Nếu cần gói gọn trong một từ đặc điểm căn cốt nhất của Hội Tam điểm Pháp trong thế kỷ 18 thì chỉ một từ có khả năng phù hợp: tài tử.

− René Le Forestier, La Franc-Maçonnerie Templière et Occultiste,

Paris, Aubier, 1970, tr. 2

Tối hôm sau, chúng tôi mời Agliè tới Pilade. Tuy những khách mới của quán bar này đã quay trở lại với áo vest và cà vạt song vị khách của chúng tôi xuất hiện trong bộ com lê xanh lơ sọc phấn và sơ mi trắng tuyết, cà vạt cài ghim vàng, vẫn khiến mọi người đều phải nhướng mày. May sao là vào sáu giờ chiều Pilade gần như không người.

Agliè làm Pilade bối rối khi gọi một ly cognac bằng tên thương hiệu của nó. Đương nhiên Pilade có rượu đó nhưng chai ấy đã nằm bệ vệ trên giá sau quầy bar mạ kẽm hàng bao năm tháng không ai đụng tới.

Agliè giơ ly rượu ra trước ánh sáng, nghiên cứu chất rượu trong chén, rồi ủ ấm ly rượu trong hai bàn tay, để lộ đôi khuy măng sét vàng nhang nhác phong cách Ai Cập.

Chúng tôi đưa cho ông ta danh sách và bảo danh sách này rút từ những bản thảo của các Quỷ giả.

“Việc các hiệp sĩ dòng Đền có liên hệ với những hội quán xưa của các thợ cả được lập ra trong thời kỳ xây dựng Ngôi đền Solomon là chắc chắn,” ông ta nói. “Và cũng không kém phần chắc chắn rằng những giao kết này đôi khi gợi nhắc vụ sát hại kiến trúc sư của Ngôi đền, Hiram, một vật hy sinh. Các thợ xây thề trả thù cho ông ta. Sau cuộc khủng bố kia, nhiều hiệp sĩ dòng Đền đã phải gia nhập vào những huynh đoàn thợ thuyền này, hợp nhất truyền thuyết về cuộc báo thù cho Hiram với quyết tâm báo thù cho Jacques de Molay. Vào thế kỷ 18, ở Luân Đôn, có những hội quán của các thợ xây chính cống, chúng được gọi là hội quán thực hành. Rồi, dần dần, một số quý ông nhàn rỗi nhưng rất được kính trọng quyết định tham gia hội quán thực hành, vậy là nó trở thành Hội Tam điểm* mang tính biểu tượng, triết học.

Từ gốc của Hội Tam điểm là Masonry hay Freemason, bắt nguồn từ chữ “Mason” có nghĩa là thợ xây, thợ nề.

“Trong không khí này, có một người tên Desaguliers, kẻ truyền bá các học thuyết của Newton, khuyến khích một mục sư Tin Lành tên là Anderson dự thảo giáo luật cho một hội quán của các sư huynh Tam điểm, tín ngưỡng thần luận, và Anderson bắt đầu nói về các huynh đoàn Tam điểm như những đoàn thể có từ bốn ngàn năm trước, tự thời những nhà sáng lập Đền Solomon. Đây là những lý do cho màn giả trang bịp bợm Tam điểm: tạp dề, bay, ê-ke. Hội Tam điểm trở thành thời thượng, thu hút tầng lớp quý tộc qua những bảng phả hệ mà nó ám chỉ, nhưng còn hấp dẫn hơn với giai cấp tư sản, những kẻ giờ đây không chỉ có thể đàn đúm với giới quý tộc mà còn được phép mang đoản kiếm hẳn hoi. Trong xã hội hiện đại sa đọa ngay từ khởi thủy này, đám quý tộc cần một nơi để tới giao lưu với những cỗ máy in tiền mới và những cỗ máy in tiền mới kia cũng mong mỏi được biến thành quý tộc.”

“Nhưng có vẻ sau này mới nổi lên chuyện hiệp sĩ dòng Đền.”

“Người đầu tiên xác lập liên hệ trực tiếp tới các hiệp sĩ dòng Đền, gã Ramsay kia, tôi không muốn bàn đến. Tôi ngờ là đám dòng Tên đẩy anh ta vào chuyện này. Những gì anh ta giảng dẫn tới việc ra đời chi phái Scotland của Hội Tam điểm.”

“Scotland?”

“Chi phái Scotland là một phát minh Pháp-Đức. Hội Tam điểm Luân Đôn đã lập ba đẳng cấp: tập sự, huynh đệ, và tôn sư. Hội Tam điểm Scotland nhân các đẳng cấp lên vì làm vậy có nghĩa là nhân bội các cấp độ thụ giáo và bí mật lên nhiều lần. Người Pháp, bẩm sinh ngu ngốc, vốn yêu thích bí mật...”

“Nhưng bí mật nào?”

“Chả có bí mật nào cả, hiển nhiên. Nhưng nếu có một bí mật - hoặc nếu họ có sở hữu nó - thì sự phức tạp của nó sẽ biện minh cho số lượng các đẳng cấp thụ giáo. Ramsay nhân bội các đẳng cấp lên để khiến kẻ khác tin rằng anh ta có một bí mật. Các bạn có thể tưởng tượng niềm vui sướng điên cuồng của đám thương nhân mà rốt cuộc cũng có thể trở thành những hoàng tử báo thù...”

Agliè khá hào phóng về những chuyện đồn đại trong Hội Tam điểm. Và trong quá trình câu chuyện, theo thói quen, ông ta thường trượt vào hồi tưởng từ ngôi thứ nhất.

“Vào thời ấy, ở Pháp, họ đang viết những áng thơ song cú về trào lưu mới, Frimaçons. Các hội quán nhân rộng lên, thu hút các đức ông, thầy dòng, nam tước và chủ tiệm, những thành viên hoàng tộc trở thành các đại thủ lĩnh. Nhóm Quan sát Nghiêm cẩn dòng Đền của nhân vật Hund kia tiếp nhận Goethe, Lessing, Mozart, Voltaire. Trong quân đội, các hội quán mọc lên như nấm; giữa đám hỗn quân hỗn quan ấy người ta âm mưu báo thù cho Hiram và bàn luận về cuộc cách mạng sắp tới. Với những người khác, Hội Tam điểm là một société de plaisir, một câu lạc bộ, một biểu tượng địa vị. Các bạn có thể tìm thấy ở đây mỗi thứ một ít: Cagliostro, Mesmer, Casanova, nam tước Holbach, d’Alembert... Các nhà bách khoa thư và giả kim thuật, phái tự do tư tưởng và các tín đồ Hermes. Khi Cách mạng nổ ra, các thành viên của cùng một hội quán đứng trên hai chiến tuyến, và có vẻ như tình anh em vĩ đại sẽ không bao giờ hàn gắn lại được sau biến cố này...”

“Hẳn là khó khăn lắm,” Belbo nói với vẻ thấu hiểu.

“Nhưng,” tôi hỏi, “những nam tước von Hund tìm kiếm các Bề trên Ẩn danh này là ai?”

“Vào thời điểm cái trò hề chuỗi hạt này nổi lên những nhóm mới khác biệt nhau về bản chất. Để giành được các cao nhân, họ tự đồng nhất mình với các hội quán Tam điểm, nhưng trên thực tế họ theo đuổi những mục đích thần bí hơn. Chính lúc này cuộc tranh luận về những Bề trên Ẩn danh diễn ra. Hund rủi thay không phải là người nghiêm túc. Ban đầu hắn khiến những cao nhân của mình tin rằng các Bề trên Ẩn danh là hoàng tộc Stuart. Rồi hắn nói rằng mục tiêu của dòng là giải cứu những tài sản nguyên thủy của hiệp sĩ dòng Đền, thế rồi hắn vơ vét tiền bạc đóng góp từ tất cả các bên. Còn chưa hài lòng với những gì đạt được, hắn rơi vào tay một kẻ tên Starck, kẻ này tuyên bố đã biết được bí quyết làm ra vàng từ các Bề trên Ẩn danh đích thực đang ở Petersburg. Hund và Starck bị đám theo thuyết thần trí, bọn giả kim rẻ tiền, những hội viên Thập tự Hoa hồng phút chót bao vây. Chúng cùng nhau chọn ra một người ngay thẳng làm đại thủ lĩnh, Công tước Brunswick. Anh ta lập tức nhận ra mình đang ở giữa một bọn vô cùng tồi tệ.”

“Nhưng còn Willermoz và Martinez Pasqualis, hai kẻ lập hết hội kín này đến hội kín khác thì sao?”

“Pasqualis là một lão cướp biển già. Lão tiến hành hoạt động ma thuật trong một phòng bí mật, và các thiên thần xuất hiện trước lão trong hình dạng những vệt sáng và ký tự tượng hình. Với Willermoz thì ta nên coi trọng, bởi vì anh ta là người nhiệt tình, trung thực nhưng ngây thơ.”

“Và rồi?”

“Willermoz lập ra nhiều dòng khác nhau và tham gia nhiều hội quán cùng lúc, đúng như tập quán thời đó, luôn luôn tìm kiếm mặc khải chung quyết, luôn luôn sợ nó đang ẩn nấp đâu đó - mà đúng thực là như vậy. Điều đó có lẽ là sự thật duy nhất... Vậy nên anh ta tham gia vào Elus Cohen của Pasqualis. Nhưng đến năm ‘72 thì Pasqualis biến mất, dong buồm tới Santo Domingo, bỏ lại mọi việc lửng lơ. Vì sao lão lại ra đi? Tôi đoán là lão nắm được một bí mật mà lão không muốn chia sẻ. Dù là thế nào thì, requiescat*; lão biến mất vào cái vùng lục địa tối tăm đó, vào bóng tối xứng với lão.”

Tiếng Latin: an giấc ngàn thu.

“Thế còn Willermoz?”

“Năm ấy chúng tôi đều bị chấn động bởi cái chết của Swedenborg, một người đáng lẽ đã có thể dạy nhiều thứ cho phương Tây ốm o này giá như phương Tây lắng nghe ông. Nhưng lúc này thế kỷ bắt đầu đùng đùng lao tới cơn điên cách mạng, đi theo các tham vọng của Giai cấp Thứ ba. Chính khi ấy Willermoz nghe nói về dòng Quan sát Nghiêm cẩn của Hund và mê mẩn nó. Anh ta được nghe rằng một hiệp sĩ dòng Đền tự lộ mình - bằng cách lập một hội công khai, giả dụ vậy - thì không phải là hiệp sĩ dòng Đền. Nhưng thế kỷ 18 là một kỷ nguyên của nhẹ dạ cả tin. Cùng với Hund, Willermoz sáng tạo ra nhiều liên minh xuất hiện trong danh sách của các bạn, cho tới khi Hund bị lột mặt nạ, ý tôi là cho tới khi họ phát hiện ra hắn là loại người ôm túi tiền bỏ chạy và Công tước Brunswick trục xuất hắn khỏi tổ chức.”

Agliè liếc một lần nữa về phía danh sách. “À ừ, Weishaupt. Tôi gần như quên mất. Quang chiếu hội Bavaria: với một cái tên như vậy, ngay từ đầu họ thu hút được một số bộ óc phóng khoáng. Nhưng Weishaupt là người theo chủ trương vô chính phủ; nếu là ngày nay thì chúng ta hẳn sẽ gọi anh ta là người Cộng sản, và giá như các bạn đây biết trong không khí ấy người ta nói rất hăng về những gì gì - coup d’etat, hạ bệ quốc chủ, tắm máu... Xin lưu ý các bạn rằng tôi rất ngưỡng mộ Weishaupt, không phải vì các ý tưởng của anh ta mà vì tầm nhìn đặc biệt sáng suốt về cách thức hoạt động của một hội bí mật. Anh có thể có tài tổ chức tuyệt hảo nhưng lại mang những tư tưởng rối rắm.

“Nói ngắn gọn, Công tước Brunswick, nhìn thấy đống hỗn loạn mà Hund bỏ lại quanh mình, liền nhận ra rằng thế giới Tam điểm Đức đang chịu sự xung đột của ba trào lưu: phái trí tuệ -huyền bí, bao gồm một số người theo Hội Thập tự Hoa hồng; phái duy lý; và phái vô chính phủ-cách mạng của Quang chiếu hội Bavaria. Ông ta đề xuất rằng các dòng và nghi thức khác nhau hãy họp tại Wilhelmsbad để lập ra một ‘công đồng’, như họ gọi thời ấy, một Ngôi-Nhà-Chung, hẳn các bạn có thể gọi vậy. Cần trả lời những câu hỏi sau đây: Liệu dòng đó có thực sự bắt nguồn từ một hội cổ xưa, và nếu đúng thì là hội nào? Liệu có thực sự tồn tại những Bề trên Ẩn danh, những người giữ Truyền thống cổ xưa, và nếu có thì họ là ai? Những mục tiêu thực sự của dòng là gì? Liệu có phải mục tiêu chính là khôi phục lại dòng Đền? Và cứ thế, bao gồm cả vấn đề liệu dòng có nên dính líu tới những khoa học huyền bí hay không. Và chính lúc này vụ de Maistre bắt đầu.”

“De Maistre nào cơ?” tôi hỏi. “Joseph hay Xavier?”

“Joseph.”

“Tên phản động?”

“Nếu anh ta là phản động thì anh ta chưa đủ phản động. Một người tò mò. Hãy nghĩ xem: người con mộ đạo này của giáo hội Công giáo, ngay khi những Giáo hoàng đầu tiên vừa bắt đầu ban hành những sắc lệnh chống Hội Tam điểm, liền trở thành thành viên của một hội quán, lấy tên Josephus a Floribus. Anh ta tiếp cận Hội Tam điểm vào năm 1773 khi một chiếu thư của Giáo hoàng buộc tội dòng Tên. Tất nhiên de Maistre tiếp cận với những hội quán Scotland bởi vì anh ta không phải là một tín đồ tư sản của phong trào Khai sáng, anh ta là một hội viên Quang chiếu.”

Agliè nhấp một ngụm cognac. Từ hộp xì gà bằng kim loại trắng ngà, ông ta lấy ra vài điếu xì gà ngắn nhỏ có hình dáng lạ thường. “Một tay buôn thuốc lá ở Luân Đôn làm riêng cho tôi,” ông ta nói, “giống như xì gà các bạn thấy ở nhà tôi. Xin mời... Rất ngon...” Ông ta nói với đôi mắt lạc trong hoài niệm.

“De Maistre... một người phong thái trang nhã, được nghe anh ta nói chuyện là một vui thú tinh thần. Anh ta đã đạt tới vị trí rất cao trong giới huyền học. Ấy thế mà tại Wilhelmsbad anh ta phụ lòng mong đợi của chúng tôi. Anh ta biên thư cho công tước, trong thư anh ta dứt khoát bác bỏ bất cứ sự liên can nào tới dòng Đền, nguyện bỏ các Bề trên Ẩn danh, và bác bỏ ích lợi của những khoa học bí truyền. Anh ta chối bỏ tất cả vì sự trung thành với Giáo hội Công giáo, nhưng anh ta làm vậy với những lý lẽ của một tay Bách khoa thư tư sản. Khi công tước đọc lá thư cho một nhóm nhỏ người thân, không ai muốn tin. De Maistre giờ khẳng định rằng mục tiêu của dòng không gì khác ngoài chấn hưng tâm linh và rằng các nghi thức tế lễ và truyền thống chỉ nhằm mục đích duy trì tinh thần huyền bí. Anh ta ngợi ca tất cả các biểu tượng Tam điểm mới, nhưng nói rằng một hình ảnh đại diện cho vài thứ thì không còn đại diện cho thứ gì nữa. Điều này - xin các bạn thứ lỗi cho tôi - đi ngược với toàn bộ truyền thống hermeticism, bởi vì một biểu tượng càng mơ hồ và khó nắm bắt thì lại càng có tầm quan trọng và quyền năng lớn lao. Nếu không, tinh thần của Hermes sẽ ra sao đây, vị thần ngàn mặt?

“Về các hiệp sĩ dòng Đền, de Maistre nói rằng dòng Đền đã được tạo nên bởi lòng tham, và lòng tham đã hủy diệt nó, chỉ có vậy. Savoyard làm sao quên được, các bạn thấy đấy, rằng dòng tu đã bị hủy diệt với sự đồng thuận của Giáo hoàng. Đừng bao giờ tin tưởng những tín đồ Công giáo theo xu hướng chính thống, bất kể khuynh hướng hermeticism của họ có cháy bỏng đến đâu. Sự phủ nhận của de Maistre về các Bề trên Ẩn danh cũng thật đáng cười: bằng chứng rằng họ không tồn tại là chúng ta không biết gì về họ. Chúng ta không thể biết gì về họ, tất nhiên, nếu không thì họ ẩn danh làm sao. Lạ lùng, làm sao một tín đồ với tư chất như vậy mà lại không thấm nhuần được tinh thần của huyền bí. Rồi de Maistre đưa ra lời kêu gọi cuối cùng: Chúng ta hãy quay về với kinh Phúc âm và từ bỏ những trò rồ dại của Memphis. Chẳng qua anh ta đang nhại lại luận điệu trong suốt cả thiên niên kỷ của Giáo hội mà thôi.

“Các bạn có thể đoán được bầu không khí của hội nghị Wilhelmsbad. Với sự đào ngũ của một người có địa vị như de Maistre, Willermoz sẽ ở phe thiểu số; bất quá, có thể đạt tới một thỏa hiệp. Nghi thức dòng Đền được duy trì; bất cứ kết luận nào về nguồn gốc của dòng đều được hoãn lại; nói ngắn gọn, công đồng kia là một thất bại. Đó là thời điểm mà nghi thức Scotland mất đi cơ hội của mình; giá mọi thứ diễn ra khác đi, lịch sử của thế kỷ tiếp theo có thể đã khác.”

“Thế sau đó?” tôi hỏi. “Không có gì được vá víu lại nữa sao?”

“Có gì để vá víu - theo cách dùng từ của cậu?... Ba năm sau, một nhà thuyết giáo Phúc âm tham gia Quang chiếu hội Bavaria, một gã Lanze nào đó, chết trong rừng, bị sét đánh. Trên người gã có nội quy của dòng tu, chính quyền Bavaria ra tay, người ta khám phá ra rằng Weishaupt đang âm mưu chống lại nhà nước, thế là năm sau đó dòng tu bị đàn áp. Còn chưa hết: những bài viết của Weishaupt được xuất bản, chứa những cái được cho là dự đồ của Quang chiếu hội, và trong suốt một thế kỷ chúng gây tiếng xấu cho toàn thể Tân dòng Đền Pháp và Đức... Có khả năng Quang chiếu hội của Weishaupt thực ra là về phe Hội Tam điểm Jacobin và đã trà trộn vào nhánh Tân dòng Đền nhằm phá hủy nó. Có khả năng không phải tình cờ mà nòi giống âm hiểm này thu hút Mirabeau, lãnh tụ Cách mạng, về phía nó. Tôi có thể mạn phép nói ra đôi điều riêng tư không?”

“Xin mời.”

“Những người như tôi, hứng thú trong việc ghép lại những mảnh vỡ của một Truyền thống đã lạc mất, phải hoang mang trước một sự kiện như Wilhelmsbad. Một số người đoán già đoán non và giữ im lặng; số khác biết và nói dối. Và rồi cơ sự trở nên quá muộn: trước tiên là cơn lốc cách mạng, rồi cuộc om sòm của thuyết huyền bí thế kỷ 19... Nhìn danh sách của các bạn xem: một đám hội toàn những lọc lừa và nhẹ dạ, thù oán lặt vặt, tuyên vạ tuyệt thông lẫn nhau, những bí mật lan truyền trên mọi đầu môi chót lưỡi. Rạp hát của chủ nghĩa huyền bí.”

“Các nhà huyền bí có vẻ dễ lung lay, ý ông là vậy?” Belbo nhận xét.

“Hẳn anh phải có khả năng phân biệt giữa chủ nghĩa huyền bí và bí truyền. Bí truyền là cuộc kiếm tìm một tri thức được truyền tải chỉ thông qua các biểu tượng, phong kín trước kẻ ngoại đạo. Cái chủ nghĩa huyền bí lan tỏa khắp thể kỷ 19 chỉ là phần nổi của tảng băng, chút ít nhỏ nhoi trên bề mặt của bí mật bí truyền. Các hiệp sĩ dòng Đền là người được thụ giáo, và bằng chứng của điều ấy là khi phải chịu cực hình tra khảo, họ chết để bảo vệ bí mật của mình. Chính sức mạnh giúp họ che giấu bí mật kia khiến chúng ta chắc chắn rằng họ đã được thụ giáo, và khiến chúng ta khao khát biết những gì họ biết. Nhà huyền bí là một kẻ phô trương. Như Péladan đã nói, một bí mật thụ giáo bị phơi bày thì chẳng còn hữu dụng cho ai. Bất hạnh thay, Péladan không phải một người được thụ giáo mà chỉ là một nhà huyền bí. Thế kỷ 19 là thế kỷ của những mật thám. Ai ai cũng hối hả xuất bản những bí ẩn về phép mầu, yêu thuật, Kabbalah, tarot. Và có lẽ người ta tin vào nó.”

Agliè tiếp tục nhìn danh sách của chúng tôi, thi thoảng lại khẽ bật cười ái ngại. “Elena Petrovna. Một phụ nữ từ ái nơi thâm tâm, nhưng cô ấy chẳng bao giờ nói được điều gì chưa từng có ai viết ra, bất kể ở đâu... Guaita, một kẻ mê sách nghiện thuốc phiện. Papus: Một cá tính độc đáo!” Rồi ông ta đột ngột dừng lại: “Tres... Cái này lấy từ đâu? Bản thảo nào?”

Tốt, tôi nghĩ, ông ta đã để ý tới dòng thêm vào kia. Tôi trả lời mơ hồ: “Ồ, chúng tôi làm danh sách này từ rất nhiều bản thảo. Hầu hết đều đã được trả lại. Toàn đồ bỏ đi. Belbo ơi, anh có nhớ Tres từ bản thảo nào không nhỉ?”

“E là tôi không nhớ. Diotallevi?”

“Bao nhiêu ngày rồi còn gì. Có gì quan trọng à?”

“Hoàn toàn không,” Agliè nói. “Chỉ là tôi chưa từng nghe nói tới nó. Các bạn không thể cho tôi biết ai nhắc tới nó sao?”

Chúng tôi thành khẩn xin lỗi, chúng tôi không nhớ.

Agliè rút đồng hồ khỏi túi áo. “Chúa ơi, tôi còn một cuộc hẹn khác nữa. Xin các vị tha lỗi cho tôi nhé.”

Ông ta đi còn chúng tôi ở lại bàn tán.

“Giờ tất cả đã rõ ràng. Các hiệp sĩ dòng Đền Anh đưa ra quân bài Hội Tam điểm để khiến tất cả những người được thụ giáo ở châu Âu tập hợp lại quanh kế hoạch Bacon.”

“Nhưng kế hoạch chỉ thành công một nửa. Ý tưởng của những người theo Bacon quá hấp dẫn tới nỗi nó tạo ra những kết quả trái ngược với trông đợi của họ. Nhóm xưng là dòng Scotland kia coi cuộc họp tôn giáo mới này như một phương thức để tái lập vị trí thừa kế, thế là họ liên lạc với các hiệp sĩ dòng Đền Đức.”

“Với Agliè, những gì xảy ra chẳng có ý nghĩa gì. Nhưng với chúng ta bây giờ thì mọi sự đã sáng rõ. Trong danh sách này có mặt các nhóm từ các nước khác nhau, nhóm này chống lại nhóm kia. Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu như Martinez Pasqualis là một đại diện của nhóm Tomar. Người Anh bác bỏ người Scotland; rồi còn có người Pháp, rõ ràng chia ra thành hai nhóm, theo Anh và theo Đức. Tam điểm chỉ là vỏ bọc, cái cớ mà đằng sau đấy tất cả những đại diện của các nhóm khác nhau này - có Chúa biết người phái Phaolô và Jerusalem đứng ở đâu - gặp gỡ và va chạm với nhau, kẻ này cố gắng rứt lấy của kẻ kia một mẩu bí mật.”

“Hội Tam điểm giống như quán cà phê Rick ở Casablanca,” Belbo nói. “Nó đảo lộn hoàn toàn cách nhìn thông thường rằng đây là một hội bí mật.”

“Không, không, nó là một bến cảng tự do, một Macao. Một mặt tiền. Bí mật ở khắp mọi nơi.”

“Những hội viên Tam điểm đáng thương.”

“Tiến bộ đòi phải có nạn nhân. Nhưng các anh phải công nhận rằng chúng ta đang lật mở một sự hợp lý nội tại của lịch sử.

“Sự hợp lý của lịch sử là kết quả của một sự kết hợp lại đúng kinh Torah,” Diotallevi nói. “Và đó là cái chúng ta đang làm, và sáng danh thay đấng Tối cao.”

“Được rồi,” Belbo nói. “Giờ thì những tín đồ Bacon có Saint-Martin-des-Champs, trong khi phái Tân dòng Đền Franco-Roman tan đàn xẻ nghé thành cả trăm giáo phái... Và chúng ta vẫn chưa chốt được rằng tất cả bí mật này cuối cùng là về cái gì.”

“Đó là việc của hai cậu,” Diotallevi nói.

“Hai chúng tôi? Cả ba chúng ta đều là người trong cuộc. Nếu chúng ta không vẻ vang mà ra được thì tất cả cùng ê mặt.”

“Ê mặt trước ai?”

“Sao nào, trước lịch sử. Trước phiên tòa Sự thật.”

“Quid est veritas?”* Belbo hỏi.

Tiếng Latin: Sự thật là gì?

“Là chúng ta,” tôi nói.