Mọi người đều nói, “Thật là cay đắng làm sao khi chúng ta phải chết” — một lời phàn nàn kỳ lạ thốt ra từ miệng những kẻ từng phải sống. — Lịch của Pudd’nhead Wilson.
Khi giận dữ, hãy đếm đến bốn; khi vô cùng giận dữ, hãy chửi thề. — Lịch của Pudd’nhead Wilson.
Thỉnh thoảng, sau khi lên giường đi ngủ, Tom lại giật mình tỉnh giấc, và ý nghĩ đầu tiên hiện lên trong đầu cậu là: “Ồ, thật hạnh phúc, hóa ra tất cả chỉ là một giấc mơ!” Rồi cậu lại nặng nề buông mình xuống giường, kèm theo một tiếng rên rỉ và lời lẩm bẩm: “Một kẻ da đen! Mình là một kẻ da đen! Ôi, ước gì mình đã chết quách đi cho rồi!”
Cậu tỉnh giấc lúc bình minh với nỗi kinh hoàng ấy lặp lại một lần nữa, và rồi cậu hạ quyết tâm không thèm đếm xỉa gì đến giấc ngủ phản chủ đó nữa. Cậu bắt đầu suy nghĩ. Những suy nghĩ cay đắng làm sao. Chúng cứ luẩn quẩn trong đầu theo đại khái hướng này:
“Tại sao lại sinh ra người da đen với người da trắng nhỉ? Tội ác gì đã được phạm bởi kẻ da đen đầu tiên chưa từng được sinh ra, để rồi lời nguyền của sự sinh thành lại giáng xuống hắn? Và tại sao lại có sự khác biệt khủng khiếp đến thế giữa người da trắng và da đen? … Số phận của kẻ da đen sao mà cay đắng thế, vào buổi sáng hôm nay! — thế mà cho đến tận tối qua, một ý nghĩ như vậy chưa từng xuất hiện trong đầu mình.”
Cậu thở dài và rên rỉ suốt một tiếng đồng hồ hoặc hơn thế nữa. Sau đó, “Chambers” rụt rè bước vào để báo rằng bữa sáng đã gần xong. “Tom” đỏ bừng mặt khi thấy thanh niên da trắng thuộc dòng dõi quý tộc này lại khép nép trước mình, một kẻ da đen, và gọi mình là “Thiếu gia.” Cậu cộc cằn bảo—
“Biến khỏi tầm mắt tao!” Và khi cậu thanh niên kia đã đi khuất, cậu lẩm bẩm: “Nó chẳng làm hại gì mình cả, tội nghiệp thật, nhưng giờ đây nó cứ chướng mắt thế nào ấy, vì nó là Driscoll, chàng thanh niên quyền quý, còn mình thì lại là một… ôi, ước gì mình đã chết quách đi!”
Một trận phun trào khổng lồ, tựa như vụ nổ Krakatoa cách đây vài năm, đi kèm với những trận động đất, sóng thần và những đám mây bụi núi lửa, làm thay đổi diện mạo của cảnh quan xung quanh đến mức không thể nhận ra, kéo sụp những vùng đất cao, nâng những vùng thấp lên, tạo ra những hồ nước nên thơ ở những nơi từng là sa mạc, và biến những đồng cỏ xanh mướt trước kia thành những bãi tha ma hoang tàn. Thảm họa khủng khiếp giáng xuống đời Tom cũng đã làm thay đổi cảnh quan đạo đức trong lòng cậu theo một cách tương tự như vậy. Cậu nhận thấy một số vùng trũng thấp trong nhân cách của mình đã được nâng lên thành những lý tưởng, còn một số lý tưởng thì tụt sâu xuống tận thung lũng, nằm đó cùng với vải thô tang tóc và tro tàn của đá bọt cùng diêm sinh trên những cái đầu tàn tạ của chúng.
Suốt mấy ngày liền, cậu lang thang đến những nơi quạnh hiu, cứ nghĩ ngợi, nghĩ ngợi, nghĩ ngợi — cố gắng tìm lại phương hướng cho chính mình. Đó là một công việc hoàn toàn mới mẻ. Nếu vô tình gặp một người bạn, cậu nhận ra rằng thói quen của cả một đời người đã biến mất một cách kỳ lạ — cánh tay cậu buông thõng xuống thay vì theo phản xạ tự nhiên giơ ra để bắt tay. Đó chính là phần “da đen” trong con người cậu đang bộc lộ sự nhún nhường, khiến cậu đỏ mặt vì xấu hổ và bối rối. Và phần “da đen” trong cậu lại tỏ ra ngạc nhiên khi người bạn da trắng chủ động chìa tay ra để bắt tay với cậu. Cậu thấy phần “da đen” trong mình theo phản xạ vô điều kiện phải tránh đường trên vỉa hè cho một kẻ côn đồ và lang thang da trắng. Khi Rowena, sinh vật quý giá nhất trong tim cậu, bức tượng thần mà cậu tôn thờ trong bí mật, mời cậu bước vào, phần “da đen” trong con người cậu bèn kiếm cớ lắp bắp trong sự lúng túng, không dám bước vào để ngồi ngang hàng với những người da trắng đáng sợ kia. Phần “da đen” trong cậu cứ co ro, lủi thủi chỗ này, chỗ nọ, chỗ kia, tưởng tượng ra rằng mình nhìn thấy sự nghi ngờ và có lẽ cả sự phát giác trên mọi khuôn mặt, trong mọi giọng điệu và cử chỉ. Hành vi của Tom mới kỳ lạ và khác thường làm sao, khiến người ta phải chú ý, quay đầu lại nhìn theo khi cậu bước qua; và mỗi khi cậu ngoái lại nhìn — điều mà cậu không sao cưỡng lại được, mặc dù đã hết sức cố gắng — rồi bắt gặp cái vẻ đầy khó hiểu trên gương mặt của ai đó, cậu lại cảm thấy dạ dày quặn thắt, và chuồn khỏi tầm mắt thiên hạ nhanh nhất có thể. Chẳng mấy chốc, cậu đâm ra mang tâm lý và dáng vẻ của một kẻ bị săn đuổi, rồi cậu lại bỏ trốn lên những đỉnh đồi và chốn hoang vu vắng lặng. Cậu tự nhủ rằng lời nguyền của Ham đang giáng xuống đời mình.
Cậu đâm ra sợ hãi mỗi bữa ăn; phần “da đen” trong con người cậu cảm thấy xấu hổ khi phải ngồi vào bàn ăn cùng những người da trắng, và lúc nào cũng nơm nớp lo sợ bị phát giác; và có lần khi Thẩm phán Driscoll cất lời: “Mày bị làm sao thế? Trông mày hiền lành chẳng khác nào một thằng da đen,” cậu có cảm giác giống như những kẻ giết người giấu mặt vẫn thường cảm thấy khi kẻ tố cáo cất lên câu: “Chính ngươi là kẻ đó!” Tom liền nói rằng mình không được khỏe rồi đứng dậy bỏ bữa.
Sự quan tâm chăm sóc cùng những lời ve vãn của người “dì” trên danh nghĩa giờ đây trở thành nỗi kinh hoàng đối với cậu, và cậu tìm cách tránh xa họ.
Và suốt khoảng thời gian ấy, lòng căm thù đối với người “chú” trên danh nghĩa cứ lớn dần trong tim cậu; bởi cậu tự nhủ: “Ông ta là người da trắng; còn ta là nô lệ, là tài sản, là món đồ của ông ta, và ông ta có thể bán ta đi bất cứ lúc nào, y như bán con chó của ông ta vậy.”
Suốt khoảng một tuần lễ sau đó, Tom cứ đinh ninh rằng nhân cách của mình đã trải qua một sự biến đổi vô cùng triệt để. Nhưng đó chỉ là vì cậu không thực sự hiểu rõ chính mình.
Theo một vài phương diện, quan điểm của cậu đã thay đổi hoàn toàn và sẽ chẳng bao giờ quay lại như trước được nữa, thế nhưng cấu trúc cốt lõi trong nhân cách của cậu thì không hề thay đổi, và cũng không thể thay đổi nổi. Một hoặc hai nét tính cách rất quan trọng của cậu đã bị biến đổi, và rồi theo thời gian, những hệ quả sẽ sinh ra từ sự thay đổi này nếu có cơ hội — những hệ quả mang tính chất vô cùng nghiêm trọng. Dưới ảnh hưởng của một cuộc chấn động lớn về tinh thần và đạo đức, nhân cách cùng những thói quen của cậu thoạt nhìn có vẻ đã thay đổi hoàn toàn, thế nhưng chỉ một thời gian sau, khi cơn bão dịu xuống, cả hai lại bắt đầu quay về vị trí cũ. Cậu dần dà rơi trở lại những thói quen phù phiếm, phóng khoáng ngày xưa cùng những trạng thái cảm xúc và cách nói năng cũ kỹ, và không một người quen thân nào có thể nhận ra ở cậu bất kỳ điểm gì khác biệt so với một kẻ yếu đuối và bất cẩn như Tom của những ngày trước.
Vụ trộm cắp mà cậu thực hiện tại ngôi làng đã mang lại kết quả tốt hơn nhiều so với những gì cậu dám hy vọng. Nó thu về khoản tiền cần thiết để trả những món nợ cờ bạc, đồng thời cứu cậu khỏi việc bị vạch trần trước mặt người chú và một lần nữa đứng trước nguy cơ bị gạt ra khỏi di chúc. Cậu và mẹ mình dần học cách yêu mến nhau khá nhiều. Bà vẫn chưa thể yêu thương cậu, bởi vì “chẳng có cái thá gì ở nó cả,” như cách bà hay diễn đạt, thế nhưng bản tính của bà lại cần một cái gì đó hoặc ai đó để sai khiến, và có cậu vẫn còn hơn là không có gì. Tính cách mạnh mẽ cùng lối cư xử hung hăng, bề trên của bà khiến Tom phải thán phục, dẫu cho cậu phải hứng chịu từ bà nhiều bài học thực tế hơn mức cần thiết cho sự thoải mái của mình. Tuy nhiên, nhìn chung thì câu chuyện của bà xoay quanh những mẩu chuyện phiếm cay cay đắng đắng về đời tư của những gia đình tai mặt trong thị trấn (bởi vì cứ mỗi lần lên làng là bà lại la cà khắp các gian bếp để khai thác thông tin), và Tom rất thích nghe điều đó. Nó hoàn toàn hợp "gu" của cậu. Bà luôn thu đều đặn một nửa tiền trợ cấp của cậu đúng hẹn, và lần nào cậu cũng có mặt ở ngôi nhà ma ám để trò chuyện với bà trong những dịp như thế. Thỉnh thoảng, vào những ngày giữa kỳ, bà cũng ghé qua đó thăm cậu.
Thỉnh thoảng cậu lại tạt lên St. Louis vài tuần, và rồi cuối cùng cám dỗ lại tóm được cậu một lần nữa. Cậu thắng được rất nhiều tiền, nhưng rồi lại thua sạch, kèm theo một khoản nợ ngập đầu mà cậu hứa sẽ thanh toán càng sớm càng tốt.
Vì mục đích này, cậu lên kế hoạch cho một vụ trộm mới tại thị trấn của mình. Cậu không bao giờ dám bén mảng tới bất kỳ thị trấn nào khác, bởi cậu sợ phải mạo hiểm bước vào những ngôi nhà mà đường đi nước bước cậu không nắm rõ, lại càng không quen thuộc với nếp sinh hoạt của các gia đình trong đó. Cậu cải trang rồi đến ngôi nhà ma ám vào ngày Thứ Tư, trước thời điểm cặp sinh đôi xuất hiện — sau khi đã viết thư báo cho dì Pratt rằng mình sẽ chưa về cho đến hai ngày sau đó — và ẩn náu tại đó cùng mẹ cho đến tận gần rạng sáng ngày Thứ Sáu, thì cậu mới lẻn sang nhà chú và bước vào từ lối cửa sau bằng chiếc chìa khóa riêng của mình, rồi tẻn tẻn lên phòng để có thể dùng gương và đồ trang điểm. Cậu mang theo một bộ quần áo con gái giấu trong bọc để làm trang phục cải trang cho vụ trộm, và đang mặc một bộ đồ của mẹ, trùm khăn voan và đeo găng tay đen. Đến lúc rạng sáng, cậu đã diện xong bộ đồ giả dạng cho cuộc thám thính, nhưng cậu chợt thoáng thấy Pudd’nhead Wilson qua khung cửa sổ bên kia đường, và biết rằng Pudd’nhead cũng đã thoáng thấy mình. Thế là cậu bèn đứng tạo dáng, làm điệu bộ ra chiều ta đây đài các trước mặt Wilson một lúc, rồi mới lẩn khuất đi, thay lại bộ trang phục kia, để rồi lát sau lại đi xuống qua lối cửa sau, bước ra phố để thăm dò hiện trường cho phi vụ mà cậu đã vạch sẵn.
Nhưng trong lòng cậu vô cùng bứt rứt không yên. Cậu đã thay lại bộ váy của Roxy, kèm theo cái lưng còng của tuổi già để ngụy trang, cốt để nếu Wilson có đang tiếp tục theo dõi đi nữa thì cũng chẳng mảy may bận tâm đến một bà già nghèo khổ nào đó đang rời khỏi nhà hàng xóm từ cửa sau vào lúc sáng sớm. Nhưng nhỡ đâu Wilson đã nhìn thấy cậu rời đi, lại còn thấy có điều đáng ngờ và bám theo sau thì sao? Ý nghĩ đó khiến Tom lạnh sống lưng. Cậu đành hủy bỏ vụ trộm trong ngày hôm đó, vội vã quay trở lại ngôi nhà ma ám theo con đường vắng vẻ nhất mà cậu biết. Mẹ cậu đã đi vắng; nhưng chẳng bao lâu sau bà lại quay về mang theo tin tức về buổi tiệc mừng linh đình ở nhà Patsy Cooper, và nhanh chóng thuyết phục cậu rằng cơ hội này chẳng khác nào ơn trên ban phát, vừa hấp dẫn lại vừa hoàn hảo đến thế là cùng. Thế là cuối cùng cậu vẫn quyết định đi khoắng đồ, và đã thực hiện trót lọt một cách tốt đẹp trong lúc tất cả mọi người đều đã đổ xô sang nhà Patsy Cooper. Sự thành công mang lại cho cậu sự gan dạ và thậm chí là cả lòng dũng cảm thực sự; đến nỗi mà, quả thực là sau khi đã mang chiến lợi phẩm giao cho mẹ ở một con hẻm phía sau, cậu còn rủ nhau tự mình tới dự bữa tiệc đó luôn, và tiện tay vơ vét thêm vài món đồ quý giá trong ngôi nhà ấy bổ sung vào chiến lợi phẩm của mình.
Sau khúc dã sử dài dòng này, cuối cùng chúng ta lại quay trở lại thời điểm mà Pudd’nhead Wilson, trong lúc ngồi chờ sự xuất hiện của cặp sinh đôi vào đúng tối Thứ Sáu ấy, đang trằn trọc suy nghĩ về hiện tượng kỳ lạ vào buổi sáng hôm đó — một cô gái trong phòng ngủ của cậu thiếu gia trẻ tuổi Tom Driscoll; cứ bứt rứt, đoán già đoán non, vắt óc suy tính về nó, và tự hỏi không biết sinh vật mặt dày mày mạnh ấy thực chất là ai.
