Vào thời khắc số không ngày 31 tháng 12 năm 1999, tôi nghĩ nó sẽ chẳng có gì khác biệt đặc biệt so với những thời điểm khác. Có lẽ một đứa trẻ được sinh ra, trong khi một cụ già qua đời. Quốc gia này bị bao phủ bởi tuyết trắng, trong khi quốc gia khác lại bị vây khốn bởi lũ lụt. Một bông hoa nào đó lặng lẽ nở, còn một cây nào đó lại sầm đổ trong tiếng sấm chớp. Dòng sông sẽ không vì sự ra đời của thế kỷ mới mà đổi hướng, nó vẫn sẽ chảy lặng lờ trong lòng sông cũ đầy bùn cát; những ngôi nhà nếu không bị đe dọa bởi động đất, hỏa hoạn, lốc xoáy v.v., thì vào thời khắc tối tăm nhất trong ngày này, vẫn sẽ gánh vác những giấc mơ kỳ lạ muôn hình vạn trạng của con người.
Thế kỷ mới ập đến ngay sau khi tiếng chuông điểm mười hai giờ vang lên tĩnh lặng. Tôi nghĩ sẽ chẳng có ai nhìn thấy ánh rạng đông trên đỉnh đầu của nó, bởi vì đó là thời điểm nặng nề và đen tối nhất đối với tự nhiên.
Thời gian tuyệt đối sẽ không vì sự kết thúc của thế kỷ 20 mà lột xác hoàn toàn, nó nên tiến bước từng bước theo tuần tự thế nào thì vẫn cứ tiến bước như thế ấy. Chúng ta thức dậy sau giấc ngủ, phát hiện ra thế kỷ 21 không có gì khác biệt cụ thể so với thế kỷ 20 của ngày hôm qua, vẫn là ánh nắng cũ kỹ chiếu lên con phố cổ xưa, người bán quà sáng cũng ngáp ngắn ngáp dài với khóe mắt còn dử đổ như trước kia mà chiên quẩy. Người phụ nữ trước sạp rau xách những chiếc giỏ đi chợ đủ kiểu đang bận rộn vì kế sinh nhai của cả nhà, còn đứa trẻ trước bàn ăn thì chờ đợi người lớn mớm cơm vào miệng giống như những chú chim én non.
Thế kỷ 21 cứ thế bình dị bắt đầu giữa những âm thanh tầm thường. Bạn đừng mong chờ vào thời điểm giao thế kỷ đó sẽ có hàng trăm chiếc cầu vồng xuất hiện rực rỡ khiến bạn kinh ngạc mừng rỡ, cũng không cần phải lo lắng sẽ phải đối mặt với thảm họa diệt vong như lời của một số nhà tiên đoán. Trái đất và con người theo tôi thấy đều là những sinh thể rất kiên cường, mặc dù có mưa thiên thạch, chiến tranh, nạn đói, ôn dịch v.v. liên tục hành hạ họ, nhưng họ luôn có thể tìm ra phương thức để chiến thắng và hóa giải chúng. Bản thân họ có khả năng miễn dịch mạnh mẽ. Sự tồn tại to lớn này là không thể cưỡng lại.
Vì thế tôi chưa từng lo lắng thế kỷ 21 sẽ biến mất không tăm tích giống như dữ liệu trong một chiếc máy tính bị nhiễm virus, nó chắc chắn sẽ đến đúng hẹn.
Người sinh ra vào thập niên 60 của thế kỷ 20 như tôi, cơ bản là đã vứt nửa đời người cho thế kỷ 20, mà nửa đời người còn lại sẽ bôn ba trên thế kỷ 21. Ngay từ khi tôi sinh ra, thế giới đã sớm hình thành từ lâu. Nó có đường nét rõ ràng, đâu ra đấy và có trật tự. Người ta bệnh thì đến bệnh viện, đến tuổi đi học thì đến trường, thiếu củi gạo dầu muối thì đến cửa hàng lương thực, phạm tội thì vào tù ngồi, người nhìn thấu hồng trần bước vào cửa chùa, dường như vạn vật đều đã được quy ước thành thói quen. Đã có người phát minh ra ô tô, máy bay, điện thoại và các phương tiện giao thông, thông tin liên lạc tiện lợi khác từ lâu, khiến việc đi lại và liên lạc của chúng ta trở nên vô cùng thuận tiện. Bất kỳ ngôi nhà nào cũng có ánh đèn điện soi rọi, theo đó sản sinh ra tivi, tủ lạnh, máy giặt, dàn âm thanh stereo, máy hút bụi và các công cụ dựa vào điện để cung cấp giải trí và cuộc sống thoải mái cho con người. Bạn hầu như chẳng cần động đến bộ não nào, là có thể an nhiên bước vào trạng thái cuộc sống không tranh giành với đời.
Mọi thứ đều có sẵn, khiến bạn không có dư địa để suy nghĩ và không gian để sáng tạo.
Tôi bắt đầu dần hiểu rằng các quốc gia có sự khác biệt, giữa nước với nước lại phân chia thành mấy thế giới dưới danh nghĩa chính trị. Còn chính trị nội bộ quốc gia cũng vô cùng phức tạp, thế nên chiến tranh vừa có chiến tranh thế giới lại vừa có nội chiến quốc gia. Về kinh tế, nó ngày càng trở thành chủ đề được quan tâm nhất trong đời sống con người, mà khoa học kỹ thuật thúc đẩy kinh tế cất cánh trực tiếp cũng rất được coi trọng. Thực lực kinh tế mạnh hay yếu ở mức độ rất lớn đã bắt đầu chi phối đời sống tinh thần của con người, thế nên nó đã vô tình thâm nhập vào nhiều lĩnh vực như chính trị, quân sự, kiến trúc thượng tầng v.v.
Còn văn hóa nghệ thuật phát triển đến ngày nay, dường như thời khắc huy hoàng nhất đã qua đi, vô số bậc thầy nghệ thuật chói lọi như những vì sao trên bầu trời đêm mịt mờ, khiến chúng ta chỉ có phần cúi đầu chiêm bái. Nhìn từ tầm nhìn hẹp hòi và hoàn cảnh sinh tồn của tôi, kiến trúc có được những đại giáo đường nổi tiếng của các nước châu Âu thời Trung cổ đã có thể coi là đạt đến đỉnh cao chót vót. Còn âm nhạc có Bach, Beethoven, Tchaikovsky là đủ rồi. Về hội họa, một mình Van Gogh đã đẩy việc biểu đạt cảm xúc mãnh liệt đến đỉnh điểm. Còn văn học, phương Đông có Kawabata Yasunari, phương Tây có Faulkner cũng đủ khiến bầu trời ảm đạm sáng bừng lên.
Thế giới này đang tiến về phía trước một cách có trật tự, đến mức tôi thường nghi ngờ rằng ẩn sâu bên trong nó chôn giấu một âm mưu khổng lồ. Mọi thứ của chúng ta dường như đều đã được định đoạt từ trước, khắp nơi đều là trật tự và quy tắc, bạn không thể khiến bản thân thực sự thoát khỏi xiềng xích mà tung hoành ngang dọc. Cho nên trong xã hội hiện thực, nếu trong lòng bạn sở hữu tình cảm tự do, thì không nghi ngờ gì nữa chính là đang trút dòng nước khốn khổ lên đầu mình.
Thế giới này dường như chỉ cần con rối, chỉ có như vậy bạn mới có thể bình lặng đi hết cuộc đời mà không bị tổn thương. Nếu bạn hỏi han thế giới này quá nhiều, nó sẽ giáng cho bạn một đòn chí mạng. Nietzsche hỏi quá nhiều, thế nên ông đã phát điên; Van Gogh cũng hỏi quá nhiều, ông đã tự tay cắt đai tai của mình làm cái giá; Beethoven cũng hỏi quá nhiều, thế nên cuối cùng để giai điệu đoạn tuyệt với ông, khiến ông bị điếc và rơi vào một không gian tịch mịch mạnh mẽ. Còn Hemingway, Mishima Yukio v.v., họ dứt khoát đem cả tính mạng của mình vào để hỏi luôn.
Thế nhưng chính những con người này, lại khiến tôi cảm thấy thế giới này vẫn còn có thể để cho con người sống tiếp.
Văn hóa nghệ thuật phải nhờ vào sự chống đỡ của trí tưởng tượng mới có thể phát triển. Tưởng tượng sản sinh ra vô số thần thoại và truyền thuyết, khiến chúng ta cảm thấy trong không gian sinh tồn ồn ào có dải ánh sáng mờ ảo đang lấp lánh lại khiến người ta vô cùng ấm áp. Thế nhưng hiện tại, thần thoại và truyền thuyết lại khó mà sản sinh ra được, những thứ tự xưng là thần thoại ấy lại khiến người ta ngửi thấy một mùi cao dán đục ngầu nặng nề. Tôi hoài nghi trí tưởng tượng của con người đang dần teo tóp lại. Những ngôi nhà cùng một khuôn mẫu, không gian sinh tồn lạnh lẽo, nội dung cuộc sống đơn điệu máy móc, đại khái đều là những yếu tố khách quan khiến trí tưởng tượng thoái hóa.
Nhà cửa xây ngày càng san sát, con đường nhựa màu xám xanh trên trái đất uốn lượn khắp nơi giống như một bầy rắn độc, khiến màu xanh của nhiều khu rừng bị bóp nghẹt vĩnh viễn dưới thân chúng. Chúng ta uống nước máy đã qua khử trùng bằng clorua vôi, ăn gạo căng mẩy nhưng nhạt nhẽo lớn lên nhờ phân bón hóa học khích thích, ra cửa thì đi xe buýt phun ra khí thải hôi thối. Chúng ta ủ rũ suốt cả ngày, ngơ ngác không biết đường nào mà lần. Vào những lúc thế này, trí tưởng tượng được định sẵn là biệt tăm biệt tích, một đi không trở lại.
Sự phát triển của công nghệ cao trong khi khiến mọi thứ trong cuộc sống trở nên vô cùng tiện lợi và thoải mái, thì cũng đang âm thầm bóp chết nhiệt huyết của con người. Nếu nhiệt huyết đã tiêu tan, con người cũng sẽ không còn ảo tưởng và hồi ức nữa, có lẽ trong cuộc sống của thế kỷ mới, xung quanh chúng ta sẽ ngày càng thiếu đi hơi thở bụi bặm của trần gian, chúng ta dường như bị ngâm trongormalin giống như những thây ma, không còn chuyện cũ như khói sương nào để nhặt nhạnh nữa, điều đó mới đáng thương làm sao.
Tôi luôn mang trong lòng sự cảnh giác đối với tiến trình phát triển của văn minh nhân loại. Văn minh đôi khi là một sát thủ vô hình. Khi chúng ta kết thúc thời kỳ ăn lông ở lỗ mà nơm nớp lo sợ đến gần với văn minh, thì năng lực thích ứng với tự nhiên của con người cũng giảm sút ở các mức độ khác nhau.
Chiến tranh là kẻ thù của hòa bình, nhưng ai có thể phủ nhận rằng trong làn khói lửa chiến tranh đã sản sinh ra vô số câu chuyện cảm động, trong khi trong cuộc sống hòa bình thì con người lại trở nên tê dại vô cảm? Đáng sợ hơn nữa chính là đạo đức. Quan điểm đạo đức mà chúng ta tiếp nhận cơ bản xuất hiện với bộ mặt của kẻ đạo đức giả, nó phớt lờ tình cảm tự do và nhân đạo nhất trong nội tâm con người, mà loài người ăn mặc chỉnh tề lại coi đó là mỹ đức.
Câu chuyện tình yêu của Lương Sơn Bá và Chúc Anh Đài dị dạng biết bao, vậy mà nó lại được diễn giải thành điển phạm của tình yêu. Còn "Cầu quận Madison" từng làm chấn động một thời gian gần đây, thực ra cũng chẳng qua chỉ là một lần duy trì tích cực nhất đối với quan điểm đạo đức truyền thống. Đạo đức cản trở sự dung hợp của tình cảm, con người không giải quyết được mâu thuẫn này, thế nên bèn lãng mạn hóa mà để tro cốt sau khi chết của họ hội ngộ dưới cây cầu Roseman lồng lộng gió chiều, điều này tàn nhẫn biết bao.
Chúng ta không nên vì câu chuyện tình yêu đứt ruột đứt gan này mà rơi lệ, mà nên khóc cho hoàn cảnh lúng túng mà tình cảm con người đang phải đối mặt. Đối với con người mà nói, dùng đạo đức để kìm nén hạnh phúc và tình cảm, thế giới này còn có điều gì đáng để con người động lòng mà dựa vào đó để sinh tồn nữa chứ? Mỗi khi tôi nghĩ đến những điều này, trong lòng lại có một cảm giác sợ hãi và tuyệt vọng sâu sắc. Bất kỳ phương thức sống đi ngược với lối mòn nào cũng đều sẽ liên tục phải hứng chịu sự quở trách và cái nhìn liếc xéo của người đời, thế nên việc có được hạnh phúc là cay đắng.
Tôi rất kính trọng Chaplin, bởi vì ông là người thấu hiểu sâu sắc nhất về hạnh phúc, đó chính là hạnh phúc có trả giá. Thế nên các tác phẩm hài kịch của ông khiến người ta cười xong rồi lại tràn ngập bi thương, từ một ý nghĩa nào đó mà nói, tác phẩm của ông cũng chính là tác phẩm bi kịch. Tôi nhớ ông từng kể lại câu chuyện thế này: một người phục vụ bưng khay mỉm cười bước vào nhà hàng, đột nhiên bị một vỏ chuối làm cho trượt chân, thế là chật vật ngã nhào xuống đất, mọi người nhìn thấy vậy liền cười ồ lên. Chaplin cho rằng ngã không hề buồn cười, điều khiến người ta buồn cười là một người trong khoảnh khắc từ vui vẻ mà đột nhiên rơi tõm vào nỗi buồn. Sự thấu hiểu này của ông khiến tôi cảm nhận Chaplin là một bậc thầy nghệ thuật đã nhìn thấu vị chua ngọt đắng cay ở nhân gian.
Hạnh phúc đẫm vị cay đắng, nhất định sẽ khiến người ta xao xuyến giống như nụ hoa rải đầy sương sớm. Tôi không biết cả đời mình có thể đạt được hạnh phúc như vậy hay không, bởi vì quá trình nó đến tràn ngập xiềng xích, thực sự khó khăn giống như thuyền đi trong vùng nước nông.
Chúng ta đứng trong vườn thú nhìn thấy con hổ bị nhốt trong lồng sắt thì luôn tràn ngập đồng cảm. Bởi vì uy phong của nó quét sạch sành sanh, lười biếng như một con mèo nhà béo ú. Nhưng chúng ta lại chẳng hề biết rằng, hoàn cảnh của chính chúng ta cũng giống như nó mà thôi, chỉ có điều cái lồng của chúng ta to lớn và vô hình hơn mà thôi.
Nhiệt huyết của chúng ta cũng giống như uy phong của con hổ, đang trở thành cơn gió dài của đêm qua. Thế kỷ 21 có thể thực sự ban cho chúng ta những gì? Khoa học kỹ thuật cao hơn và mới mẻ hơn? Hòa bình tĩnh lặng không gợn sóng như nước mùa thu? Không gian chỉ có nhà thờ mà không có nhà tù? Không còn người hút ma túy và mại dâm, ai nấy đều trở thành người văn minh lịch sự, có học thức sâu rộng? Nếu loài người quả thực phát triển đến cảnh giới này, thế giới còn được gọi là thế giới nữa không? Tôi hoài nghi lúc đó con người e rằng ngay cả dũng khí tự sát cũng tan thành mây khói.
Tôi quá đỗi yêu thích sinh mệnh có cá tính, bởi vì toàn thân họ tỏa ra ánh sáng thần tính. Cho nên tôi vô cùng căm ghét sự ra đời của cừu clone, bởi vì sự xuất hiện của nó là sự thừa nhận đối với sinh mệnh chung chung nhưng lại tràn ngập sự khinh miệt và chế giễu đối với sinh mệnh cá tính. Sinh mệnh có thể sao chép theo cùng một khuôn mẫu trong mắt tôi thì không phải là sinh mệnh. Sinh mệnh là đa nguyên hóa, thế nên trên người họ mới có thể sản sinh ra những ảo tưởng rực rỡ muôn màu.
Sở dĩ sinh mệnh nhân loại có thể được nối tiếp suôn sẻ, có lẽ không chỉ nằm ở việc sinh đẻ (nó suy cho cùng chỉ là một phương thức và thủ đoạn để sinh ra con người), mà nằm ở những ảo tưởng vô tận không dứt. Nếu hỏi tôi trên thế giới này có thứ gì là bất tử, tôi sẽ không chút do dự trả lời rằng: đó là ảo tưởng. Ảo tưởng khiến khao khát sâu kín nhất trong nội tâm kéo khoảng cách lại gần với hiện thực, nó đạt được mục đích giao tiếp ở một mức độ nào đó; ảo tưởng khiến giá trị mà bạn coi trọng nhất được thừa nhận trong khoảnh khắc; ảo tưởng có thể làm tan chảy một ngọn núi băng nguy nga, có thể khiến dòng sông xuất hiện chiếc thuyền nhỏ tựa cầu vồng.
Ảo tưởng bơi lội kiên cường giống như con cá ở trong thung lũng sâu bị kẹp giữa hạnh phúc và đau khổ, nó buộc sợi tơ lãng mạn vào trái tim bạn rồi kéo đến nơi mà đôi chân bạn không thể đặt tới. Cho nên ảo tưởng chính là điểm tựa và động lực mạnh mẽ nhất để con người sinh tồn. Tôi nghĩ nhân loại ở thế kỷ 21 chỉ cần vẫn còn giữ lại ảo tưởng, thì vẫn sẽ tràn ngập sức sống vô tận khiến nguồn cội văn hóa nghệ thuật không bị khô cạn quá sớm.
Khi mới bắt đầu viết lách, trong lòng tôi luôn có một cảm giác nôn nao bất an, bạn chìm đắm trong sự kích động mọi khoảnh khắc, tưởng rằng bản thân đang tạo ra cuộc sống mang tính thơ ca dưới ngòi bút. Tác giả yêu thích nhất vào giai đoạn đó chính là Turgenev và Kawabata Yasunari, phong cảnh và nhân vật dưới ngòi bút của họ rất dễ đạt được sự hài hòa với môi trường cực bắc nơi tôi đang sống.
Lúc đó luôn cảm thấy có một khoảng cách lớn lao với các mối quan hệ nhân tế xung quanh, lạc lõng với thế giới. Hơn mười năm trôi qua khi bước vào tuổi trung niên, tôi mới hiểu ra đó thực ra là một thứ cảm giác nôn nao đáng yêu của tuổi dậy thì, nó mang theo rất nhiều sự hư vinh tự cho là đúng, mà lại đi ngược lại với nghệ thuật mộc mạc.
Bản thân cuộc sống chính là người thầy tốt nhất, nó sẽ vô tri vô giác dẫn dắt bạn bước vào hành trình nhân sinh thực thụ. Bây giờ tôi không còn thích Turgenev lắm, bởi vì dấu vết nhân tạo trong bi kịch dưới ngòi bút của ông quá đậm, hơn nữa bầu không khí thơ ca lan tỏa trên bề mặt tác phẩm quá rõ ràng. Nhưng tôi vẫn đánh giá cao Kawabata Yasunari, tôi cho rằng chỉ có ông mới thực sự đại diện cho tinh thần phương Đông. Cho nên từ một ý nghĩa nào đó mà nói, người uyên bác cả Đông lẫn Tây chỉ có thể trở thành đại học giả, chứ rất khó trở thành đại nghệ sĩ, bởi vì nghệ thuật cần sự gột rửa và hoàn thiện của những con người có phần phiến diện lại rành mạch rõ ràng. Học vấn không cần sự cực đoan, mà nghệ thuật thường lại cần, có lẽ đây là sự lệch lạc trong sự thấu hiểu cá nhân của tôi.
Liệu văn học trong thế kỷ tương lai có còn xuất hiện những đỉnh cao vĩ đại hay không? Tôi thấy khả năng không lớn. Bởi vì văn học không giống như khoa học kỹ thuật, lĩnh vực chưa biết vẫn vô cùng rộng lớn, chỉ cần có phát hiện mới là sẽ gây chấn động toàn cầu.
Văn học dựa vào ngôn từ để duy trì và thể hiện, mà lời nói thì luôn có lúc nói hết. Nhưng tôi vẫn tràn ngập kính trọng và mê đắm đối với nó, bởi vì dù sao nó cũng là chiếc chìa khóa sáng bóng có thể giúp tôi bình thản bước sang thế kỷ mới. Dù nó khiến bạn khó mà nhìn thấu giống như gió chiều, nhưng dù sao bạn cũng có thể cảm nhận được sự vuốt ve dịu dàng và cảm giác sảng khoái thấm vào tận tâm tỳ của nó. Còn những sự vật khác tuyệt đối không mang lại cho tôi nhiệt huyết bền bỉ lâu dài đến thế.
Khoảnh khắc tôi cúi đầu cầu nguyện trong ngôi chùa khói hương nghi ngút, nội tâm tràn ngập những chuyện trần tục chốn nhân gian, việc thoát khỏi cõi trần đối với tôi hình như là một điều không mấy khả thi. Có lẽ chính vì thế, tôi vô cùng sợ hãi hơi thở bụi bặm nhân gian của con người trong thế kỷ tương lai sẽ ngày càng mờ nhạt đi dưới sự chèn ép của đạo đức và văn minh, giống như một cái cây sau khi bị cắt tỉa liên tục không ngừng, cứ đứng thẳng đơ củn củn một cách quy củ, không còn cành xoắn xuýt uốn lượn nào có thể tạo ra bóng râm và sự tưởng tượng biến ảo cho con người nữa, thì cho dù dưới gốc cây này vẫn còn một khoảng râm mát vô cùng nhỏ, chúng ta cũng không nương mình nghỉ ngơi dưới nó.
Mặc dù tôi hiểu rằng việc có được hạnh phúc là cay đắng, nhưng tôi vẫn tha thiết khao khát nó, khao khát nó có thể tưới tắm tôi, làm ướt đẫm tôi như một cơn mưa bất ngờ, dẫu cho nó có đến muộn màng đi chăng nữa! Có phải tôi quá tham lam rồi không?
Triết gia người Anh Russell cho rằng, dân tộc Trung Hoa là dân tộc giàu tính nhẫn nại nhất trên toàn thế giới. Ông cho rằng các dân tộc da trắng đều mê muội chiến tranh, cướp bóc và hủy diệt. Quan điểm này cũng được thể hiện trong các bài viết của Cổ Hồng Minh. Cổ tiên sinh cho rằng: "Ở Trung Quốc, chiến tranh là một tai nạn bất ngờ, nhưng ở châu Âu, chiến tranh lại là một sự tất yếu."
Họ gần như không hẹn mà cùng cho rằng giáo lý Khổng Tử đã ban cho người Trung Quốc tính cách nhã nhặn và yên bình. Mà tôi lại đang suy nghĩ về một vấn đề khác, khi chúng ta tránh xa chiến tranh, chúng ta đang tận hưởng và sáng tạo ra những gì? Châu Âu đang đổ máu, trong khi chúng ta lại đang hút thứ thuốc phiện mà họ dâng lên. Tính nhẫn nại này có gì đáng để ca ngợi chứ? Chúng ta là một dân tộc quá dễ dàng an bài chốn về ngay từ khi mới sinh ra, cho nên tinh thần tự do và năng lực sáng tạo của chúng ta luôn tỏ ra nghèo nàn yếu ớt như vậy.
Tệ hại lớn nhất của Nho giáo theo tôi thấy chính là bóp chết nhiệt huyết của con người.
Thế kỷ 21 sắp đến rồi, đứng trong gió chiều của thế kỷ này, tôi hy vọng thế kỷ mới vẫn sẽ có những sự vật mà thế kỷ chúng ta yêu thích và căm ghét, chúng vẫn có thể mang lại cho chúng ta đủ loại tình cảm phức tạp. Nếu tôi không thể đặt mình vào môi trường đàn cá bay lượn, dải ngân hà rực rỡ, hãy để tâm hồn tôi vươn tới đó. Tôi sẽ tiếp tục hành trình đằng đẵng của thế kỷ mới cùng với những chữ Hán vuông vức đẹp đẽ ấy.
