Phong cảnh vùng quê mới đẹp làm sao! Lúc ấy đang là giữa mùa hè. Những cánh đồng lúa mì vàng óng, lúa mạch xanh mướt, còn cỏ khô được chất thành những đống lớn trên các đồng cỏ xanh tươi. Con cò sải bước lững thững giữa đám cỏ ấy trên đôi chân đỏ dài, miệng luyên thuyên bằng thứ tiếng Ai Cập mà nó học được từ người mẹ hiền của mình.
Xung quanh các đồng cỏ và ruộng ngô là những khu rừng rậm rạp, và giữa chốn thâm sơn cùng cốc ấy có một hồ nước sâu. Quả thật, phong cảnh đồng quê mới tuyệt diời và nên thơ làm sao.
Nằm tắm mình trong nắng là một ngôi nhà trang trại cổ kính, xinh xắn, xung quanh bao bọc bởi những con ngòi sâu; từ chân tường cho đến sát mép nước mọc đầy những cây ngưu bàng lớn, cao đến mức một đứa trẻ đứng thẳng người cũng lọt thỏm dưới tán lá cao nhất. Nơi đây hoang vu chẳng khác nào nằm giữa khu rừng rậm rạp nhất.
Trong chốn ẩn mình ấm cúng ấy, một cô vịt đang ngồi trên tổ để chờ đàn con nở; nhưng niềm vui sướng ban đầu của cô nay đã phai nhạt gần hết. Cô bắt đầu thấy đây là một công việc mệt mỏi, bởi lũ trẻ mãi vẫn chưa chịu chui ra khỏi vỏ trứng, và cô lại chẳng mấy khi có ai tới thăm. Những con vịt khác thích bơi lội tung tăng dưới các con ngòi hơn là trèo lên bờ trơn trượt rồi ngồi dưới tán lá ngưu bàng để trò chuyện cùng cô. Thật là lâu khi phải thui thủi một mình suốt quãng thời gian dài.
Thế rồi, cuối cùng một quả trứng cũng nứt vỏ, rồi chẳng mấy chốc lại đến quả tiếp theo, và từ mỗi quả trứng chòi ra một sinh vật sống nhô đầu lên kêu những tiếng "íp, íp".
"Quạc, quạc!" vịt mẹ cất tiếng; và thế là tất cả lũ trẻ cũng cố gắng kêu theo, hết sức có thể, trong khi mắt chúng đảo nhìn khắp mọi phía ngắm những chiếc lá xanh cao ngút. Vịt mẹ để cho các con ngắm nghía thỏa thích, bởi màu xanh rất tốt cho mắt.
"Thật là một thế giới rộng lớn làm sao," lũ nhỏ thốt lên khi nhận ra chúng có nhiều không gian hơn hẳn lúc còn trong vỏ trứng.
"Các con tưởng thế giới chỉ có bấy nhiêu thôi ư?" vịt mẹ bảo. "Hãy đợi cho đến khi các con được nhìn thấy khu vườn cái đã. Xa hơn thế nữa, nó kéo dài tận đến cánh đồng của mục sư, dẫu mẹ chưa bao giờ dám đi xa đến thế. Các con đã ra hết chưa?" cô tiếp lời, đứng dậy để nhìn ngó. "Không, chưa hết đâu; ta dám cá hãy còn quả trứng lớn nhất nằm kia. Không biết trò này còn kéo dài đến bao giờ nữa. Mẹ thực sự bắt đầu thấy mệt mỏi với nó rồi đấy;" dẫu nói vậy nhưng cô vẫn ngồi xuống lại.
"Nào, hôm nay thế nào rồi hả cưng?" một bà vịt già đến thăm cất tiếng kêu quạc quạc hỏi thăm.
"Có một quả trứng mãi vẫn chưa chịu nở. Vỏ nó cứng lắm và không chịu vỡ ra," vịt mẹ ân cần đáp khi vẫn ngồi yên trên tổ. "Nhưng ngắm mấy đứa kia mà xem. Tôi có một bầy con xinh xắn biết bao chứ? Chúng chẳng phải là những chú vịt con đáng yêu nhất mà chị từng thấy sao? Trông chúng y hệt như bố chúng—cái đồ vô tích sự ấy! Chẳng bao giờ thèm ghé mắt thăm nom mẹ con tôi."
"Để tôi xem cái quả trứng cứng đầu không chịu vỡ ấy nào," bà vịt già nói. "Chắc chắn đó là trứng gà sao rồi. Xưa tôi cũng từng dính phải một lần, rắc rối biết bao nhiêu, vì lũ chim non ấy sợ nước lắm. Tôi hết quạc lại cục tác mà chẳng ăn thua gì. Để tôi ngó thử xem nào. Quả nhiên tôi đoán không sai; đúng là trứng gà sao rồi, tôi xin lấy danh dự mà đảm bảo đấy; thế nên hãy nghe lời tôi, cứ để mặc nó ở đấy đi. Ra suối đi thôi và dạy lũ trẻ khác tập bơi đi nào."
"Tôi nghĩ mình sẽ ngồi thêm chốc lát nữa," vịt mẹ đáp. "Tôi đã ngồi lâu thế này rồi, thêm một hai ngày nữa cũng chẳng sao."
"Tùy chị thôi vậy, cứ làm theo ý mình đi," bà vịt già vừa nói vừa đứng dậy bỏ đi.
Cuối cùng thì quả trứng lớn cũng nứt ra, và chú chim nở muộn nhất cất tiếng "íp, íp" khi chui ra khỏi lớp vỏ. Trông chú mới to và xấu xí làm sao! Vịt mẹ trân mình nhìn chú mà chẳng biết phải nghĩ gì cho phải. "Quả thật," cô tự nhủ, "đây là một chú vịt con quá khổ, chẳng giống bất cứ đứa nào trong đàn cả. Không biết chừng nó lại hóa thành gà sao ấy chứ. Thôi chả sao, ra đến nước khắc rõ—dù thế nào thì nó cũng phải xuống nước, dẫu có phải chính tay ta đẩy xuống."
Hôm sau, thời tiết vô cùng tuyệt diệu. Ánh nắng rực rỡ chiếu xuống những chiếc lá ngưu bàng xanh mướt, vịt mẹ dẫn toàn bộ bầy con ra bờ nước rồi tung mình nhảy tòm xuống. "Quạc, quạc!" cô kêu lên, và từng chú vịt con lần lượt nhảy theo. Nước ngập qua đầu chúng, nhưng chỉ trong chớp mắt chúng đã ngoi lên và bơi lội tung tăng vô cùng xinh xắn, đôi chân khua khoả bên dưới nhịp nhàng hết sức tự nhiên; đôi chân chúng cứ tự động chuyển động mà chẳng cần bảo; và chú chàng xám xịt xấu xí kia cũng ở dưới nước, bơi lội cùng chúng.
"Ồ," vịt mẹ thốt lên, "đó không phải là gà sao đâu nhé. Trông kìa, nó dùng chân giỏi làm sao, và giữ dáng thẳng thớm biết bao! Nó chính là con đẻ của ta đấy chứ, và suy cho cùng thì ngắm kỹ lại cũng chẳng đến nỗi quá xấu xí đâu. Quạc, quạc! Nào, đi theo mẹ. Ta sẽ dẫn các con vào tầng lớp thượng lưu và giới thiệu với cả chảo gia cầm trong trang trại, nhưng nhớ phải đi sát bên mẹ đấy kẻo bị giẫm đạp; và hơn hết, hãy cảnh giác với con mèo."
Khi chúng tiến vào sân trang trại, một khung cảnh náo loạn tồi tệ đang diễn ra; hai phe đang tranh giành nhau một cái đầu lươn, để rồi cuối cùng bị con mèo nhanh tay cướp mất. "Các con thấy chưa, đời là thế đấy," vịt mẹ vừa nói vừa mài mỏ, bởi bản thân cô cũng thèm thuồng cái đầu lươn ấy lắm. "Nào, mau dùng chân mà bước đi, để mẹ xem các con cư xử khéo léo đến đâu. Các con phải cúi đầu thật duyên dáng trước bà vịt già đằng kia; bà ấy có dòng dõi cao quý nhất ở đây và mang trong mình dòng máu Tây Ban Nha; thế nên bà ấy có vị thế lắm. Các con không thấy ở chân bà ấy có buộc một dải vải đỏ sao, đó là một vinh dự vô cùng lớn lao và hiển hách đối với loài vịt đấy; nó cho thấy rằng ai nấy đều sợ mất bà ấy, và bà ấy là nhân vật được cả người lẫn vật kính nể. Nào, đừng có chụm ngón chân vào trong nhé; một chú vịt con danh giá phải dang rộng đôi bàn chân ra, y như bố mẹ chúng vậy, thế này này; giờ thì cúi cổ xuống và kêu 'Quạc!' đi nào."
Lũ vịt con làm theo đúng lời dạy, nhưng những con vịt khác thì trân trân nhìn sang và xì xào: "Nhìn kìa, lại thêm một bầy nữa kéo đến—cứ làm như ở đây chưa đủ chông gai ấy! Chúa tôi, trông một đứa trong số đó quái dị làm sao cơ chứ; chúng tôi không hoan nghênh nó ở đây đâu"; rồi lập tức có một con lao đến cắn cổ chú vịt xấu xí.
"Mặc kệ nó đi," vịt mẹ lên tiếng; "nó có làm hại ai đâu."
"Vâng, nhưng nó vừa to lại vừa xấu. Trông đúng là một thảm họa," con vịt đanh đá bồi thêm, "thế nên phải tống cổ nó đi thôi. Cho nó vài nhát cắn có khi lại hay."
"Mấy đứa còn lại trông xinh xắn phết đấy chứ," bà vịt già mang dải vải đỏ ở chân nhận xét, "trừ mỗi đứa đó ra. Ước gì mẹ nó mài giũa lại chút đỉnh cho xong; trông nó thực sự khó ưa quá thể."
"Thưa điện hạ, chuyện đó là bất khả thi ạ," vịt mẹ đáp lại. "Nó không đẹp, nhưng lại có bản tính rất ngoan ngoãn và bơi lội giỏi giang chẳng kém gì mấy đứa kia, thậm chí còn nhỉnh hơn nữa. Tôi nghĩ lớn lên nó sẽ phổng phao hơn, và biết đâu sẽ gọn gàng lại. Nó ở trong trứng quá lâu nên vóc dáng mới không được chuẩn mực cho lắm;" đoạn cô vuốt ve cổ chú và chỉnh lại từng chiếc lông, miệng lẩm bẩm: "Nó là vịt đực, thế nên cũng chẳng quá quan trọng. Tôi tin lớn lên nó sẽ khỏe mạnh và đủ sức tự lo cho bản thân."
"Mấy chú vịt con kia thì đủ duyên dáng rồi," bà vịt già nói. "Thôi, cứ tự nhiên đi nhé, lát nữa kiếm được cái đầu lươn nào thì mang đến đây cống hiến cho tôi."
Thế là chúng thoải mái sinh hoạt; nhưng tội nghiệp chú vịt con nở muộn nhất đàn và mang vẻ bề ngoài xấu xí ấy lại liên tục bị cắn xé, xô đẩy và chế nhạo, không chỉ bởi bấy nhiêu con vịt mà bởi tất cả loài gia cầm trong trang trại.
"Nó to xác quá," tất cả chúng đều chê bai; và gã gà tây—sinh ra đã sẵn cựa ở chân và tự ảo tưởng mình thực sự là một vị hoàng đế—bèn phồng cổ lên y như một con thuyền căng đầy gió rồi lao thẳng vào chú vịt con. Đầu gã đỏ bừng lên vì tức giận, khiến chú bé tội nghiệp chẳng biết trốn vào đâu, lòng vô cùng khốn khổ chỉ vì mình quá xấu xí nên bị cả cái sân trang trại cười chê.
Mọi chuyện cứ thế tiếp diễn ngày qua ngày; tình hình ngày một tồi tệ hơn. Chú vịt con tội nghiệp bị mọi người đuổi đánh rượt đuổi khắp nơi; ngay cả các anh chị em cũng đối xử tệ bạc với chú và thường tru tréo: "Ái chà cái đồ xấu xí, ước gì con mèo chộp được mày cho rồi" và người ta còn nghe thấy vịt mẹ thốt lên rằng ước gì chưa từng sinh ra chú. Lũ vịt thì mổ, bầy gà thì đá, còn cô bé cho gia cầm ăn thì dùng chân đá thốc chú đi. Cuối cùng, không chịu nổi nữa, chú đành cắm cổ chạy trốn, làm đám chim chóc trong bụi cây hoảng sợ bay vụt lên khi chú bay qua hàng rào chấn song. "Chúng sợ mình vì mình quá xấu xí đây mà," chú tự nhủ. Thế là chú cứ bay mãi, bay mãi cho đến khi ra tới một vùng hoang mạc rộng lớn nơi loài vịt trời sinh sống. Chú ở lại đó suốt cả đêm dài trong tâm trạng vô cùng sầu muộn.
Đến sáng, khi đàn vịt trời cất cánh bay lên không trung, chúng ngẩn ngơ nhìn người bạn đồng hành mới. "Cậu là giống vịt nào thế?" tất cả xúm lại hỏi.
Chú cúi đầu chào lịch sự nhất có thể, nhưng chẳng đáp lại câu hỏi ấy.
"Cậu xấu kinh khủng," lũ vịt trời nhận xét; "nhưng điều đó chẳng hề gì miễn là cậu không có ý định kết thông gia với dòng tộc tụi này."
Tội nghiệp chú! Chú nào dám tơ tưởng chuyện vợ con; điều duy nhất chú mong mỏi lúc này chỉ là được phép nằm ẩn mình giữa đám sậy và uống chút nước trên vùng hoang mạc ấy mà thôi. Sau khi ở lại đây được hai ngày, có hai con ngỗng trời—hoặc đúng hơn là hai con ngỗng tơ, vì chúng vừa nở ra khỏi trứng chưa lâu nên tính tình mới xấc láo như vậy—xuất hiện. "Nghe này anh bạn," một trong hai con nói với chú vịt con; "cậu xấu đến mức tụi nàyâm mưu kết thân đấy. Có muốn đi cùng bọn tôi để trở thành loài chim di cư không? Cách đây không xa có một vùng đầm lầy khác, nơi có mấy cô ngỗng trời chưa chồng đang đợi. Đó là cơ hội trăm năm để cậu kiếm vợ đấy. Cứ thử vận may đi, dẫu cậu có xấu xí đi chăng nữa."
"Đoàng, đoàng," tiếng súng vang lên khắp bầu trời, và hai con ngỗng trời rơi phịch xuống đám sậy bất động, máu loang lổ cả một vùng nước. "Đoàng, đoàng," tiếng vang vọng dội khắp nơi từ đằng xa, và từng đàn ngỗng trời hoảng loạn bay vụt lên từ các khóm sậy.
Tiếng súng nổ rền vang từ mọi hướng, bởi những kẻ săn bắn đã vây kín vùng hoang mạc, thậm chí có kẻ còn trèo lên cả cành cây để quan sát khu đầm lầy bên dưới. Làn khói súng xanh rờn bốc lên cuồn cuộn như mây phủ kín những tán cây tối sẫm, và khi làn khói ấy tản ra trôi dạt trên mặt nước, hàng loạt con chó săn lao ầm vào đám sậy, khiến cỏ cây rạp rát dưới từng bước chân của chúng. Chú vịt con sợ hãi đến nhường nào! Chú vội quay phắt đầu lại để giấu dưới cánh, và ngay khoảnh khắc ấy, một con chó săn to lớn, hung dữ chạy sớt qua ngay sát cạnh chú. Hàm nó há rộng, lưỡi thè ra ngoài, đôi mắt lre trợn trừng đáng sợ. Nó thò mõm sát rạt vào chú vịt con, nhe bộ răng sắc nhọn, rồi "tõm, tõm", nó lao xuống nước mà không kịp cắn trúng chú.
"Ôi," chú vịt con thở phào, "mình thật biết ơn vì quá đỗi xấu xí; đến cả con chó mà cũng chê không thèm cắn."
Cứ thế chú nằm im thin thít, mặc cho đạn rít vù vù qua đám sậy và từng loạt súng đanh lên liên hồi ngay phía trên đầu. Mãi đến tận chiều muộn mọi thứ mới yên ắng trở lại, nhưng lúc bấy giờ chú chim non tội nghiệp vẫn chẳng dám nhúc nhích. Chú kiên nhẫn đợi thêm mấy tiếng đồng hồ nữa, rồi sau khi đảo mắt quan sát thật kỹ xung quanh, chú vội vã rời khỏi vùng hoang mạc nhanh nhất có thể. Chú băng qua cánh đồng và bãi cỏ cho đến khi một cơn bão ập tới, khiến chú chật vật lắm mới chống chọi nổi.
Đến chập tối, chú tới được một ngôi nhà tranh nghèo nàn trông như sắp sập đến nơi, và có vẻ nó vẫn đứng vững được chỉ vì chưa quyết định nổi nên ngã về phía bên nào trước. Cơn bão mỗi lúc một dữ dội khiến chú vịt con không thể bước tiếp được nữa. Chú sà xuống nép sát bên ngôi nhà, và rồi chú nhận ra cánh cửa hé mở vì một bên bản lề đã bị gãy hỏng. Do đó, sát dưới sàn có một khe hở nhỏ vừa đủ để chú lách người chui vào, và chú đã làm thế thật khẽ khàng, qua đó tìm được chỗ trú ẩn qua đêm. Nơi đây, trong ngôi nhà tranh này, là nơi sinh sống của một mụ đàn bà, một con mèo và một con gà mái. Con mèo được chủ nhân cưng chiều gọi là "Cục cưng của mẹ"; nó biết giương lưng, biết kêu gừ gừ, thậm chí còn tóe ra những tia lửa từ bộ lông nếu bị vuốt ngược chiều. Con gà mái thì có đôi chân rất ngắn, nên được gọi là "Gà Chân Ngắn". Nó đẻ ra những quả trứng ngon lành và được chủ nhân yêu thương hệt như con đẻ. Sáng hôm sau, vị khách lạ mặt bị phát hiện; con mèo bắt đầu gừ gừ còn con gà mái thì cục tác.
"Cái gì mà ồn ào thế nhỉ," bà lão lẩm bẩm, đảo mắt nhìn quanh căn phòng. Nhưng thị lực của bà đã kém; thế nên khi trông thấy chú vịt con, bà tưởng đó là một con vịt béo phì đi lạc nhà. "Ồ, đúng là một món hời lớn!" bà kêu lên. "Mong là nó không phải con đực, bằng không ta sẽ có thêm trứng vịt để ăn rồi. Phải đợi xem sao đã."
Thế là chú vịt con được phép ở lại thử việc trong ba tuần; nhưng chẳng có quả trứng nào được đẻ ra cả.
Lúc bấy giờ, con mèo là chủ nhân nam của ngôi nhà, còn gà mái là nữ chủ nhân; và chúng thường tự xưng là "Chúng ta và cả thế giới", bởi chúng đinh ninh rằng bản thân chiếm một nửa thế giới, và lại là nửa ưu việt hơn nhiều nữa chứ. Chú vịt con thầm nghĩ có lẽ người khác sẽ có góc nhìn khác về vấn đề này, nhưng con gà mái thì nhất quyết không chịu nghe những hoài nghi ấy.
"Cậu có đẻ được trứng không?" nó hách dịch hỏi. "Không ạ." "Thế thì làm ơn câm miệng lại." "Cậu có biết giương lưng, biết gừ hay tóe ra tia lửa không?" con mèo chen vào hỏi. "Không ạ." "Thế thì cậu chẳng có tư cách gì để bày tỏ ý kiến khi những kẻ khôn ngoan đang lên tiếng cả." Cứ thế, chú vịt con lủi thủi ngồi một góc với tâm trạng vô cùng ủ rũ; nhưng khi ánh nắng ban mai và bầu không khí trong lành lùa qua khung cửa mở vào phòng, trong lòng chú trào lên niềm khát khao bơi lội mãnh liệt đến mức chú không kìm được mà thốt lên.
"Thật là một ý nghĩ ngớ ngẩn!" con gà mái mắng mỏ. "Cậu chẳng có việc gì làm nên mới sinh ra mấy cái ảo tưởng nhảm nhí đó. Nếu cậu biết gừ hay đẻ trứng thì mấy thứ đó đã bay sạch rồi."
"Nhưng bơi lội tung tăng dưới nước thích lắm chứ bộ," chú vịt con phân bua, "và cảm giác làn nước mát rượi ụp qua đầu khi mình lặn ngụp xuống tận đáy mới sảng khoái làm sao."
"Sảng khoái cái nỗi gì! Đúng là một dạng sở thích quái đản," con gà mái chê bai. "Hẳn là cậu điên rồi còn gì! Lại đây hỏi con mèo xem—nó là con vật thông minh nhất mà tôi biết; hỏi xem nó có thích bơi lội tung tăng hay lặn ngụp dưới nước không, vì tôi không thèm chấp ý kiến của bản thân nữa nhé. Cứ hỏi mụ chủ của chúng ta xem; trên đời này chẳng có ai thông minh hơn bà ấy đâu. Cậu nghĩ bà ấy sẽ thích thú với cái trò bơi lội rồi để nước ngập qua đầu chắc?"
"Xem ra chị chẳng hiểu ý tôi gì cả," chú vịt con thở dài.
"Tụi tôi không hiểu cậu á? Trên đời này còn ai hiểu nổi cậu nữa chứ? Cậu tưởng mình khôn ngoan hơn con mèo hay bà chủ chắc?—Tôi xin phép không nhắc tới bản thân mình đấy nhé. Đừng có mơ tưởng mấy thứ nhảm nhí đó nữa con ạ, và hãy tạ ơn số phận may mắn vì đã được tiếp đón tử tế ở đây đi. Cậu không thấy mình đang ở trong một căn phòng ấm áp và được sống giữa môi trường có thể học hỏi khối điều hay ho sao? Nhưng cậu đúng là một kẻ lém mép, và bầu bạn với cậu chẳng thú vị chút nào. Hãy tin tôi đi, tôi chỉ nói những điều tốt đẹp cho cậu thôi. Tôi có thể nói ra những sự thật mất lòng, nhưng đó chính là minh chứng cho tình bạn đấy. Do đó, tôi khuyên cậu hãy mau chóng học cách đẻ trứng và tập kêu gừ gừ đi thì hơn."
"Tôi nghĩ mình phải ra ngoài kia để trở về với thế giới rộng lớn thôi," chú vịt con quyết định.
"Ừ, đi đi cho khuất mắt," con gà mái bực dọc đáp. Thế là chú vịt con rời khỏi ngôi nhà tranh và chẳng mấy chốc tìm thấy một vùng nước thích hợp để bơi lội và lặn ngụp, nhưng ngặt nỗi chú vẫn bị mọi loài vật khác xa lánh bởi ngoại hình xấu xí của mình.
Mùa thu tới, những chiếc lá trong rừng chuyển sang sắc vàng cam rực rỡ; rồi khi mùa đông cận kề, những cơn gió thốc qua cuốn chúng rơi rụng và xoáy tít vào bầu không khí lạnh giá. Những đám mây trĩu nặng hạt mưa băng và tuyết treo lơ lửng sát bầu trời, và con quạ đen đứng giữa đám sậy, cất tiếng kêu "Quác, quác" ghê rợn. Nhìn nó thôi cũng đủ khiến người ta rợn người vì lạnh giá. Tất cả những điều đó thực sự là một chuỗi ngày ê chề đối với chú vịt con tội nghiệp.
Vào một buổi chiều tà, khi mặt trời đang lặn dần giữa những tầng mây rực rỡ sắc màu, một đàn chim lớn vô cùng xinh đẹp từ trong bụi cây bay vụt ra. Chú vịt con chưa bao giờ được thấy loài nào như thế trước đây. Đó là những con thiên nga; chúng uốn cong chiếc cổ duyên dáng, trong khi bộ lông mềm mại tỏa ra thứ ánh sáng trắng lóa lóa mắt. Chúng cất lên những tiếng kêu kỳ lạ khi sải rộng đôi cánh huy hoàng bay vụt khỏi những vùng đất lạnh giá ấy để hướng về các xứ sở ấm áp hơn ở bên kia đại dương. Chúng bay vút lên cao mãi, cao mãi, và chú vịt con xấu xí bỗng có một cảm giác kỳ lạ dâng trào trong lồng ngực khi dõi theo chúng. Chú xoay tít người dưới nước như một chiếc bánh xe, vươn dài cổ về phía chúng, rồi cất lên một tiếng kêu kỳ lạ đến mức chính chú cũng phải giật mình hoảng sợ. Liệu chú có thể nào quên được những sinh vật đẹp đẽ và hạnh phúc ấy cơ chứ! Và khi cuối cùng bóng chúng đã khuất hẳn tầm mắt, chú lặn sâu xuống làn nước rồi ngoi lên với trạng thái phấn khích đến độ gần như phát cuồng. Chú chẳng biết tên của những loài chim ấy là gì, cũng chẳng rõ chúng bay đi đâu, nhưng chú dành cho chúng một thứ tình cảm chưa từng có đối với bất kỳ loài sinh vật nào trên thế giới này.
Chú không hề ghen tị với những sinh vật tuyệt mỹ ấy; trong đầu chú chưa từng lóe lên ý nghĩ ao ước được đẹp đẽ như chúng. Tội nghiệp sinh vật xấu xí, chú chỉ mong sao mình được sống hòa thuận dẫu là với loài vịt, miễn là chúng chịu đối xử tử tế và dành cho chú những lời khích lệ mà thôi.
Mùa đông mỗi lúc một lạnh buốt; chú buộc phải bơi lội liên tục trên mặt nước để ngăn không cho nước đóng băng, nhưng cứ qua mỗi đêm, khoảng không gian có thể bơi lội ấy lại thu hẹp lại. Cuối cùng trời lạnh đến mức lớp băng trên mặt nước kêu lạo xạo mỗi khi chú di chuyển, và chú vịt con phải dùng đôi chân khua khoả hết sức có thể để giữ cho khoảng trống không bị khép lại hoàn toàn. Đến phút chót, chú kiệt sức hoàn toàn, nằm bất động và bất lực, bị đóng băng cứng ngắc giữa lớp băng tuyết.
Sáng sớm hôm đó, một bác nông dân đi ngang qua đã nhìn thấy cơ sự. Bác ta dùng chiếc ủng gỗ đập vỡ vụn lớp băng rồi ôm chú vịt con mang về nhà cho vợ. Hơi ấm đã vực dậy sinh linh bé bỏng tội nghiệp; nhưng khi lũ trẻ muốn chơi đùa cùng, chú vịt con lại tưởng chúng muốn hãm hại mình, thế là chú hoảng loạn chồm dậy, vỗ cánh bay phành phạch vào thau đựng sữa, làm sữa văng tung tóe khắp phòng. Người phụ nữ thấy vậy liền vỗ tay la oai oái, điều đó càng làm chú thêm khiếp sợ. Chú bay vút vào thùng đựng bơ, rồi lại lao vào thùng bột mì rồi chui ra. Trông chú lúc ấy mới thảm hại làm sao! Người phụ nữ thét lên và vung kẹp gắp than đuổi đánh; lũ trẻ thì cười ré lên, hò hét và xô đẩy ngã nhào chồng chất lên nhau cốt để bắt cho bằng được chú, nhưng may mắn thay chú đã trốn thoát được. Cánh cửa chính đang để ngỏ; chú vịt con cố hết sức lách mình chuồn ra ngoài bụi cây rồi lả đi trong đống tuyết mới rơi, kiệt quệ hoàn toàn.
Thật là buồn xiết bao nếu tôi phải kể lại toàn bộ những nỗi thống khổ và thiếu thốn mà chú vịt con tội nghiệp phải chịu đựng suốt mùa đông khắc nghiệt ấy; nhưng khi mùa đông qua đi, một buổi sáng nọ chú bỗng thấy mình đang nằm trên một vùng đầm lầy, giữa bạt ngàn cỏ sậy. Chú cảm nhận được ánh nắng ấm áp chiếu rọi, nghe tiếng chim sơn ca hót vang lừng và nhận ra xung quanh đâu đâu cũng là khung cảnh mùa xuân tươi đẹp.
Và rồi chú chim non cảm nhận được đôi cánh của mình nay đã đẫy đà và mạnh mẽ biết bao khi chú vỗ phành phạch hai bên sườn rồi bay vút lên bầu trời cao. Đôi cánh đưa chú bay đi mãi, cho đến khi chú chưa kịp định thần chuyện gì đang xảy ra thì đã thấy mình rơi vào một khu vườn rộng lớn. Những cây táo đang độ nở hoa rực rỡ, và những chùm hoa cơm cháy thơm ngát rủ những cành xanh thướt tha xuống dòng suối uốn lượn quanh một thảm cỏ phẳng lì. Mọi thứ đều tràn ngập vẻ đẹp tươi mới của những ngày đầu xuân. Từ một lùm cây rậm rạp gần đó, ba con thiên nga trắng muốt tuyệt đẹp xuất hiện, chúng rũ lông rũ cánh và nhẹ nhàng bơi lội trên mặt nước phẳng lặng. Chú vịt con nhìn thấy những sinh vật kiều diễm ấy và cảm thấy lòng đau đớn, bất hạnh hơn bao giờ hết.
"Ta sẽ bay đến bên những vị vua của loài chim kia," chú tự nhủ, "và chúng sẽ mổ chết ta vì cái tội dám cả gan đến gần dẫu mang thân hình xấu xí này. Nhưng mặc kệ; thà chết dưới mỏ của chúng còn hơn là bị lũ vịt mổ xẻ, bị bầy gà đánh đập, bị mụ hầu bàn cho gia cầm xô đẩy, hay chết cóng chết đói giữa mùa đông lạnh giá."
Nói đoạn, chú lao mình xuống nước và bơi thẳng về phía những thiên nga tuyệt đẹp. Ngay khoảnh khắc chúng thoáng thấy bóng dáng kẻ lạ mặt, chúng liền vươn rộng đôi cánh lao về phía chú.
"Giết tôi đi," chú chim tội nghiệp thốt lên, đoạn cúi gằm đầu xuống sát mặt nước chờ đợi cái chết định mệnh.
Nhưng kỳ lạ thay, hình ảnh gì đập vào mắt chú dưới dòng nước trong vắt kia? Chính là hình bóng của bản thân chú—không còn là một chú chim xám xịt, xấu xí và khó ưa ngày nào nữa, mà là một thiên nga vô cùng duyên dáng và kiều diễm.
Việc được sinh ra trong một tổ vịt ở sân trang trại chẳng có ý nghĩa gì sất đối với một chú chim, miễn là nó được nở ra từ một quả trứng thiên nga. Giờ đây, chú cảm thấy vô cùng biết ơn vì những giông bão và đau khổ từng trải qua, bởi chính nhờ chúng mà chú mới có thể trân trọng và tận hưởng trọn vẹn niềm vui cùng hạnh phúc ngập tràn xung quanh; vì những chú thiên nga lớn đang bơi vòng quanh thành viên mới, dùng mỏ âu yếm vuốt ve cổ chú như một lời chào mừng nồng nhiệt.
Chẳng mấy chốc, một nhóm trẻ con chạy vào khu vườn, tay cầm bánh mì và bánh ngọt ném xuống nước.
"Nhìn kìa," đứa nhỏ nhất reo lên, "có một con mới đến kìa;" và những đứa trẻ còn lại vô cùng thích thú, chạy ùa về phía bố mẹ, miệng nhảy múa hò reo vỗ tay phấn khích: "Lại có thêm một con thiên nga nữa xuất hiện; có thành viên mới đến rồi kìa."
Rồi chúng tiếp tục ném thêm bánh mì và bánh ngọt xuống nước, miệng tấm tắc: "Con mới đến là đẹp nhất trong tất cả đấy, nó còn trẻ và trông xinh xắn quá cơ." Và những con thiên nga lớn tuổi đều cung kính cúi đầu trước chú.
Lúc bấy giờ, chú cảm thấy vô cùng ngượng ngùng và vội giấu đầu dưới cánh, bởi chú chẳng biết phải xử sao cho phải trước niềm hạnh phúc quá đỗi lớn lao này—dẫu trong lòng chú chẳng hề kiêu ngạo một chút nào. Từng có quãng thời gian bị ruồng rẫy và khinh miệt vì ngoại hình xấu xí, để rồi giờ đây, chú nghe thiên hạ ca tụng mình là loài chim đẹp nhất trong muôn loài. Thậm chí cả cội cây cơm cháy cũng rủ những nhánh bái phục sà xuống mặt nước trước mặt chú, và mặt trời thì chiếu những tia nắng ấm áp, rực rỡ. Đoạn, chú rũ lớp lông vũ, uốn cong chiếc cổ thanh tân và cất tiếng kêu đầy hoan ca từ tận đáy lòng: "Chưa bao giờ tôi dám mơ về một niềm hạnh phúc viên mãn nhường này trong những ngày tháng còn là một chú vịt con xấu xí bị người đời miệt thị."
