tôi, hơn nữa còn cười phát ra tiếng.

Y lướt qua người tôi, y cũng giống như đại đa số những người mắc chứng tâm thần khác, đi đứng rất thõng thệch, lay la lững thững, mang theo một vẻ tiêu dao tự tại.

Tôi tưởng tượng vì sao y lại bị tâm thần? Tình yêu? Tiền bạc? Quyền lực? Sự nghiệp?

Những thứ muôn hình vạn trạng có thể chế ước, gông cùm và cám dỗ con người trong cuộc sống thế tục này tôi đều đã nghĩ qua một lượt, nhưng cuối cùng vẫn là một màn sương mù mịt, chẳng thu được chút đáp án nào.

Nhưng có một điểm chắc chắn là, y đã đánh mất những thứ mà người đời phải bôn ba, lao nhọc, tranh giành đấu đá như chức danh, đãi ngộ nhà ở, quan chức, tiền tài, vinh dự vân vân, tất cả những gánh nặng trói buộc con người ấy, vậy thì thứ đọng lại trong lòng y là gì?

Có lẽ chỉ còn lại tình yêu duy nhất.

Thứ sót lại chắc chắn là thứ duy nhất, đơn thuần, vĩnh cửu và chấp nhất.

Thứ này đã mang lại cho y sự an khang, hòa bình, tĩnh lặng và siêu nhiên.

Mà để đạt đến cảnh giới này thì bắt buộc phải lấy sự mất mát làm cái giá.

Nụ cười đó của y dành cho tôi thường khiến tôi giật mình cảnh giác, điều này khiến tôi nhớ đến Rilke, trong suốt cuộc đời mình, ông vẫn luôn nỗ lực theo đuổi một cảm giác cô độc, đôi khi bạn bè hay người thân phá vỡ cảm giác cô độc ấy, ông sẽ rời bỏ họ.

Cảm giác cô độc này có phải là một thứ vẻ đẹp thơ ca cổ điển duy nhất sót lại trong tâm hồn những kẻ tâm thần hay không?

Khoảng cách đã sinh ra, những phẩm chất tốt đẹp như khách quan, tỉnh táo và điềm tĩnh tất yếu sẽ xuất hiện trên con người, mà khoảng cách thì luôn lấy sự mất mát làm tiền đề.

Sự mất mát cần thiết chính là sự thúc đẩy và bảo vệ đối với trí tưởng tượng.

Rất nhiều nơi non xanh nước biếc, có nền tảng văn hóa sâu dày từng liên tiếp sinh ra các đại học giả, thế nhưng những nghệ sĩ có tầm vóc lớn lại vô cùng hiếm hoi, tôi vẫn luôn cho rằng môi trường thập toàn thập mỹ như thế không hề cung cấp động lực cho trí tưởng tượng bay cao, trong khi những vùng đất hoang vu, hẻo lánh không một ngọn cỏ lại cung cấp cho trí tưởng tượng một không gian rộng lớn hơn.

Đáng tiếc là những nơi như thế lại thiếu hụt dưỡng chất tinh thần đầy đủ.

Không có sự thỏa mãn, sự tự tại, niềm khát khao bèn nổi bật lên giữa sự thiếu hụt, mất mát, tủi nhục, nhờ đó niềm khát khao trở nên rực rỡ chói lọi hơn cả bản thân hiện thực.

Hoài niệm có phải cũng là một dạng mất mát hay không?

Tôi cho là có.

Mặc dù hình thức bản thân của hoài niệm là sự nhặt nhạnh và tơ vương gắn kết, nhưng xét về bản thân sự vật được hoài niệm, nó lại chính là sự loại bỏ và phản bội đối với tất cả những gì đã qua, bởi vì bạn không hoài niệm tất cả mọi thứ đã qua, mà chỉ chung thủy với một sự vật duy nhất, vậy thì khi bạn hoài niệm, điều đó có nghĩa là bạn đã mất đi phần lớn cuộc sống trong quá khứ, bạn dùng trải nghiệm và lý trí để phán đoán ra một loại sự vật đáng để nhớ lại, thứ này đối với bạn là vĩnh cửu.

Hầu như tất cả các nhà văn đều có tâm trạng hoài niệm, sự nhặt nhạnh này thực ra là một cuộc mất mát vô cùng hoành tráng, mà sự mất mát này lại là điều không thể thiếu.

Vậy còn khát khao thì sao?

Nó cũng là một dạng mất mát chứ?

Tôi cho rằng khát khao cũng là một dạng mất mát.

Khát khao là sự bay cao của trí tưởng tượng, nó là sự phủ định biện chứng và thách thức đối với hiện thực.

Hiện thực quá chật chội hoặc quá chìm đắm trong sự tầm thường, khát khao bèn bay vút lên cao, tìm kiếm ánh nắng và sương mai của chính mình.

Khát khao tách rời khỏi cõi trần, đương nhiên chính là sự mất mát đối với rất nhiều cuộc sống chốn phàm trần.

Hoài niệm và khát khao, đây là hai phẩm chất tốt đẹp không thể thiếu trên người nhà văn, sự sinh ra của chúng đều đi kèm với sự mất mát.

Mà bất cứ ai cũng không phải lúc nào cũng có thể hoài niệm và khát khao, nó cần sự bổ sung dưỡng chất, tức là cần nuôi dưỡng ở con người một cảm giác cô độc.

Một tinh thần nghệ sĩ gần như dị biệt.

Một kẻ khéo léo đưa đẩy, thiếu cá tính thì vĩnh viễn không thể trở thành nghệ sĩ, bởi vì bọn họ ôm ấp vạn vật, thiếu đi sự gặng hỏi, nghi ngờ, điềm tĩnh và chân thành, thế nên cũng không thể sản sinh ra khoảng cách và cái đẹp.

Tôi lại nhớ đến người đàn ông đã gặp trên cầu đá ở Đại Lý.

Trước đây tôi cũng sẽ giống như đại đa số mọi người mà gọi họ là bệnh nhân tâm thần, nhưng bây giờ tôi không cho là như vậy nữa.

Trước hết, tôi đã không dám khẳng định đây là một loại bệnh, đương nhiên thì không thể gọi y là bệnh nhân được.

Chúng ta đang dùng ánh mắt của người bình thường để đánh giá họ, trạng thái thẫn thờ và siêu phàm của họ thực ra đã khơi mào cho sự hoảng loạn của chính chúng ta, sự mất mát bất chấp tất cả, triệt để từ trong ra ngoài của họ khiến chúng ta hoang mang khó hiểu, cho nên chúng ta khẳng định họ có bệnh.

Có một kiến thức thường thức nhỏ giải thích rất rõ vấn đề, hầu như đại đa số triệu chứng của các loại bệnh đều đi kèm với biểu hiện trầm cảm, lo âu, nóng nảy, hoảng sợ, khi trên người bạn xuất hiện những cảm xúc này, có lẽ bạn đã mắc bệnh.

Trong khi đó, những kẻ tâm thần lại biểu hiện ra một sự điềm tĩnh, hòa bình và vui vẻ đến mức làm say đắm lòng người, điều này có nụ cười trên khuôn mặt họ làm chứng.

Họ đã chiến thắng sự trầm cảm, lo âu, nóng nảy và hoảng sợ, trong lòng họ có lẽ chỉ lưu lại một thứ sự vật thuần túy, khi họ nhìn ngắm chúng ta, liệu có phải họ cho rằng chúng ta có bệnh, trong khi họ mới là người bình thường?

Bởi vì sự bình thường mà chúng ta nói đến lấy hành vi của con người đại chúng làm thước đo, cho nên tôi chỉ có thể cho rằng họ là những kẻ tâm thần, hoặc có thể nói là những kẻ lang thang tinh thần.

Để đạt đến cảnh giới đó phải đánh mất bao nhiêu thứ?

Tôi không dám tưởng tượng.

Có lẽ họ cũng hoài tưởng và khát khao, giống như chúng ta vậy.