Một buổi chiều, chúng tôi đang học đọc sách trên bờ cỏ ấm áp nơi con lửng sinh sống. Đó là một ngày ngập tràn ánh nắng hổ phách, nhưng trong không khí đã phảng phất cái lạnh của mùa đông sắp tới. Sáng hôm đó, tôi đã thấy lớp băng mỏng đóng trên ao ngựa nhỏ, và khi đi qua khu vườn, chúng tôi thấy những khóm măng tây cao lêu ngêu với những quả đỏ mọng đang nằm rạp trên mặt đất, thành một đống xanh nhầy nhụa.

Tony đi chân trần, con bé run lên trong chiếc váy cotton và chỉ thấy dễ chịu khi chúng tôi rúc mình trên nền đất nung ấm dưới bầu nắng rực rỡ. Lúc này, con bé đã có thể trò chuyện với tôi về hầu hết mọi thứ. Chiều hôm ấy, nó đang kể cho tôi nghe rằng ở quê hương nó, người ta quý trọng con lửng bạn của chúng tôi biết bao, và người ta nuôi một giống chó đặc biệt với đôi chân rất ngắn để săn lùng loài vật này. Nó bảo những con chó đó sẽ chui xuống hang để đối đầu với con lửng và tiêu diệt nó ở dưới lòng đất trong một trận chiến khốc liệt; bạn có thể nghe thấy tiếng sủa và tiếng kêu ẳng ẳng ở phía bên ngoài. Sau đó, con chó lê thân trở lên, đầy những vết cắn và vết cào, để được chủ thưởng và cưng nựng. Nó biết một con chó có đính một ngôi sao trên vòng cổ cho mỗi con lửng mà con chó đó đã hạ sát.

Lũ thỏ hôm đó nhanh nhẹn hơn thường lệ. Chúng cứ chồm lên khắp xung quanh chúng tôi, rồi lao vút xuống khe suối như thể đang chơi một trò chơi nào đó. Nhưng những sinh vật nhỏ bé vo ve sống trong đám cỏ thì đã chết hết—tất cả chỉ còn lại một con. Trong lúc chúng tôi đang nằm tựa lưng vào bờ cỏ ấm áp, một con côn trùng nhỏ xíu có màu xanh nhạt và mong manh nhất bước ra khỏi đám cỏ trâu một cách nhọc nhằn rồi cố nhảy vào một bụi cỏ rễ xanh. Nó nhảy hụt, ngã lăn ra, rồi ngồi thừ với cái đầu cụp giữa đôi chân dài, cặp ăng-ten rung rẩy, như thể nó đang đợi có gì đó đến kết liễu đời mình. Tony liền vun một cái ổ ấm áp trong lòng bàn tay cho nó; con bé trò chuyện với nó một cách vui vẻ và chiều chuộng bằng tiếng Bohemia. Chẳng mấy chốc, nó bắt đầu cất tiếng hát cho chúng tôi nghe—một tiếng kêu nhỏ rả rích, khàn đục. Nó áp con vật sát tai mình và cười khúc khích, nhưng chỉ một khoảnh khắc sau, tôi thấy khóe mắt nó rưng rưng lệ. Nó bảo tôi rằng ở ngôi làng quê nhà của nó có một bà ăn mày già chuyên đi bán các loại thảo mộc và rễ cây mà bà đào được trong rừng. Nếu bạn rước bà vào nhà và cho một chỗ ấm áp bên đống lửa, bà sẽ hát cho lũ trẻ nghe những bài hát cổ bằng một giọng khàn khàn thế này. Người ta gọi bà là Mẹ Hata, và lũ trẻ rất thích thú mỗi khi thấy bà đến, chúng thường để dành bánh kẹo và đồ ngọt cho bà.

Khi bờ cỏ ở phía bên kia khe suối bắt đầu đổ một dải bóng râm hẹp, chúng tôi biết mình phải lên đường trở về nhà; cái lạnh ập đến rất nhanh khi mặt trời ngả thấp, và chiếc váy của Ántonia thì mỏng manh. Chúng tôi phải làm gì với sinh vật nhỏ bé mỏng manh mà chúng tôi vừa dụ dỗ trở lại cuộc sống bằng những lời đường mật đây? Tôi ngỏ ý muốn cho nó vào túi áo, nhưng Tony lắc đầu và cẩn thận đặt con côn trùng xanh lên mái tóc mình, rồi thắt chiếc khăn tay lớn trùm hờ lên những lọn tóc xoăn. Tôi bảo sẽ đi cùng con bé cho đến khi trông thấy Suach Creek, rồi sau đó sẽ quay đầu chạy về nhà. Chúng tôi cứ thong thả bước đi, vô cùng hạnh phúc, xuyên qua ánh sáng huyền ảo của buổi chiều muộn.

Tất cả những buổi chiều mùa thu ấy đều giống hệt nhau, nhưng tôi chưa bao giờ thấy nhàm chán. Trải dài tầm mắt, hàng dặm cỏ màu đỏ đồng ngập chìm trong ánh nắng chói chang và dữ dội hơn bất kỳ thời điểm nào trong ngày. Những cánh đồng ngô vàng óng ánh sắc đỏ, những đống cỏ khô ửng hồng và đổ những chiếc bóng dài dằng dặc. Cả vùng thảo nguyên giống như bụi cây bốc cháy rực lửa mà không hề tàn lụi. Khoảnh khắc ấy lúc nào cũng mang theo niềm hân hoan của chiến thắng, của một kết thúc khải hoàn, tựa như cái chết của một người anh hùng—những người anh hùng ngã xuống khi tuổi đời còn trẻ và đầy vinh quang. Đó là một sự biến dung bất ngờ, một sự thăng hoa của ngày tàn.

Biết bao buổi chiều Ántonia và tôi đã cùng nhau lê bước trên thảo nguyên dưới khung cảnh tráng lệ ấy! Và lúc nào cũng có hai chiếc bóng đen dài ngoẵng lướt đi phía trước hoặc bám theo sau chúng tôi, như những đốm tối trên thảm cỏ đỏ rực.

Chúng tôi đã im lặng suốt một hồi lâu, và vành đai mặt trời càng lúc càng lún sâu xuống mặt phẳng thảo nguyên, thì chúng tôi nhìn thấy một bóng người đang di chuyển ở rìa vùng cao nguyên, vác một khẩu súng trên vai. Hắn ta đi rất chậm chạp, lê lết từng bước chân như thể chẳng có mục đích gì. Chúng tôi liền cất tiếng chạy ào lên để bắt kịp.

‘Bố tôi lúc nào cũng ốm,’ Tony thở hồng hộc trong lúc chúng tôi đang phi nước đại. ‘Trông bố không khỏe đâu, Jim.’

Khi chúng tôi đến gần ông Shimerda, con bé liền gọi lớn, và ông ngẩng đầu lên ngó quanh. Tony chạy bổ tới, nắm lấy bàn tay ông và áp vào má mình. Con bé là người duy nhất trong gia đình có thể đánh thức ông lão khỏi cơn lờ đờ mà dường như ông vẫn sống trong đó. Ông lấy chiếc túi ở thắt lưng ra và cho chúng tôi xem ba con thỏ mà ông vừa bắn được, nhìn Ántonia với một nụ cười nhợt nhạt tựa mùa đông rồi bắt đầu kể cho con bé nghe điều gì đó. Nó quay sang tôi.

‘Bố tôi làm cho tôi chiếc mũ nhỏ bằng bộ da, mũ nhỏ đi mùa đông đấy!’ con bé sung sướng thốt lên. ‘Thịt để ăn, da làm mũ’—nó đếm từng công dụng trên những ngón tay.

Cha nó đặt tay lên mái tóc nó, nhưng con bé liền bắt lấy cổ tay ông và nhấc ra một cách cẩn thận, miệng nói liên hồi với ông. Tôi nghe thấy cái tên Mẹ Hata. Ông cởi chiếc khăn tay ra, dùng ngón tay rẽ mái tóc con bé ra và đứng lặng nhìn xuống con côn trùng màu xanh. Khi nó bắt đầu kêu r rỉ khẽ khàng, ông lắng nghe cứ như thể đó là một âm thanh tuyệt diệu vậy.

Tôi nhặt khẩu súng mà ông vừa đánh rơi; một món đồ cổ kỳ lạ từ quê nhà, ngắn và nặng, có chạm khắc hình đầu một con hươu đực trên búa cò súng. Khi thấy tôi đang săm soi, ông quay lại nhìn tôi với ánh mắt xa xăm luôn khiến tôi có cảm giác như mình đang đứng dưới đáy một cái giếng sâu. Ông nói một cách ân cần và trang trọng, và Ántonia dịch lại:

‘Bố tôi bảo khi nào bạn lớn tướng, bố sẽ cho bạn khẩu súng này. Đẹp lắm, từ xứ Bohemia đấy. Nó vốn thuộc về một người đàn ông vĩ đại, rất giàu có, kiểu như ở đây các bạn không có đâu; rất nhiều đồng ruộng, rất nhiều khu rừng, rất nhiều ngôi nhà lớn. Bố tôi từng chơi đàn trong đám cưới của ông ấy, và ông ấy đã tặng bố tôi khẩu súng đẹp này, rồi bố tôi sẽ tặng lại cho bạn.’

Tôi rất vui vì dự định này thuộc về thì tương lai. Chưa từng có gia đình nào thích đem cho hết những gì họ có như nhà Shimerda. Ngay cả người mẹ cũng luôn mang đồ ra cho tôi, dẫu tôi biết thừa bà ấy mong đợi những món quà có giá trị tương xứng đáp lễ. Chúng tôi đứng đó trong sự im lặng thân tình, trong khi vị nhạc công yếu ớt nương náu trên mái tóc Ántonia vẫn tiếp tục khúc ca rả rịch của mình. Nụ cười của ông lão khi lắng nghe mới tràn ngập nỗi buồn làm sao, một sự xót xa cho muôn sự, khiến tôi suốt đời không bao giờ quên được. Khi mặt trời lặn hẳn, một bầu không khí mát lạnh bất chợt tràn về cùng mùi hương đậm đà của đất và cỏ khô đang héo dần. Ántonia và cha cô bé dắt tay nhau bước đi, còn tôi cài khuy áo khoác lại và cắm cổ chạy đua với cái bóng của chính mình để về nhà.