Đọc năm thứ hai trường cao đẳng sư phạm, vào một ngày mùa thu trời quang mây tạnh, có một nam sinh bỗng nhiên phát điên. Cậu ta tay cầm một thanh sắt, đầu tiên là đập vỡ nát bét kính ở hành lang tầng ba, sau đó lại nhảy xuống tầng hai, vẫn tiếp tục lốp bốp dùng thanh sắt đập kính hành lang. Các bạn học từ trong phòng học hoảng sợ ong tứ tán như chim gặp cung tên, cậu ta thì giống như Tôn Ngộ Không cầm cây gậy bách chiến bách thắng, thần thái phơi phới làm loạn một cách sảng khoái khắp cả tòa nhà, đi đến đâu quét sạch đến đó. Chúng tôi đứng ở bên ngoài tòa nhà, nghe tiếng kính vỡ kinh tâm động phách, căng thẳng dán mắt vào cửa lớn tòa nhà dạy học. Một khi cậu ta bước ra, chúng tôi đã chuẩn bị tinh thần cắm cổ chạy trốn. Đã phát điên rồi, nhỡ đâu cậu ta tiện đường đem mặt chúng tôi ra mà tập kích như đập kính thì sao.

Lãnh đạo nhà trường, thầy cô giáo và cán bộ phòng bảo vệ đều bó tay hết cách, bởi vì trong tay cậu ta có một thanh sắt có sức sát thương cực mạnh, thế nên không ai dám bước vào tòa nhà để ngăn cản cậu ta. Cậu ta cứ thế một đường khải hoàn ca khúc khải hoàn đập sạch sành sanh tất cả các ô cửa kính không sót một mảnh, rồi vô cùng phấn khích đầy khí chất anh hùng bước ra khỏi tòa nhà dạy học. Cậu ta vừa bước ra liền bị cán bộ bảo vệ ẩn nấp ở cửa ra sức tóm gọn.

Hóa ra cậu ta là một nam sinh khoa toán, dáng vẻ thư sinh, ngày thường chưa từng lớn tiếng nói chuyện, học tập rất chăm chỉ, hễ gặp ai là lại nở nụ cười khiêm tốn. Dù tôi chưa từng nói chuyện với cậu ta, nhưng khi vô tình chạm mặt, tôi cũng từng trải nghiệm nụ cười khiêm tốn sau cái gật đầu của cậu ta. Việc cậu ta bỗng nhiên phát điên đã gây ra một trận sóng gió lớn trong khuôn viên trường, có người nói là vì tình yêu, có người nói là vì áp lực bài vở, lại có người nói là vì sự bất mãn với xã hội, tóm lại là mỗi người một ý. Tôi thấy nếu vì tình yêu mà phát điên thì còn đáng thương, chứ nếu vì áp lực bài vở thì quá hoang đường buồn cười. Bởi vì ngôi trường sư phạm của chúng ta dù cậu có học lất phất thế nào cũng vẫn bình an tốt nghiệp, việc gì phải tự chuốc lấy khổ sở cơ chứ. Còn về sự bất mãn với xã hội, tôi không biết cậu ta từng chịu được đả kích gì, trong mắt tôi trên thế giới này chẳng có nơi nào là thiên đường hay tịnh thổ thực sự, việc ôm nỗi bất mãn với một số hiện tượng xấu xa của xã hội là điều bình thường, nhưng nếu ra vẻ ra điều chính nghĩa đến mức khiến bản thân phát điên, thì liệu có thực sự chứng minh được bản thân cậu là một kẻ kiên quyết bảo vệ chân lý từ đầu đến cuối không? Trong mắt tôi, người bảo vệ chân lý trước tiên phải là một người kiên cường.

Cậu học sinh đó đã được người nhà đón về và đưa vào bệnh viện tâm thần. Nhà trường đành phải chở đến một xe kính, để thợ cắt kính cắt từng tấm rồi lắp vào, mất đúng hai ngày trời mới lồng xong. Kính mới mang lại cảm giác sáng bóng như vừa được rửa nước, hành lang vì thế cũng trở nên thoáng đãng sáng sủa hẳn. Chúng tôi đứng nói cười và ngắm nhìn đồng cỏ cùng dòng suối nhỏ ngoài cửa sổ trong hành lang này, hoàn toàn quên mất cậu bạn phát điên nọ. Chỉ đến khi sắp ra trường, đột nhiên lại có người nhắc đến cậu ta, cơn điên không rõ đầu đuôi của cậu ta lại khơi mào cho bàn tán của mọi người. Ai nấy đều tiếc nuối cho cậu ta, nói rằng nếu cậu ta không phát điên, thì cũng đã bước lên cương vị công tác giống như chúng ta rồi. Phàm là những bạn học từng có dịp giao lưu với cậu ta đều dành cho cậu ta lời khen ngợi hết lời, cho rằng ưu điểm lớn nhất của cậu ta chính là sự khiêm tốn, là một người tốt. Khi họ cùng nhau nhấn mạnh hai chữ "khiêm tốn", trong lòng tôi bỗng lóe lên một suy nghĩ: Nhỡ đâu chính "sự khiêm tốn" đã khiến cậu ta phát điên thì sao. Thử nghĩ xem một người suốt ngày đè nén sở thích ghét bỏ của bản thân mà cứ để ý sắc mặt người khác, thiên tính và bản năng của cậu ta tất yếu sẽ chịu muôn vàn tầng cản trở, sớm muộn gì cũng có một ngày cậu ta không chịu nổi những điều này mà phát điên.

Hai chữ "khiêm tốn" trong "Từ điển Tiếng Trung Hiện đại" được chú thích thế này: Khiêm tốn, không tự cao tự đại (thường dùng cho vế dưới đối với vế trên).

Tôi cho rằng lời nhắc trong ngoặc đơn là vô cùng quan trọng. Đã là khiêm tốn thường dùng cho vế dưới đối với vế trên, vậy thì trong quan hệ giao lưu giữa những người cùng trang lứa mà biểu hiện sự "khiêm tốn" thì có phải là điều không bình thường hay không? Khiêm tốn quá mức khiến người ta cảm giác thấp h kém cỏi như kiểu kẹp đuôi làm người, giữa những người cùng trang lứa với nhau đáng lẽ phải là sự cười nói mắng mỏ đối đãi chân thành nhiều hơn. Tôi nghĩ nguyên nhân lớn nhất khiến nam sinh đó phát điên nằm ở chỗ cậu ta đem sự khiêm tốn đáng sợ bày biện rộng rãi ra trước mặt những người đồng lứa, cậu ta giống như tự treo mình lơ lửng giữa không trung, lên không được mà xuống cũng không xong, hoàn cảnh lúng túng, lâu dần tâm hồn cậu ta sụp đổ, thế nên cuối cùng cậu ta mới ra tay đập nát những tấm kính một cách dũng mãnh chẳng có chút khiêm tốn nào.

Khiêm tốn thực ra là một loại phẩm chất xuất hiện sau khi đã qua che đậy. Nó mang ý vị lấy lòng. Nó là sát thủ ẩn hình áp chế sự phát triển lành mạnh của cá tính. Trong cuộc sống hiện đại, do các mối quan hệ xã hội đan xen phức tạp và những cuộc tranh giành lợi ích đủ mọi hình thù, sự khiêm tốn đôi khi còn trở thành một phương thức hiệu quả để bảo vệ bản thân, đó chính là giả vờ khiêm tốn, giả làm con cháu để thu lại lợi ích từ đó. Bởi vì dân tộc Trung Hoa vốn có tiếng là "lễ nghi chi bang" của chúng ta coi sự khiêm tốn là một mỹ đức. Nhìn thấy một người đứng trước mặt bạn nơm nớp lo sợ, rũ mày cụp mắt, cẩn thận từng li từng tí, gật đầu khom lưng trò chuyện với bạn, bao giờ cũng dễ chịu hơn nhiều so với việc nhìn thấy một người đứng trên cao nhìn xuống, mày bay sắc múa, sai khiến hách dịch thậm chí là kiêu căng hống hách trò chuyện với bạn. Cho nên sự khiêm tốn giả tạo trên xã hội vô cùng thịnh hành, hoành hành ngang ngược, dù biết rõ đó là một sự ngụy thiện, nhưng vẫn cứ hò theo kẻ này người nọ.

Sự khiêm tốn chân chính là tự làm tổn thương bản thân (như người bạn phát điên nọ của tôi), cho nên khiến người ta đồng cảm; còn sự khiêm tốn giả tạo lại đi làm tổn thương người khác, điều nó muốn làm chính là ép bạn phát điên. Đây là điều mà mãi gần đây tôi mới ngộ ra sâu sắc.

Cách đây không lâu tôi đến một điểm du lịch rất nổi tiếng để tham gia một hội nghị nào đó. Ban tổ chức trong khâu tiếp đón quả thực rất chu đáo nhiệt tình, khiến người ta cảm động. Dù là ăn uống hay chỗ ở đều khiến người ta cảm thấy rất thoải mái. Trong đó có một người tiếp đón chúng ta lại càng mặt mày khiêm tốn hơn nữa, chốc chốc lại hỏi ở có tốt không, chốc chốc lại hỏi ăn có hợp miệng không, sự quan tâm chăm sóc tỉ mỉ đến từng chi tiết này đôi khi thậm chí còn khiến người ta có cảm giác nơm nớp lo sợ. Người này nói bất cứ câu nào với bạn, trước tiên cũng phải thốt ra một câu "xin lỗi", khoảnh khắc đó bạn sẽ hoảng hốt bối rối cứ tưởng mình đã làm gì sai trái, thế nhưng những gì người này nói với bạn chẳng qua chỉ là ngày mai mấy giờ dậy ăn sáng, buổi chiều đi điểm tham quan nào và những chuyện đại loại thế. Điều này không khỏi khiến người ta kinh ngạc, cảm thấy mấy lời khách sáo này thực sự chẳng có lý do gì cả. Tôi từ trước đến nay vẫn thấy e dè với chữ bút lông, cho nên hễ đến lúc ký tên là lại thấp thỏm bất an, nếu chủ nhà chuẩn bị bút mềm carbon thì có thể giải tỏa sự ngượng ngùng này, ngặt nỗi đôi khi chỉ có mỗi cây bút lông nằm ngang bên nghiên mực, nhìn thấy văn phòng tứ bảo cứ như nhìn thấy dụng cụ tra tấn khiến người ta đột ngột sinh ra cảm giác lạnh gáy, cái sự hư vinh của tôi thường khiến tôi chuồn sớm khỏi nơi ký tên đông đúc, trốn chạy lấy người, chỉ sợ chữ của mình mang ra bêu xấu thiên hạ. Có một ngày tôi đã lẻn đi như thế, thế nhưng không ngờ người lúc nào cũng mặt mày khiêm tốn nọ lại tìm đến tôi nói rằng, người ta tiếp đón các anh chị chẳng có ác ý gì, chỉ cầu xin mấy người nổi tiếng các anh chị ký cho một chữ thôi là để tôn trọng anh, sao anh lại bày ra cái vẻ mặt khinh khỉnh thế? Tôi như đối mặt với đại địch đem sự tình thật thà kể ra, thế nhưng chẳng ăn thua gì. Người này có lẽ đã đinh ninh cho rằng tôi đang trưng ra cái vẻ ta đây "người nổi tiếng", thật là oan uổng quá! Đem tôi nghĩ thành người nổi tiếng là đề cao tôi thì không nói làm gì, chẳng có vị khách mời nào lại đi nghĩ chuyện đắc tội với chủ nhà cả. Thế là tôi nghĩ, sự khiêm tốn mà tôi nhìn thấy ban đầu chẳng qua chỉ là một lớp ôn hòa giả tạo ẩn giấu đằng sau vẻ sát khí đằng đằng, sự thật cũng đã chứng minh điều đó. Khi tôi sau đó tại điểm du lịch đó phát biểu vài lời thật lòng về cuộc phỏng vấn của một đơn vị truyền thông nào đó, nói rằng phong cảnh này tôi không hề xa lạ, không thấy có gì mới mẻ, thì ngay lập tức phải hứng chịu sự công kích của những kẻ khiêm tốn khác: Giọng điệu to tát thật đấy, quá mức tự cho là đúng rồi...

Vậy thì họ cần tôi nói cái gì cơ chứ? Tôi cuối cùng cũng đã hiểu ra, chính là muốn nhào nặn tôi thành một kẻ khiêm tốn giống như bọn họ, mỉm cười hướng về phong cảnh cũ kỹ mà bộc lộ cảm xúc một cách vô tâm vô phế, đối với mỗi một nhân viên tiếp đón (dù cho khí chất của họ có khiến bạn không thích thế nào đi nữa) cũng phải khom lưng cúi đầu chắp tay tạ ơn, có lẽ chỉ có như thế, tôi mới là một con người hoàn thiện trong mắt bọn họ chăng?

Nhưng tôi không muốn trở thành cái loại người khiêm tốn đó, bởi vì thứ khiêm tốn đó sẽ khiến tôi phát điên. Tôi sống tuy không rực rỡ, nhưng rất bình dị, vừa khao khát tình yêu vừa yêu văn học, không muốn phát điên. Hơn nữa, tôi tin rằng một tâm hồn thực sự tự do sẽ khiến cho sự nhiệt huyết và tài năng của tôi không bao giờ cạn kiệt. Chỉ có như vậy, tôi mới xứng đáng với bản thân mình và Thượng đế.