Mùa hè năm ngoái, tôi tình cờ đi qua các đồng bằng ở Iowa giữa một đợt nắng nóng như thiêu đốt, và thật may mắn khi người bạn đồng hành của tôi lại là James Quayle Burden — hay Jim Burden, cách mà chúng tôi vẫn gọi anh ở miền Tây. Anh và tôi là bạn cũ — chúng tôi lớn lên cùng nhau tại một thị trấn ở Nebraska — và chúng tôi có rất nhiều chuyện để trò chuyện. Trong khi đoàn tàu lướt nhanh qua những dặm ruộng lúa mì chín vàng tưởng như không dứt, qua những thị trấn nhỏ, những đồng cỏ rực rỡ hoa và các tán sồi đang héo rũ dưới ánh mặt trời, chúng tôi ngồi trong toa quan sát, nơi những thanh gỗ nóng bỏng tay và bụi đỏ phủ dày lên vạn vật. Bụi bặm, hơi nóng và cơn gió hầm hập ấy gợi lại trong chúng tôi biết bao kỷ niệm. Chúng tôi bàn về cảm giác khi trải qua tuổi thơ ở những thị trấn nhỏ bé như thế này — vùi mình trong lúa mì và ngô, dưới những thái cực khí hậu đầy kích thích: những mùa hè oi ả khi thế giới trải ra một màu xanh dập dờn dưới vòm trời rực rỡ, lúc con người như nghẹt thở giữa thảm thực vật, trong sắc màu và hương thơm của cỏ dại nồng hăng cùng những vụ mùa nặng trĩu; những mùa đông bão bùng ít tuyết, khi cả vùng đất bị lột trần và xám xịt như tấm tôn. Chúng tôi đều đồng tình rằng bất cứ ai chưa từng lớn lên ở một thị trấn đồng cỏ nhỏ bé thì không thể nào thấu hiểu được điều đó. Đó là một thứ tình đồng đội đặc biệt, chúng tôi bảo vậy.

Mặc dù cả Jim Burden và tôi đều sống ở New York và là bạn lâu năm, tôi không gặp anh ấy mấy khi ở đó. Anh là cố vấn pháp lý cho một trong những hãng đường sắt lớn ở miền Tây, và đôi khi vắng mặt khỏi văn phòng ở New York cả mấy tuần liền. Đó là một lý do khiến chúng tôi không thường xuyên gặp nhau. Lý do thứ hai là tôi không thích vợ anh ấy.

Khi Jim hãy còn là một luật sư trẻ vô danh, đang chật vật tìm chỗ đứng ở New York, sự nghiệp của anh bỗng phất lên nhờ một cuộc hôn nhân hào nhoáng. Genevieve Whitney là con gái duy nhất của một nhân vật danh giá. Cuộc kết hôn của cô với chàng thanh niên Burden từng là tâm điểm của những lời bàn tán cay nghiệt vào thời điểm đó. Người ta đồn rằng cô đã bị chính người họ hàng của mình là Rutland Whitney nhẫn tâm phụ bạc, và việc cô kết hôn với người đàn ông vô danh đến từ miền Tây này chỉ là để ra vẻ thách thức. Ngay từ dạo ấy, cô đã là một cô gái bướng bỉnh, ngổ ngáo, thích gây sốc cho bạn bè. Về sau, khi tôi quen biết cô, cô vẫn luôn làm những điều bất ngờ. Cô từng hiến một trong những ngôi nhà ở thành phố của mình làm trụ sở phong trào đòi quyền bầu cử cho phụ nữ, tự dựng một vở kịch của chính mình tại Nhà hát Princess, bị bắt vì đứng gác biểu tình trong cuộcình công của công nhân may mặc, v.v. Tôi chưa bao giờ tin rằng cô thực sự có nhiều cảm xúc đối với những phong trào mà cô mượn tên tuổi và sự quan tâm chớp nhoáng của mình để ủng hộ. Cô xinh đẹp, tháo vát, có năng lực điều hành, nhưng đối với tôi, cô có vẻ là người khó lay động và theo bản chất thì hoàn toàn không có khả năng nhiệt tình. Tôi nghĩ rằng gu sống điềm đạm của chồng khiến cô chướng tai gai mắt, và cô thấy việc sắm vai người bảo trợ cho một nhóm nhà thơ, họa sĩ trẻ theo đuổi tư tưởng cấp tiến nhưng tài năng làng nhàng là một việc bõ công. Cô có tài sản riêng và sống cuộc đời của riêng mình. Vì lý do nào đó, cô vẫn muốn giữ danh phận là bà James Burden.

Còn về phần Jim, chẳng có sự thất vọng nào đủ sức làm lạnh đi bản tính lãng mạn và nồng nhiệt vốn có của anh. Bản tính này, dù từng khiến anh trông rất buồn cười hồi còn niên thiếu, lại chính là một trong những yếu tố vững chắc nhất làm nên thành công của anh. Anh đem lòng yêu tha thiết bằng cả sinh mệnh vùng đất rộng lớn mà tuyến đường sắt của công ty anh chạy qua và tỏa nhánh. Niềm tin và sự hiểu biết sâu sắc của anh về vùng đất ấy đã đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của nó. Anh luôn có thể huy động vốn cho các dự án mới ở Wyoming hay Montana, đồng thời giúp những thanh niên ngoài đó làm nên những điều phi thường trong lĩnh vực khai mỏ, gỗ lụt và dầu khí. Nếu một thanh niên có chí hướng mà lọt được vào mắt xanh của Jim Burden, lại khéo léo đi theo anh những khi anh dấn thân vào chốn hoang vu để săn lùng những thung lũng lạc lõng hay khám phá những hẻm vực mới, thì nguồn vốn — thứ quyết định hành động — thường sẽ xuất hiện. Jim vẫn có khả năng đắm chìm vào những giấc mơ lớn lao ở miền Tây ấy. Dù nay đã hơn bốn mươi tuổi, anh vẫn tiếp đón những con người mới và những dự án mới với sự bộc phát đầy nhiệt huyết từng khiến những người bạn thuở nhỏ nhớ về anh. Trong mắt tôi, anh dường như chẳng hề già đi. Nước da hồng hào, mái tóc màu cát cùng đôi mắt xanh đổi màu chớp nhoáng vẫn là của một chàng trai trẻ, và sự quan tâm ân cần, đồng cảm của anh dành cho phụ nữ thì vừa đậm chất thanh xuân, vừa đậm chất miền Tây và nước Mỹ.

Suốt ngày hôm đó, khi chúng tôi vượt qua Iowa giữa cái nắng như thiêu đốt, câu chuyện của chúng tôi cứ quay trở lại với một nhân vật trung tâm, một cô gái người Bohemia mà chúng tôi từng quen biết từ lâu và đều vô cùng ngưỡng mộ. Hơn bất kỳ ai khác mà chúng tôi nhớ đến, cô gái này dường như tượng trưng cho quê hương, cho những hoàn cảnh sống, cho cả cuộc phiêu lưu tuổi thơ của chúng tôi. Cất lên tên cô là gọi về những hình ảnh về con người và chốn cũ, là khởi đầu một vở kịch tĩnh lặng trong tâm trí. Tôi đã hoàn toàn mất liên lạc với cô, nhưng Jim đã tìm lại được cô sau bao năm dài, nối lại một tình bạn có ý nghĩa rất lớn đối với anh, và giữa cuộc sống bận rộn của mình, anh đã chắt chiu khoảng thời gian để tận hưởng tình bạn ấy. Ngày hôm đó, tâm trí anh tràn ngập hình bóng cô. Anh khiến tôi như được nhìn thấy cô lần nữa, cảm nhận sự hiện diện của cô, và khơi dậy tất cả tình cảm gắn bó thuở nào của tôi dành cho cô.

— Tôi không sao hiểu được, — anh bộc trực nói, — tại sao từ trước đến nay cậu chưa từng viết bất cứ điều gì về Ántonia.

Tôi bảo anh rằng tôi vẫn luôn cảm thấy những người khác — chẳng hạn như chính anh — hiểu rõ cô ấy hơn tôi rất nhiều. Tuy nhiên, tôi sẵn sàng thỏa thuận với anh điều này: tôi sẽ viết ra giấy tất cả những gì tôi nhớ về Ántonia nếu anh cũng làm như vậy. Bằng cách đó, chúng tôi có thể phác họa lại chân dung cô ấy.

Anh vò rối mái tóc bằng một cử động nhanh nhẹn, đầy hào hứng — điệu bộ thường báo hiệu một quyết định mới ở anh — và tôi có thể nhận ra gợi ý của tôi đã hấp dẫn anh. — Có lẽ tớ sẽ làm, có lẽ tớ sẽ làm đấy! — anh tuyên bố. Anh đăm đăm nhìn ra ngoài cửa sổ một lúc, và khi quay lại nhìn tôi, đôi mắt anh bỗng bừng sáng với vẻ minh mẫn xuất phát từ một điều gì đó mà chính tâm trí anh đang nhìn thấy. — Dĩ nhiên rồi, — anh nói, — tớ sẽ phải viết theo lối trực diện, và nói rất nhiều về bản thân mình. Tớ chỉ có thể biết và cảm nhận cô ấy thông qua chính mình, và tớ thì chẳng có kinh nghiệm gì với những hình thức thể hiện khác.

Tôi bảo anh rằng cách mà anh biết và cảm nhận về cô ấy lại chính là điều tôi khao khát được biết nhất về Ántonia. Anh đã có những cơ hội mà tôi, một cô bé chỉ đứng nhìn cô ấy đến rồi đi, không tài nào có được.

Nhiều tháng sau, Jim Burden đến căn hộ của tôi vào một buổi chiều mùa đông bão tuyết, kẹp chặt một cặp đựng tài liệu phồng rôm dưới lớp áo khoác lông thú. Anh mang nó vào phòng khách và vỗ nhẹ lên chiếc cặp với vẻ tự hào khi đứng sưởi ấm đôi bàn tay.

— Tớ vừa hoàn thành nó tối qua — tập tài liệu về Ántonia, — anh nói. — Thế còn của cậu thì sao?

Tôi đành thú nhận rằng bài viết của mình vẫn chưa vượt qua nổi vài trang ghi chép rời rạc.

— Ghi chép á? Tớ chẳng ghi chép gì sất. — Anh uống cạn một hơi tách trà rồi đặt chiếc tách xuống. — Tớ chẳng sắp xếp hay đảo lộn gì cả. Tớ cứ thế viết ra những gì mà cái tên Ántonia gợi lại trong tớ về cô ấy, về bản thân tớ và những người khác. Chắc là nó chẳng có bố cục gì sổng. Tiêu đề cũng chẳng có luôn.

Anh bước sang phòng bên, ngồi vào bàn làm việc của tôi và viết lên phần bìa hồng hào của chiếc cặp tài liệu một từ: “Ántonia”. Anh chau mày nhìn nó một lát, rồi thêm vào một từ phía trước, biến nó thành “Ántonia của tôi”. Điều đó có vẻ đã làm anh thỏa mãn.

— Hãy đọc nó ngay khi cậu có thể, — anh đứng dậy nói, — nhưng đừng để nó ảnh hưởng đến câu chuyện của chính cậu.

Câu chuyện của chính tôi chưa bao giờ được viết ra, nhưng bản tường thuật dưới đây chính là bản thảo của Jim, về cơ bản đúng như những gì anh đã mang đến cho tôi.