Việc chúng ta phải cầu xin Chúa là điều không ai còn hoài nghi; nhưng liệu trong những trường hợp như vậy, chúng ta có nên cầu nguyện với các thánh, hay liệu các ngài có thể làm cho chúng ta được ơn ích gì chăng, thì lại là điều hãy còn có thể tranh luận một cách hợp pháp. Liệu tượng thánh, đền thờ, thánh tích, các vật phẩm được thánh hiến, nước thánh, huy chương, các lời chúc phúc, những thứ bùa hộ mệnh thần thánh ấy, các nghi thức trừ tà thánh thiện, và dấu hiệu thánh giá, có linh nghiệm trong căn bệnh này không? Phe Công giáo một mặt kiên quyết khẳng định có bao nhiêu người u sầu, điên loạn, bị quỷ ám hằng ngày được chữa lành tại Nhà thờ St. Anthony ở Padua, tại nhà thờ St. Vitus ở Đức, bởi Đức Mẹ Loretto ở Ý, Đức Mẹ Sichem ở Các Tỉnh Miếng Nam: Quae et caecis lumen, aegris salutem, mortuis vitam, claudis gressum reddit, omnes morbos corporis, animi, curat, et in ipsos daemones imperium exercet; người chữa khỏi tật què, tàn tật, mù lòa, mọi bệnh tật của thể xác lẫn tâm hồn, và nắm quyền cai trị ngay cả ác quỷ, theo lời Lipsius.

“hai mươi lăm nghìn người trong một ngày đến đó,” quis nisi numen in illum locum sic induxit; ai đã đưa họ đến? trong tai, trong mắt mọi người đều truyền đi những sự việc được tiến hành, những tin tức mới mẻ vừa diễn ra; tai mắt chúng ta đầy rẫy những phép chữa lành của người, và ai có thể kể lại cho hết? Hầu như họ có một vị thánh riêng biệt cho từng thứ bệnh tật quái lạ: chống độc dược, bệnh gút, các cơn sốt rét, có thánh Petronella; thánh Romanus cho những kẻ bị quỷ ám; thánh Valentine cho bệnh kinh phong; thánh Vitus cho người điên, v.v. và như thuở xưa Pliny đã liệt kê các vị thần cho mọi bệnh tật, (Febri fanum dicalum est) Lilius Giraldus lặp lại nhiều nghi lễ của họ: mọi nỗi xao xuyến của tâm trí trước đây đều được coi là thần thánh, tình yêu và nỗi buồn, đức hạnh, danh dự, tự do, sự lăng nhục, sự trơ trẽn, đều có đền thờ của riêng mình, bão tố, các mùa, Crepitus Ventris, dea Vacuna, dea Cloacina, từng có nữ thần lười biếng, nữ thần cầu tiêu, hay nhà xí, Prema, Premunda, Priapus, những vị thần dâm ô, và các vị thần cho mọi chức năng. Varro liệt kê ba mươi nghìn vị thần; Lucian coi Podagra, chứng bệnh gút, là một nữ thần, và cắt cử cho bà ta các tư tế cùng phụ tá; và chứng u sầu cũng chẳng chịu kém cạnh; bởi như Augustine đề cập, lib. 4. de Civit. Dei, cap. 9., thuở xưa từng có nữ thần Angerona, và bà có nhà nguyện cùng các lễ hội riêng, mà theo Macrobius, người ta dâng tế lễ hằng năm cho bà để bà được nguôi giận cũng như những vị thần khác. Bạn thấy đấy, đây chẳng phải là điều gì mới mẻ nơi người Công giáo; và theo phán đoán của tôi, lão Lipsius lú lẫn kia sau mọi nhọc nh công của mình lẽ ra đã có thể dâng hiến ngòi bút của ông cho nữ thần u sầu của chúng ta này một cách thích hợp hơn là cho bức tượng Virgo Halensis của ông, và làm một vị tư tế phục vụ bà, như thế thì hợp với ông hơn biết mấy: nhưng ông, một con người tội nghiệp, chẳng hề nghĩ ngòi bút của mình có thể gây hại trong những gì ông đã làm, và sẽ chẳng chịu nghe ai thuyết phục rằng mình làm không tốt, bởi ông có quá nhiều người bảo trợ, cùng những tiền lệ đáng kính trong những trường hợp tương tự, biện minh cho những điều ông viết một cách mạnh mẽ, hăng hái, thậm chí hơn cả những gì ông đã nói về người tiểu thư và nữ chúa của mình ở đó; cứ đọc thử những tác phẩm đầy mê tín của Coster và Gretser cuốn Tract de Cruce, Laur. Arcturus Fanteus de Invoc. Sanct., Bellarmine, Delrio dis. mag. tom. 3. l. 6. quaest. 2. sect. 3., Greg. Tolosanus tom. 2. lib. 8. cap. 24. Syntax., Strozius, Cicogna lib. 4. cap. 9., Tyreus, Hieronymus Mengus, rồi bạn sẽ tìm thấy vô số ví dụ về những phép chữa lành được thực hiện theo lối này, bằng nước thánh, thánh tích, thánh giá, các nghi thức trừ tà, bùa hộ mệnh, tượng thánh, chuỗi hạt được thánh hiến, v.v. Barradius dòng Tên cả gan tuyên bố rằng dung nhan của Chúa Kitô và của Đức Trinh Nữ Mary sẽ chữa khỏi chứng u sầu, nếu người ta nhìn đăm đăm vào đó. P. Morales người Tây Ban Nha trong cuốn sách de pulch. Jes. et Mar. đã xác nhận điều tương tự dựa theo Carthusianus, và một ai đó mà tôi không nhớ rõ, rằng từng có một câu tục ngữ phổ biến thời đó dành cho những ai gặp rắc rối trong tâm trí là: eamus ad videndum filium Mariae, hãy đi gặp con trai của Đức Mẹ đi, giống như ngày nay họ đổ xô đến nhà thờ St. Anthony ở Padua, hay đến nhà thờ St. Hilary ở Poitiers tại Pháp vậy. Trong một căn phòng nhỏ của nhà thờ đó, cho đến nay vẫn còn có thể nhìn thấy chiếc giường của thánh Hilary, “nơi người ta đưa tất cả những kẻ điên trong vùng đến, và sau một số lời cầu nguyện cùng các nghi thức khác, họ đặt những người bệnh nằm xuống đó để ngủ, và nhờ thế họ được bình phục.” Đó là một điều bình thường ở những vùng đó khi gửi tất cả những người điên của họ đến chiếc nôi của thánh Hilary. Người ta cũng kể những điều tương tự về thánh Tubery ở một nơi khác. Giraldus Cambrensis trong tác phẩm Itin. Camb. c. 1. kể những câu chuyện kỳ lạ về chiếc gậy của thánh Ciricius, thứ có thể chữa khỏi căn bệnh này cùng mọi bệnh tật khác. Những người khác cũng kể những điều tương tự (như Hospinian quan sát thấy) về ba vị vua ở Cologne; tên của họ được viết trên da cừu, và đeo vào cổ người bệnh, kèm theo dấu hiệu thánh giá, sẽ tạo ra những hiệu quả tương tự. Hãy đọc Lippomanus, hoặc cuốn huyền thoại vàng của Jacobus de Voragine, bạn sẽ được nghe vô số câu chuyện, hoặc những tường thuật mới đây của các tu sĩ dòng Tên của chúng ta ở Nhật Bản và Trung Quốc, về cuộc đời của Mat. Riccius, Acosta, Loyola, Xaverius, v.v. Jasper Belga, một tu sĩ dòng Tên, đã chữa khỏi bệnh cho một phụ nữ điên bằng cách treo sách phúc âm của thánh Gioan vào cổ bà, và còn rất nhiều trường hợp tương tự như vậy. Nước thánh cũng làm được điều tương tự ở Nhật Bản, v.v. Trong các tác phẩm của họ, chẳng có gì quen thuộc hơn những ví dụ kiểu này.

Nhưng về phần chúng ta, chúng ta chỉ tìm kiếm một mình Thiên Chúa. Chúng ta nói với nhà vua David, Thi Thiên xlvi. 1: “Đức Chúa Trời là nơi nương náu và sức lực của chúng ta, là sự giúp đỡ trong cơn gian truân, luôn sẵn sàng cứu giúp.” Đối với danh mục các ví dụ của họ, chúng ta không đưa ra câu trả lời nào khác ngoài việc cho rằng đó chỉ là những lời bị đặt sai sự thật, hoặc những ảo ảnh do ma quỷ tạo ra, những phép lạ giả mạo. Chúng ta không thể phủ nhận rằng vào ngày lễ thánh Anthony ở Padua, việc đưa nhiều người điên và người bị quỷ ám đến để chữa trị là một chuyện vô cùng thông thường: tuy nhiên, chúng ta vẫn hoài nghi liệu những đương sự đó có thực sự mắc bệnh như vậy không, hay họ đã được các linh mục của họ sắp đặt từ trước, bằng một số loại thuốc mỡ và dược chất, nhằm lừa gạt dân chúng, như Hildesheim đã nói rất đúng; điều tương tự cũng thường được thực hành ở Bohemia theo như Mathiolus đã cho chúng ta hiểu trong phần mở đầu cuốn bình chú của ông về Dioscorides. Nhưng chúng ta chẳng cần phải đi đâu xa để tìm kiếm những ví dụ loại này, chúng ta vốn đã có sẵn một tập sách dày dặn được xuất bản ngay tại quê nhà cho mục đích này. “Bản tuyên bố về những kẻ mạo nhận đầy tai tiếng của giáo hoàng, nhằm tước đoạt tâm tư của những người tôn đạo dưới chiêu bài trừ quỷ, được thực hiện bởi Cha Edmunds, tên khác là Weston, một tu sĩ dòng Tên, cùng nhiều linh mục theo đạo La Mã khác, những đồng lõa ngông cuồng của ông ta,” kèm theo tên tuổi, lời thú nhận, các buổi thẩm vấn của từng đương sự, v.v., những kẻ giả vờ như đang bị quỷ ám. Nhưng những điều này chỉ là những thủ đoạn thông thường nhằm kiếm chút danh tiếng và tiền bạc, hoàn toàn là những trò lừa bịp. Thuở xưa Aesculapius, vị thần giả mạo đó, cũng từng thực hiện rất nhiều phép chữa bệnh nổi tiếng; đền thờ của ông (như Strabo thuật lại) hằng ngày chật ních bệnh nhân, và người ta có thể nhìn thấy trong nhà thờ của ông vô số tấm bảng ghi ơn, văn bia, vật hiến cúng, đồ trang sức tạ ơn, v.v., chẳng khác nào đền Đức Mẹ Loretto ở Ý ngày nay. Đó từng là một phong tục từ lâu đời,

———suspendisse potenti

Vestimenta maris deo.[2836] Hor. Od. 1. lib. 5. Od.