Những nỗi bất mãn và phiền muộn riêng biệt, dù bắt nguồn từ thân xác, tâm trí hay vận mệnh, nếu chúng làm tổn thương linh hồn con người và gây ra nỗi u sầu cùng bao nhiêu phiền toái khác, thì đều có thể được xoa dịu hoặc loại bỏ nhờ liều thuốc giải là lời khuyên và sự thuyết phục chân thành.

Những khiếm khuyết trên cơ thể, như sự què quặt, vẹo vọ, điếc lác hay mù lòa, dù là bẩm sinh hay do tai nạn, đều là nỗi đau khổ cho biết bao người; thế nhưng, có một điều an ủi là những khiếm khuyết đó không hề làm hoen ố linh hồn hay cản trở những hoạt động của nó, mà trái lại, còn giúp linh hồn phát triển mạnh mẽ hơn. Ngươi có thể có một thân hình què quặt, ngoại hình xấu xí, nhưng điều đó chẳng ngăn cản ngươi trở thành một người tốt, thông tuệ, chính trực và lương thiện.

Plutarch từng nói: "Sự lương thiện và vẻ đẹp hiếm khi song hành cùng nhau." Thường thì dưới lớp áo sờn cũ lại ẩn giấu một trí tuệ siêu phàm, *saepe sub attrita latitat sapientia veste*. Cornelius Mussus, vị mục sư lừng danh ở Ý, khi lần đầu lên bục giảng ở Venice, đã bị người ta khinh miệt vì vẻ ngoài gầy gò, tiều tụy và ủ rũ đến mức họ suýt rời khỏi nhà thờ; nhưng khi nghe tiếng ông cất lên, họ liền ngưỡng mộ vô cùng, và vị thượng nghị sĩ nào được ông ghé thăm hoặc là người đầu tiên mời ông đến nhà mình thì thật là diễm phúc. Một kẻ trông khờ khạo lại có thể sở hữu nhiều sự thông thái, học vấn và đức hạnh hơn hẳn kẻ đang vênh váo diễu võ dương oai ngoài kia, kẻ được thiên hạ tung hô: *Vilis saepe cadus nobile nectar habet*, rượu ngon thường đựng trong bình cũ.

Biết bao nhiêu bậc vương công, đế vương, triết gia, diễn giả mang khiếm khuyết trên cơ thể mà ta có thể liệt kê! Hannibal chỉ có một mắt; Appius Claudius và Timoleon thì mù lòa; rồi cả Muleasse, vua xứ Tunis; John, vua xứ Bohemia; và nhà tiên tri Tiresias. Người ta nói "Đêm tối cũng có thú vui riêng", và việc mất đi một giác quan thường được bù đắp bằng những giác quan khác; họ có trí nhớ tuyệt vời, nhiều tài năng xuất chúng khác, yêu thích âm nhạc và những thú tiêu khiển; họ đạt được nhiều hạnh phúc và trí tuệ lớn lao, như cách Tully đã bàn luận thấu đáo trong cuốn *Tusculan questions* của ông.

Homer bị mù, nhưng ai dám phủ nhận ông đã miêu tả vạn vật sống động, chính xác và tuyệt vời hơn bất kỳ kẻ nào có đủ cả hai mắt? Democritus cũng mù, nhưng như Laertius đã viết, ông nhìn thấy nhiều hơn tất cả người Hy Lạp cộng lại; và như Plato đã kết luận: *Tum sane mentis oculus acute incipit cernere, quum primum corporis oculus deflorescit* – khi đôi mắt xác thịt trở nên tồi tệ nhất, thì đôi mắt của linh hồn thường lại nhìn thấu suốt nhất.

Một vài triết gia và nhà thần học đã tự làm mình trở nên vô dụng, thậm chí tự chọc mù mắt để chuyên tâm chiêm nghiệm. Angelus Politianus bị một chứng bệnh ngoài da trên mũi khiến mặt mũi lem luốc, khó coi khi giao tiếp, nhưng chẳng ai có những tác phẩm hùng hồn và thú vị hơn ông.

Aesop thì vẹo vọ, Socrates mắt kém, chân dài, lông lá; Democritus héo hon, Seneca gầy gò và khắc khổ, trông thật xấu xí, thế nhưng hãy thử tìm cho ta những trí tuệ huy hoàng, những tâm hồn cao cả đến thế xem nào. Horace là gã lùn mắt kèm nhèm đáng khinh, nhưng ai có những câu châm ngôn sâu sắc và khôn ngoan bằng ông?

Marcilius Picinus, Faber Stapulensis, cặp đôi người lùn, rồi Melancthon, một người đàn ông thấp bé với khuôn mặt cứng nhắc – *parvus erat, sed magnus erat* – nhưng cả ba đều sở hữu những tài năng vô song.

Ignatius Loyola, người sáng lập Dòng Tên, vì bị thương ở chân trong cuộc vây hãm Pampeluna, thị trấn chính của Navarre ở Tây Ban Nha, đã không thể ra trận hay phục vụ chốn triều đình. Tai nạn đó khiến ông quay sang cầu nguyện, và nhờ thế, ông đạt được vinh quang lớn hơn nhiều so với việc sử dụng đôi chân khỏe mạnh hay vẻ ngoài bảnh bao của mình.

Vết thương không làm tổn hại linh hồn. Galba hoàng đế bị gù lưng; Epictetus thì què quặt; đại đế Alexander là người có tầm vóc nhỏ bé; Augustus Caesar cũng tương tự. Agesilaus có ngoại hình không mấy ưa nhìn; Boccharis là vị hoàng đế dị dạng nhất Ai Cập từng có, nhưng như Diodorus Siculus ghi chép, ông vượt xa các bậc tiền nhân về trí tuệ và hiểu biết. Năm 1306, Uladeslaus Cubitalis, vị vua tí hon của Ba Lan, đã trị vì và thắng nhiều trận vẻ vang hơn bất kỳ bậc tiền nhân cao lớn nào. *Nullam virtus respuit staturam*, đức hạnh chẳng chối từ vóc dáng nào, và thông thường những kẻ to xác, ngoại hình bảnh bao lại là những kẻ đần độn, ngu muội và có tâm hồn nặng nề. Chúng có gì chứ? *Quid nisi pondus iners stolidaeque ferocia mentis* – chỉ là một khối thịt vô hồn và sự hung hăng ngốc nghếch. Những kẻ như Osus và Ephialtes (con trai của thần Neptune trong thơ Homer), dài tới chín mẫu ruộng?

Qui ut magnus Orion,

Cum pedes incedit, medii per maxima Nerei

Stagna, viam findens humero supereminet undas.

Như Orion khổng lồ sải bước trên mặt lũ:

Khi ngực vạm vỡ rẽ sóng dạt đôi bờ,

Vai ngài cao hơn cả những ngọn sóng xô.

———si membra tibi dant grandia Parcae,

Mentis eges?

(Nếu số mệnh ban cho ngươi thân hình to lớn,

Mà linh hồn lại thiếu vắng sự thông tuệ?)

Sự thấp kém về xuất thân là nỗi mặc cảm lớn đối với nhiều người, nhất là khi họ giàu có, nắm giữ chức quyền và thăng tiến trong xã hội; khi đó (như đã được quan sát), nếu dòng dõi không tương xứng với địa vị và đồng nghiệp, họ trở nên xấu hổ và khép mình. Một số kẻ chối bỏ cha mẹ, phủ nhận anh chị em cùng họ hàng thân thích, không cho phép họ đến gần khi mình đang vinh hiển, vì coi việc có xuất thân bần hàn là một vết nhơ cho địa vị cao sang.

Simon trong tác phẩm của Lucian, sau khi kiếm được chút của cải, đã đổi tên thành Simonides vì có quá nhiều kẻ ăn xin trong dòng họ, thậm chí còn đốt cháy căn nhà nơi mình sinh ra để không ai có thể chỉ trỏ vào đó.

Những kẻ khác thì mua tước hiệu, huy hiệu gia tộc, bằng mọi cách cố chui vào các dòng họ lâu đời, làm giả phả hệ, lạm dụng gia huy, tất cả chỉ để không bị coi là hạng thấp kém.

Lý do là vì tầng lớp quý tộc này được lũ người chạy theo vẻ ngoài ngưỡng mộ quá mức, và giành cho nhiều danh dự, như ở Đức, Pháp và Venice, nơi giới quý tộc khinh miệt bình dân, không cho phép họ kết hôn với mình; họ đè nén, coi thường dân thường như những con lừa chuyên chở gánh nặng.

Trong các cuộc đối thoại và cãi vã thường nhật, cái tên sỉ nhục và thô bỉ nhất mà ta có thể gán cho một người, hay nói ra đầu tiên, là gọi hắn là phường hạ đẳng, lũ khốn cùng khổ, và những từ tương tự. Trong khi theo nhận định của tôi, đây là nỗi phiền muộn đáng bị xem nhẹ nhất.

Trong mọi thói hư tật xấu, khoe khoang dòng dõi là điều nực cười nhất; bởi lẽ thứ họ hãnh diện và đòi hỏi sự vượt trội, như thể họ là những á thần, là cái gì chứ? Dòng dõi ư? *Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?* Đó chỉ là *non ens*, một tia chớp thoáng qua, một nghi thức, một thứ đồ chơi, một điều hư ảo.

Hãy suy ngẫm về sự khởi đầu, tình trạng hiện tại, quá trình, và sự kết thúc của tầng lớp quý tộc, rồi hãy nói cho ta biết nó là gì.

"Sự áp bức, gian lận, lừa lọc, cho vay nặng lãi, đê tiện, dâm ô, sát nhân và bạo ngược là sự khởi đầu của nhiều gia đình cổ xưa." Một kẻ từng là kẻ hút máu, kẻ sát hại cha mình, là cái chết của bao linh hồn tội nghiệp trong những cuộc tranh chấp bất chính, kẻ gây ra bao cảnh mồ côi và góa bụa, để rồi nhờ đó mà hắn được phong tước chúa hay bá tước, và hậu duệ của hắn trở thành quý tộc mãi mãi về sau. Kẻ khác từng là ma cô, môi giới cho những nhân vật quyền thế, một kẻ ký sinh, một tên nô lệ, "bán rẻ bản thân, vợ con" cho một vương hầu phóng đãng, và vì thế mà hắn được thăng quan tiến chức. Tiberius từng ban tước cho nhiều người trong thời của ông, chỉ vì họ là những tay chơi trác táng và bợm nhậu khét tiếng; nhiều kẻ lọt vào cuốn sổ vàng này (như ai đó đã gọi) bằng sự nịnh hót hay gian trá. Hãy lục tìm phả hệ các gia tộc cổ xưa, và bạn sẽ khó mà tìm được trong số đông ấy (như Aeneas Sylvius đã nhận xét) kẻ không có một gốc gác xấu xa, *qui sceleratum non habent ortum*, hoặc không thăng tiến bằng vũ lực và mưu mô, *aut qui vi et dolo eo fastigii non ascendunt*, như gã bình dân trong tác phẩm của Machiavelli đã chứng minh trước đồng bọn, rằng kẻ nào không trỗi dậy bằng sự đê tiện, vũ lực, ngu xuẩn, tàn ác hoặc những thủ đoạn bất chính thì thật hiếm có.

"Kẻ giàu thường có năng lực; đức hạnh và tiền bạc hiếm khi hội tụ ở một người: vậy ai mà không nhìn thấy sự khởi đầu của giới quý tộc? Chiến lợi phẩm làm giàu cho kẻ này, cho vay nặng lãi cho kẻ kia, sự phản trắc cho kẻ thứ ba, phù thủy cho kẻ thứ tư, nịnh hót cho kẻ thứ năm, nói dối, trộm cắp, làm chứng giả cho kẻ thứ sáu, ngoại tình cho kẻ thứ bảy," v.v.

Kẻ này làm trò hề để mua vui cho chúa tể, kẻ kia nịnh nọt vị thiếu gia, tặng hắn con ngựa nhỏ, kẻ thứ ba cưới một người vợ tai tiếng.

Giờ đây, xin hỏi các ngài, các vị chúa tể, ai là người sáng lập đầu tiên cho dòng tộc của ngài?

Nhà thơ đáp: *Aut Pastor fuit, aut illud quod dicere nolo*. Hắn hay ngài, ai là quý tộc đích thực hơn? Nếu là hắn, thì ta đã lần theo vết tích của hắn về tận nguồn cội. Còn nếu là ngài, thì thứ ngài khoe khoang là gì? Rằng ngài là con trai hắn ư? Có thể là người thừa kế, con trai trên danh nghĩa, trong khi cha ruột thực sự có thể là một gã linh mục hay tên hầu cận nào đó; nhưng chúng ta sẽ không tranh cãi điều đó bây giờ; phụ nữ đã kết hôn ai cũng đoan chính cả mà; ngài là chắt của chắt hắn, được thụ thai và sinh ra *infra quatuor maria*, v.v. Cụ tổ năm đời của ngài là một tay thương nhân giàu có, mà theo lẽ thường thì là một kẻ cho vay nặng lãi, một luật sư, rồi lại một... một triều thần, rồi lại một... một quý ông miền quê, và rồi hắn vơ vét tất cả từ lũ cừu. Và ngài là người thừa kế mọi đức hạnh, tài sản, tước vị của hắn. Vậy thì, dòng dõi quý tộc của ngài là gì, nếu không phải như Hierom nói, *Opes antiquae, inveteratae divitiae*, của cải xưa cũ, sự giàu có lâu đời? Đó chính là định nghĩa của dòng dõi. Người cha thường đi gặp quỷ dữ để biến con trai mình thành một quý tộc.

Ở hiện tại, nó là gì? "Nó bắt đầu," Agrippa nói, "với sự bất nhân tàn bạo, với sự bạo ngược, áp bức, v.v." và cứ thế được duy trì; sự giàu có khởi đầu nó (bất kể kiếm được bằng cách nào), sự giàu có duy trì và phát triển nó. Các hiệp sĩ La Mã được gọi như vậy nếu họ có thể chi tiêu bao nhiêu tiền mỗi năm. Ở vương quốc Naples và Pháp, kẻ nào mua đất đai thì mua luôn cả danh dự, tước hiệu, quyền nam tước đi kèm; và những kẻ có thể chi tiêu chừng ấy ở nước ta, buộc phải được gọi để giữ chức vụ, thành hiệp sĩ, hoặc phải nộp tiền để có được nó, như người ta quan sát thấy, *nobiliorum ex censu judicant*, giới quý tộc của chúng ta được đo bằng tài sản. Và giờ đây, mục đích của danh dự là gì? Thứ gì duy trì giới quý tộc của chúng ta nếu không phải là tiền bạc? *Nobilitas sine re projecta vilior alga*. Không có phương tiện, dòng dõi chẳng đáng một xu, chẳng có gì đáng khinh và thấp kém hơn thế.

*Disputare de nobilitate generis, sine divitiis, est disputare de nobilitate stercoris*, Nevisanus luật gia đã nói, tranh luận về dòng dõi mà không có tiền bạc thì chẳng khác nào (xin lỗi vì sự thô lỗ) bàn về nguồn gốc của phân bón. Vậy nên chỉ có tiền bạc mới tạo ra danh xưng, tiền bạc mới duy trì nó, tạo cho nó cái *esse* (sự tồn tại), thứ mà bất cứ ai cũng có thể có được. Và hoạt động thường nhật của họ là gì? "Ngồi ăn, uống, nằm ngủ, và thức dậy để chơi bời." Giá trị và năng lực của họ nằm ở đâu? Trong vài tấm huy hiệu, đại bàng, sư tử, rắn, gấu, hổ, chó, chữ thập, vạch chéo, vạch ngang, v.v., và những món đồ chơi trẻ con mà họ thường treo trong phòng tranh, hiên nhà, cửa sổ, trên bát đĩa, xe ngựa, lăng mộ, nhà thờ, tay áo người ta, v.v.

"Nếu hắn biết đi săn, cưỡi ngựa, đánh bài, đổ xúc xắc, vênh váo, uống rượu, chửi thề," hút thuốc một cách điệu nghệ, ca hát, nhảy múa, mặc quần áo thời thượng, tán tỉnh và làm vui lòng tình nhân, nói những câu sáo rỗng, hách dịch, khinh người, vênh váo, coi thường kẻ khác, và sử dụng một chút cử chỉ bắt chước và kiểu cách khỉ gió hơn người, thì hắn là một "quý ông hoàn hảo" (*Egregiam vero laudem*), một quý ông đầy đủ năng lực; đó là hầu hết công việc của họ, đó là lời khen ngợi lớn nhất dành cho họ.

Vậy thì tầng lớp quý tộc, cái giới quý tộc trên giấy tờ này là gì, nếu không phải như Agrippa định nghĩa, "một nơi trú ẩn của sự đê tiện và xấu xa, một lớp áo cho thói hư tật xấu và những tội ác đáng ghét, của sự kiêu ngạo, gian lận, khinh miệt, khoe khoang, áp bức, giả tạo, dục vọng, tham ăn, ác ý, dâm dục, ngoại tình, ngu dốt, bất nhân?" Một quý tộc do đó, như ông kết luận, có khả năng là một "kẻ vô thần, một kẻ áp bức, một kẻ khoái lạc, một kẻ ngốc, một kẻ đần độn, một kẻ mù chữ, một gã chỉ có vẻ ngoài, một con đom đóm, một kẻ ngu ngốc kiêu ngạo, một tên lừa đảo đích thực," *Ventris et inguinis mancipium*, nô lệ cho dục vọng và cái bụng, *solaque libidine fortis*. Và như Salvianus quan sát về đồng bào của mình, người Aquitaine ở Pháp, *sicut titulis primi fuere, sic et vitiis* (họ đứng đầu về danh hiệu thì cũng đứng đầu về sự thối nát); và Cabinet du Roy, tác giả của chính họ, cũng viết rõ ràng về những kẻ khác: "Giới quý tộc ở Berry phần lớn là những kẻ dâm dục, ở Touraine là lũ trộm cướp, ở Narbonne là kẻ tham lam, ở Guienne là kẻ làm tiền giả, ở Provence là kẻ vô thần, ở Rheims là kẻ mê tín, ở Lyons là kẻ phản trắc, ở Normandy là kẻ kiêu ngạo, ở Picardy là kẻ hỗn láo," v.v. Chúng ta có thể kết luận chung rằng, người càng có địa vị cao thì càng hư đốn. Cuối cùng, như Aeneas Sylvius nói thêm, "họ phần lớn là những kẻ khốn khổ, đần độn và bẩn thỉu, giống như những bức tường trong nhà họ vậy, bên ngoài thì đẹp đẽ, bên trong thì thối nát."

Ngươi khoe khoang điều gì bây giờ? "Ngươi há hốc mồm ngạc nhiên cái gì? Ngưỡng mộ hắn vì quần áo đẹp, ngựa xe, chó săn, nhà cửa, vườn tược, lối đi dạo? Tại sao chứ? Một kẻ ngu ngốc cũng có thể sở hữu những thứ này như hắn; và kẻ nào coi hắn là người tốt hơn, là một quý tộc vì sở hữu chúng, thì chính kẻ đó là một tên ngốc." Giờ thì đi mà khoe khoang về dòng dõi của ngươi đi.

Có lẽ chính điều này khiến người Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay khinh miệt giới quý tộc và tất cả những tước hiệu rỗng tuếch, phù phiếm nâng cao cái tôi của họ: ngoại trừ những kẻ đạt được nó ngay từ đầu và duy trì nó bằng một phẩm chất vượt trội hay giá trị xuất sắc nào đó. Và vì lý do này, cộng hòa Ragusian, người Thụy Sĩ, và các tỉnh liên hiệp, trong mọi chế độ quý tộc hoặc quân chủ dân chủ của họ (nếu tôi có thể gọi như vậy), đều loại bỏ mọi cấp bậc danh dự cha truyền con nối, và sẽ không chấp nhận ai giữ chức vụ, ngoại trừ những người có học thức, giống như các bậc Areopagus ở Athens, khôn ngoan, thận trọng và được giáo dục bài bản.

Người Trung Quốc cũng tuân theo những phong tục tương tự; không ai trong số họ trở thành quý tộc nhờ dòng dõi; từ các triết gia và bác sĩ của họ, họ chọn ra các quan chức: giới quý tộc chính trị của họ được chọn từ những người *moraliter nobiles* (quý tộc có đạo đức); *nobilitas ut olim ab officio, non a natura*, quý tộc xưa kia là nhờ chức trách chứ không phải bẩm sinh, như ở Israel thời cổ đại, và chức trách của họ là bảo vệ và cai quản đất nước trong chiến tranh và hòa bình, không phải chỉ biết đi săn, ăn, uống, cờ bạc, như quá nhiều người hiện nay. Các Loysii, Mandarini, literati, licentiati của họ, và những kẻ đã tự vươn lên bằng giá trị của bản thân, mới là những quý tộc thực sự, xứng đáng cai quản một quốc gia: và tại sao một người có năng lực lại phải xấu hổ về xuất thân của mình? Tại sao người để lại hậu duệ cao quý lại không được kính trọng như người có tổ tiên cao quý? Thậm chí tại sao không hơn? *plures solem orientem* – chúng ta thường tôn thờ mặt trời đang mọc hơn; và tốt hơn biết bao khi nói *Ego meis majoribus virtute praeluxi* (Tôi đã tỏa sáng hơn tổ tiên mình nhờ đức hạnh), khi tự khoe khoang về đức hạnh của mình hơn là về dòng dõi.

Cathesbeius, sultan của Ai Cập và Syria, xuất thân là nô lệ, nhưng về giá trị, lòng dũng cảm và tư cách làm người thì không thua kém bất cứ vị vua nào, và vì lý do đó (như Jovius đã viết), ông được bầu làm hoàng đế của người Mameluke. Pizarro nghèo khổ người Tây Ban Nha nhờ lòng dũng cảm mà được hoàng đế Charles V phong làm hầu tước vùng Anatillo; các Pasha người Thổ Nhĩ Kỳ đều là những người như vậy. Pertinax, Philippus Arabs, Maximinus, Probus, Aurelius, v.v., từ những người lính bình thường đã trở thành hoàng đế; Cato, Cincinnatus, v.v., trở thành tổng lãnh sự. Pius Secundus, Sixtus Quintus, Johan Secundus, Nicholas Quintus, v.v., trở thành giáo hoàng. Socrates, Virgil, Horace, *libertino parte natus* (sinh ra từ tầng lớp nô lệ được phóng thích). Các vị vua Đan Mạch truy nguồn gốc phả hệ của họ, theo một số người, từ một gã tên Ulfo, con trai của một con gấu. *E tenui casa saepe vir magnus exit*, một con người vĩ đại thường bước ra từ túp lều tranh. Hercules, Romulus, Alexander (theo lời thú nhận của Olympia), Themistocles, Jugurtha, Vua Arthur, William kẻ chinh phục, Homer, Demosthenes, P. Lumbard, P. Comestor, Bartholus, Giáo hoàng Adrian IV, v.v., đều là những kẻ con rơi; và gần như ở mỗi vương quốc, các gia tộc lâu đời nhất ban đầu đều là con rơi của các vương hầu: những chỉ huy xứng đáng nhất, những bộ óc thông tuệ nhất, những học giả vĩ đại nhất, những linh hồn dũng cảm nhất trong mọi biên niên sử của chúng ta đều xuất thân từ tầng lớp hạ đẳng. Cardan, trong những bài viết tinh tế của ông, đưa ra lý do tại sao họ phần lớn có năng lực hơn người khác cả về thể xác lẫn tâm trí, và vì thế, *per consequens*, may mắn hơn. Castruccius Castrucanus, một đứa trẻ nghèo khổ, được tìm thấy trên cánh đồng, đối mặt với sự khốn cùng, đã trở thành hoàng tử của Lucca và Senes ở Ý, một người lính hoàn hảo và chỉ huy xứng đáng; Machiavelli so sánh ông với Scipio hoặc Alexander. "Và thật là một điều kỳ diệu," ông nói, "đối với kẻ nào suy ngẫm về nó, rằng tất cả những người đó, hay phần lớn trong số họ, những người đã thực hiện những chiến công lẫy lừng nhất trên trái đất này, và vượt trội hơn tất cả các quý tộc khác thời bấy giờ, đều sinh ra ở một nơi hẻo lánh, tối tăm, hoặc từ những bậc cha mẹ thấp kém, vô danh."

Một quan sát đáng nhớ nhất, Scaliger coi đó là *et non praetereundum, maximorum virorum plerosque patres ignoratos, matres impudicas fuisse*. "Tôi có thể liệt kê một danh sách dài về họ," mọi vương quốc, mọi tỉnh thành đều mang lại vô vàn ví dụ: và tại sao sự thấp kém về xuất thân lại bị dùng để chống lại bất kỳ ai? Ai nghĩ Tully kém cỏi hơn chỉ vì ông là *arpinas*, một kẻ mới nổi? Hay Agathocles, vị vua người Sicily, vì là con trai của một thợ gốm? Iphicrates và Marius có xuất thân tầm thường. Có người khôn ngoan nào lại đánh giá cao một người vì dòng dõi quý tộc của họ không? Như người ta nói trong tác phẩm của Machiavelli, *omnes eodem patre nati*, tất cả đều là con của Adam, đều được thụ thai và sinh ra trong tội lỗi, v.v. "Chúng ta về bản chất đều là một, đều như nhau, nếu các anh thấy chúng ta trần trụi; hãy để chúng ta mặc quần áo của họ và họ mặc quần áo của chúng ta, thì có gì khác biệt chứ?"

Nói cho đúng, như Bale đã nói về P. Schalichius, "Tôi đánh giá cao giá trị, học vấn, sự lương thiện của anh hơn là dòng dõi quý tộc; kính trọng anh hơn vì anh là một cây bút, một tiến sĩ thần học, hơn là Bá tước vùng Huns, Nam tước vùng Skradine, hay có tước hiệu ở tỉnh này tỉnh kia," v.v. "Anh may mắn và vĩ đại hơn," (Jovius viết cho Cosmo de Medici, khi đó là Công tước Florence), "nhờ đức hạnh của chính mình, hơn là nhờ người vợ đáng yêu, những đứa con hạnh phúc, bạn bè, tài sản, hay công quốc vĩ đại Tuscany."

Tôi cũng coi anh như vậy; và thực sự ai lại không nghĩ thế chứ? Abdolominus từng là một người làm vườn, thế nhưng nhờ đức hạnh mà được Alexander phong làm Vua xứ Syria. Tốt hơn biết bao khi sinh ra từ gia đình bình thường mà lại xuất sắc về giá trị, trở thành người cao quý về đạo đức – điều được các nhà thần học, triết gia và chính trị gia ưa chuộng hơn là thứ quý tộc tự nhiên ấy – trở nên có học thức, lương thiện, thận trọng, có năng lực, phù hợp cho bất kỳ công việc nào, ở nông thôn và quốc gia, trong chiến tranh và hòa bình, thay vì là những *Degeneres Neoptolemi* (những kẻ hậu thế suy đồi), như nhiều quý tộc dũng cảm, chỉ khôn ngoan vì giàu có, ngoài ra thì là lũ ngốc, mù chữ, không phù hợp cho bất kỳ công việc nào?

Udalricus, Bá tước xứ Cilia, đã sỉ nhục John Huniades vì xuất thân hèn kém, nhưng ông đáp lại: *in te Ciliensis comitatus turpiter extinguitur, in me gloriose Bistricensis exoritur*, tước bá tước của ngươi bị tiêu tán vì ăn chơi, còn của ta bắt đầu bằng danh dự và tiếng tăm. Ngươi có bao nhiêu tổ tiên cao quý; điều đó có nghĩa lý gì với ngươi? *Vix ea nostra voco*, khi chính ngươi là một kẻ ngốc: *quod prodest, Pontice, longo stemmate censeri?* v.v. Tôi kết luận rằng: ngươi có một cơ thể khỏe mạnh, một linh hồn tốt đẹp, được giáo dục tử tế? Ngươi có đức hạnh, lương thiện, có học thức, có năng lực, mộ đạo, các điều kiện của ngươi tốt ư? – ngươi là một quý tộc đích thực, hoàn hảo, dù sinh ra từ Thersites – *dum modo tu sis – Aeacidae similis, non natus, sed factus*, cao quý *κατ' ἐξοχήν* (xét về bản chất), "vì chẳng gươm giáo, lửa cháy, nước lũ, bệnh tật, bạo lực bên ngoài, hay chính quỷ dữ cũng không thể lấy đi những phần tốt đẹp đó của ngươi." Đừng xấu hổ về nguồn gốc của mình, ngươi là một quý ông trên toàn thế giới, và sẽ được kính trọng, trong khi kẻ kia, lột bỏ quần áo đẹp đẽ, tước đoạt tài sản của hắn, chỉ là một tên *funge* (một thứ nấm mốc - điều mà Polynices đã trải nghiệm khi lưu đày, dòng dõi không được coi trọng), giống như một đồng tiền ở đất nước khác, không ai thèm nhận, và sẽ bị khinh miệt. Một lần nữa, dù ngươi là một kẻ man di, sinh ra ở Tontonteac, một kẻ đê tiện, một tên nô lệ, một người da đen ở Saldania, hay một người Virginia thô lỗ ở Dasamonquepec, còn hắn là một quý ông Pháp, một don Tây Ban Nha, một signor của Ý, tôi không quan tâm hắn xuất thân thế nào, thuộc gia đình nào, cấp bậc nào, bá tước, công tước, hoàng tử, nếu ngươi có năng lực, còn hắn thì không, mà chỉ là một *Degeneres Neoptolemus* suy đồi, tôi nói cho ngươi biết trong một từ: ngươi là một con người, còn hắn là một con thú.

Đừng để bất kỳ *terrae filius* (kẻ vô danh) hay kẻ mới nổi nào xúc phạm đến những gì tôi đã nói, và cũng đừng để bất kỳ quý tộc xứng đáng nào cảm thấy bị xúc phạm. Tôi không nói để hạ thấp những người xứng đáng, thực sự có đức hạnh và cao quý: bản thân tôi rất tôn trọng và kính trọng giới quý tộc và dòng dõi cao quý; tôi sinh ra từ những bậc cha mẹ đáng kính, trong một gia đình lâu đời, nhưng tôi là con thứ, điều đó không liên quan đến tôi: hoặc nếu tôi là một người thừa kế lớn, được ban tặng nhiều của cải, với tư tưởng như hiện tại, tôi cũng chẳng hề tự mãn, mà sẽ coi trọng nó như mọi hạnh phúc, danh dự khác của con người, chúng đều có thời hạn, mong manh và bất định. Như người ta đã nói về dòng sông Danube vĩ đại ấy, nó bắt nguồn từ một đài phun nước nhỏ, lúc đầu chỉ là một con lạch nhỏ, đôi khi rộng, đôi khi hẹp, lúc chậm, lúc nhanh, cuối cùng tăng lên kích thước đáng kinh ngạc nhờ sự hợp lưu của sáu mươi con sông có thể lưu thông, rồi cuối cùng nó biến mất, mất tên gọi, và đột ngột bị biển Euxine nuốt chửng: tôi có thể nói về những gia đình vĩ đại nhất của chúng ta, họ khởi đầu bình thường, được tăng cường nhờ những cuộc hôn nhân giàu có, mua tước vị, chức vụ, họ tiếp tục trong vài thế kỷ, với một chút thay đổi về hoàn cảnh, tài sản, địa vị, v.v., rồi bởi một đứa con hoang đàng, vì một lỗi lầm, hoặc vì thiếu người nối dõi, họ bị xóa sổ trong chớp mắt, và ký ức về họ bị xóa sạch.

Trong thời gian đó, tôi đánh giá cao giới quý tộc đến mức, nếu hắn xuất thân từ dòng dõi cao quý hay đáng kính, hắn sẽ thể hiện điều đó qua hành động của mình,

———nec enim feroces

Progenerant aquilae columbas.

Licet superbus ambulet pecunia,

Fortuna non mutat genus.

———desaevit in omnes

Dum se posse putat, nec bellua saevior ulla est,

Quam servi rabies in libera colla furentis;