TIẾT I. — Nguyên nhân của Tình yêu Anh hùng, Thể tạng, Chế độ ăn uống thịnh soạn, Sự nhàn rỗi, Nơi chốn, Khí hậu, v.v.

Nguyên nhân xa xôi nhất của mọi nguyên nhân chính là các vì tinh tú. Ficinus, trong chương 19, cho biết những người có sao Kim nằm ở cung Sư Tử trong lá số tử vi của họ, hoặc khi mặt trăng và sao Kim có góc chiếu tương hỗ với nhau, hay những người mang thể tạng thuộc về sao Kim, là những kẻ dễ vướng vào ngọn lửa dâm dục này nhất. Plutarch giải thích theo chiêm tinh học về câu chuyện truyền thuyết về thần Sao Hỏa và sao Kim rằng “trong lá số tử vi của họ, ♂ và ♂ nằm ở vị trí kết hợp,” họ thường là những kẻ lẳng lơ, và nếu là phụ nữ thì chính là đĩ điếm; giống như người vợ hiền xứ Bath đã thú nhận trong tác phẩm của Chaucer:

Tôi hằng xuôi theo bản tính mình,

Do chính cung sao chiếu mệnh tinh.

Nhưng trong số tất cả những chiêm tinh huấn ngôn mà tôi từng đọc, phát ngôn của Cardan là đáng nhớ hơn cả; mặc dù vì điều đó mà ông bị chỉ trích gay gắt bởi Marinus Marcennus, một tu sĩ xấc láo, cùng một vài người khác (điều mà chính bản thân ông đã ngờ trước), nhưng tôi lại thấy nó thật phóng khoáng, thẳng thắn, chân thực và tài hoa. Trong Lá số thứ tám, hay ví dụ thứ tám của mình, ông đã ghi lại những lời này về chính bản thân mình: ♂ ♂ và ☿ trong ☿ dignitatibus assiduam mihi Venereorum cogitationem praestabunt, ita ut nunquam quiescam. Và ngay đoạn sau đó: Cogitatio Venereorum me torquet perpetuo, et quam facto implere non licuit, aut fecisse potentem puduit, cogitatione assidua mentitus sum voluptatem. Và ở một chỗ khác: ob ☾ et ☿ dominium et radiorum mixtionem, profundum fuit ingenium, sed lascivum, egoque turpi libidini deditus et obscaenus. Cardan đã viết về bản thân mình như vậy đấy, quod de se fatetur ideo ut utilitatem adferat studiosis hujusce disciplinae, và vì điều này ông bị Marcennus bôi nhọ, trong khi thực chất ông chẳng nói điều gì hơn những gì mà Gregory Nazianzen thuở trước từng nói với học trò của mình là Chilo: offerebant se mihi visendae mulieres, quarum praecellenti elegantia et decore spectabili tentabatur meae integritas pudicitiae. Et quidem flagitium vitavi fornicationis, at munditiae virginalis florem arcana cordis cogitatione foedavi. Nhưng xin trở lại với vấn đề chính. Những người thích hợp với nhục dục nam giới là những người mà trong lá số tử vi có sao Kim nằm ở cung nam tính, và ở các ranh giới của sao Thổ hoặc ở vị trí đối đỉnh, v.v. Ptolemy trong bộ Quadripartitum có đề cập đến nhiều huấn ngôn chiêm tinh cụ thể hơn về những điều này, chắc chắn đã được xác thực qua thời gian sử dụng lâu dài và được tôi luyện qua nhiều kinh nghiệm, như lời vị bình chú viên của ông là Cardan đã viết. Tho. Campanella trong bộ Astrologiae, quyển 4, chương 8, các điều khoản 4 và 5, khi bàn về sự điên rồ vì ái tình, đã đúc kết rất nhiều huấn ngôn vượt trội hơn hẳn những người khác, ai muốn tìm hiểu có thể tham khảo ở đó. Các nhà tướng số thường đưa ra phỏng đoán từ gò sao Kim và đai sao Kim; về các phán quyết của họ, nếu muốn, bạn có thể xem lại Taisnerus, Johan. de Indagine, Goclenium và những người khác nữa.

Các thầy thuốc đưa ra dự đoán hoàn toàn dựa trên thể tạng và khí chất; những người có thể chất thuộc thể dịch nhầy hiếm khi bị thứ này quật ngã, theo như chương 9 trong phần Bình giải của Ficinus; những người mang bản chất u sầu bẩm sinh thì ít bị hơn họ, nhưng một khi đã vướng vào thì chẳng bao giờ dứt ra được; mặc dù nhiều người cho rằng chứng u sầu do đầy hơi hoặc do hạ sườn mới là những kẻ dễ mắc phải căn bệnh này hơn cả. Valescus quy nguyên nhân cho trí tưởng tượng mạnh mẽ của họ, Bodine cho rằng do sự dư thừa khí, còn Gordonius thì cho rằng do tinh dịch và các tinh khí, hay các hạt nguyên tử trong tinh dịch, chính là thứ gây ra những cơn đam mê bạo liệt và cuồng nộ của họ. Do đó, những người có thể chất huyết chất rất dễ bị sa bẫy, giới trẻ là những kẻ dễ yêu nhất, và nếu được tự do làm theo ý muốn của mình, như Lucian đã nói, “họ muốn mây mưa với tất cả những ai họ nhìn thấy”: chứng cuồng dâm của ngựa non là căn bệnh chung của mọi thể tạng. Theomestus, một nam thanh niên lực lưỡng và sung mãn, đã thừa nhận (trong tác phẩm của chính tác giả vừa nêu) rằng tất cả những điều này đều ứng nghiệm nơi bản thân hắn: “Ta đắm chìm trong ái tình đến mức các ngươi có thể đếm hết cát biển và tuyết rơi từ bầu trời còn dễ hơn là đếm những cuộc tình lẻ tẻ của ta. Thần Tình yêu đã giương cung bắn toàn bộ mũi tên vào người ta, ta bị mê hoặc bởi muôn vàn ham muốn, mối tình này nối tiếp mối tình kia, và nhanh đến nỗi trước khi mối tình này kết thúc, ta đã bắt đầu mối tình thứ hai; kẻ đến sau bao giờ cũng là kẻ đẹp nhất, và kẻ đang ở trước mặt ta là kẻ làm ta thỏa mãn nhất: những mối tình của ta sinh sôi nảy nở như đầu của con quái vật hydra, chẳng vị anh hùng Iolaus nào cứu nổi ta. Đôi mắt ta chính là nơi trú ẩn và thánh địa ẩm ướt của ái tình, thu hút mọi vẻ đẹp về phía mình và chẳng bao giờ biết thỏa mãn. Ta hoài nghi không biết đây là thứ cuồng phong nào của thần Venus: hỡi ôi, ta đã phạm tội gì với nàng để nàng đày đọa ta thế này, ta đúng là một Hippolitus nào đây!” Geni của ta là vị thần Telchine nào vậy? Hay đó chỉ là một sự bất toàn tự nhiên, một niềm đam mê di truyền? Một kẻ khác trong thơ của Anacreon thú nhận rằng hắn có tới hai mươi người tình ở Athens cùng một lúc, mười lăm người ở Corinth, từng ấy người ở Thebes, ở Lesbos và Rhodes, gấp đôi số đó ở Ionia, gấp ba ở Caria, và tổng cộng là hai mươi nghìn người; hoặc tóm lại trong câu: εί φύλλα, πάντα, v.v.

Folia arborum omnium si

Nosti referre cuncta,

Aut computare arenas

In aequore universas,

Solum meorum amorum

Te fecero logistam?

Ngươi đếm lá mùa xuân,

Hay cát biển muôn vàn?

Hãy đếm tình ta xem.

Đôi mắt hắn giống như một cái cân, sẵn sàng nghiêng về bất cứ hướng nào, và bị sức nặng từ cái nhìn của bất kỳ ả đàn bà nào kéo trĩu xuống, trái tim hắn tựa như con gà chỉ hướng gió, tình cảm của hắn dễ bắt lửa như bùi nhùi, hay chẳng khác gì dầu naphtha, thứ mà bất cứ đối tượng xinh đẹp, nụ cười ngọt ngào hay ân huệ nào của người tình cũng có thể thổi bùng lên ngọn lửa. Guianerius trong tập 15, chương 14, quy tất cả những điều này “cho cái thể tạng nóng bỏng của tinh hoàn”; còn Ferandus, một người Pháp trong cuốn Erotique Mel. (một cuốn sách mà tôi chỉ cầm được trên tay sau lần tái bản thứ ba), lại quy cho một số hạt nguyên tử nhất định trong tinh dịch, “những thứ mang tính sinh tinh rất mạnh và chứa đầy tinh dịch.” Tôi tìm thấy điều tương tự trong tác phẩm của Aristotle, phần 4, vấn đề 17: si non secernatur semen, cessare tentigines non possunt, đúng như cách mà bình chú viên Guastavinius của ông đã dịch: chính vì lý do này mà những thanh niên cường tráng, vạm vỡ, thân hình lực lưỡng lại rất dễ mắc phải chứng bệnh đó. Hercules de Saxonia cũng đưa ra những lời lẽ có ý nghĩa tương tự. Nhưng phần lớn, tôi phải nói rằng, những kẻ dễ yêu nhất là những kẻ trẻ tuổi và sung mãn, sống trong nhàn hạ, được nuôi dưỡng béo tốt, không phải bận tâm lo nghĩ, giống như đàn gia súc trên cánh đồng cỏ mỡ màu, những kẻ lười biếng và cô độc, bọn chúng tất yếu phải hirquitullire, như Guastavinius đã dẫn lại từ Censorinus.

Mens erit apta capi tum quum laetissima rerum,

Ut seges in pingui luxuriabit humo.

Tâm trí dễ sa vào dâm ô, dẫu nóng hay lạnh,

Cũng như lúa mọc tươi tốt trên mảnh đất màu mỡ.

Chính nơi chốn ta sinh sống, khí hậu, bầu không khí và kỷ luật cũng góp phần tạo nên tác động lớn nếu chúng kết hợp với nhau. Tại vùng Misnia của chúng tôi, Galen cho biết, nằm gần Pergamus, bạn hiếm khi tìm thấy kẻ ngoại tình nào, nhưng ở Rome thì có rất nhiều, chính là do sự cám dỗ từ cảnh sắc chốn đó. Chính sự trù phú của vạn vật đã khiến Corinth trở nên tai tiếng từ thời cổ đại, cùng với sự thuận lợi của vị trí địa lý trong việc tiếp đón những kẻ tha hương từ muôn phương; mỗi ngày đều có những người lữ khách bước qua từng khung cửa thành từ khắp mọi ngả đường. Trong ngôi đền thờ thần Venus duy nhất ấy có tới một nghìn kỹ nữ công khai bán dâm, như Strabo đã viết, chưa kể đến Lais và những ả nổi danh khác; tất cả các quốc gia đều đổ về đó như thể đến một học viện của thần Venus. Những xứ sở nóng bức ở phương Nam rất dễ sinh lòng dâm dục, và trác táng hơn rất nhiều so với những ai sống ở phương Bắc, như Bodine đã bàn luận chi tiết trong tác phẩm Method. hist., chương 5. Molles Asiatici, và người Thổ Nhĩ Kỳ, người Hy Lạp, người Tây Ban Nha, người Ý cũng vậy, tóm lại là toàn bộ những vùng vĩ độ đó; và trong những dải đất ấy, những nơi nào càng trù phú, phồn thịnh và ngọt ngào, chẳng hạn như Valence ở Tây Ban Nha, Capua ở Ý mà Tully gọi là domicilium luxus, và (điều mà những binh sĩ của Hannibal có thể làm chứng) Canopus ở Ai Cập, rồi Sybaris, Phoeacia, Baiae, Cyprus, Lampsacus. Ở Napoli, sự trù phú của thổ nhưỡng và bầu không khí dễ chịu đã làm suy nhược cơ thể và làm biến đổi thể tạng của họ; đến mức Florus gọi đó là Certamen Bacchi et Veneris, nhưng Foliot lại phải thán phục. Ở Ý và Tây Ban Nha, họ có nhà chứa ở mọi thành phố lớn, như ở Rome, Venice, Florence, nơi mà theo một số người, có tới chín mươi nghìn dân cư sinh sống, trong đó có mười nghìn kỹ nữ; thế mà bất chấp tất cả những điều đó, hầu như quý tộc nào cũng có riêng cho mình một cô nhân tình; tội gian dâm, ngoại tình chưa bao giờ phổ biến đến thế: urbs est jam tota lupanar; làm sao một người có thể giữ mình trong sạch giữa chốn lắm điều cám dỗ nhường ấy? Giờ đây, nếu sự tráng kiện của tuổi trẻ, quyền thế, sự tự do — ý tôi là sự dung túng cho tội lỗi mà những kẻ quyền quý tự cho phép mình trong chuyện này — lại kết hợp với nhau, thì nó sẽ mở ra một khoảng trống lớn đến nhường nào cho mọi loại tệ nạn, và nó sẽ hoành hành với sự cuồng nộ dữ dội đến dường nào? Bởi vì, như triết gia theo trường phái Plato là Maximus Tyrius đã quan sát thấy, libido consequuta quum fuerit materiam improbam et praeruptam licentiam, et effrenatam audaciam, v.v., điều gì mà ham muốn xác thịt không thể gây ra ở những con người như thế? Bởi vì thông thường các bậc vương hầu và quyền quý chẳng mảy may bận tâm đến những chuyện như thế này, mà với thái độ của ả kỹ nữ trong tác phẩm của Spartian, quicquid libet licet, họ nghĩ rằng mình muốn làm gì thì làm, công khai thừa nhận điều đó, và thay vì cảm thấy hổ thẹn thì họ lại khoe khoang với Proculus (kẻ từng viết thư cho một người bạn ở Rome về những chiến công lừng lẫy mà hắn đã lập được trong lĩnh vực đó). Nicholas Sanders kể về vua Henry VIII (tôi không biết chính xác đến mức nào) Quod paucas vidit pulchriores quas non concupierit, et paucissimas non concupierit quas non violarit: “Hắn thấy rất ít thiếu nữ mà hắn không thèm khát, và thèm khát rất ít người mà hắn không cưỡng đoạt”: chẳng có gì quen thuộc hơn thế đối với họ, đó gần như là công việc chính của họ: Sardanapalus, Messalina và Joan xứ Napoli chẳng thể sánh bằng những kẻ đàn ông và đàn bà tầm thường khác; Solomon thuở xưa có tới một nghin phi tần; Ahasuerus có các thái giám và người canh giữ; Nero có những kẻ môi giới và tú bà Tigillinus; người Thổ Nhĩ Kỳ, người Nga, người Mogor, các vị vua dòng Xeriff ở xứ Barbary, cùng các vị Shah của Ba Tư chẳng hề thua kém họ trong thời đại chúng ta. Delectus fit omnium puellarum toto regno forma praestantiorum (Jovius đã viết như vậy) pro imperatore; et quas ille linquit, nobiles habent; họ ép duyên và triệu tập các thiếu nữ giống như chúng ta chiêu mộ binh lính, và được tự do lựa chọn những tuyệt sắc giai nhân mà đất nước họ có thể sản sinh, thế mà tất cả những điều đó vẫn không thể ngăn cản họ khỏi tội ngoại tình, loạn luân, kê gian, đồng tính luyến ái và những dục vọng kỳ dị khác. Chúng ta có thể kết luận rằng, nếu họ còn trẻ, gặp nhiều may mắn, giàu có, ăn uống kham khổ hay sung túc, lại thêm tính lười biếng, thì việc họ giữ được sự trong sạch, không cuồng nộ và không tự đẩy mình lao xuống những tai họa của ngọn lửa dâm dục gần như là điều bất khả thi.

Otium et reges prius et beatas

Perdidit urbes.

Sự lười biếng phá hủy tất cả, Vacuo pectore regnat amor, ái tình trị vì trong một tâm hồn nhàn rỗi. Amore abundas Antiphio. Nếu ngươi chẳng có việc gì làm, Invidia vel amore miser torquebere — Ngươi sẽ bị gặm nhấm và xé nát bởi lòng đố kỵ, bởi dục vọng, hay bởi một thứ đam mê nào khác. Homines nihil agendo male agere discunt; đó là phép ví von của Aristotle, “giống như bùi nhùi hoặc diêm quẹt bén lửa, kẻ lười biếng cũng sa vào lưới tình như thế.” Quaeritur Aegistus quare sit factus adulter, v.v., tại sao Aegistus lại trở thành một kẻ trác táng? Ngươi chẳng cần phải tìm kiếm lý do cho điều đó. Ismenedora đã cướp lấy Baccho, một người phụ nữ cưỡng ép một người đàn ông, giống như Aurora từng làm với Cephalus: chẳng có gì là lạ, Plutarch đã nói như vậy, Luxurians opibus more hominum mulier agit: nàng giàu có, may mắn, vui vẻ, và chẳng qua cũng hành động giống như đàn ông trong trường hợp đó, giống như cách mà thần Jupiter đã làm với Europa, hay thần Neptune đối với Amymone. Do đó các nhà thơ thật khôn ngoan khi gán cho tất cả những kẻ chăn cừu bản chất của những kẻ si tình, đắm mình trong ca hát và tán tỉnh, bởi vì họ sống một cuộc đời quá nhàn rỗi. Bởi vì tình yêu, như Theophrastus đã định nghĩa, là otiosi animi affectus, một thứ tình cảm của một tâm hồn nhàn rỗi, hoặc như Seneca đã miêu tả, Juventa gignitur, juxu nutritur, feriis alitur, otioque inter laeta fortunae bonae; tuổi trẻ sinh ra nó, sự phóng đãng duy trì nó, sự lười biếng nuôi dưỡng nó, v.v., điều này khiến vị y sĩ Gordonius trong chương 20, phần 2, gọi căn bệnh này là niềm đam mê đặc trưng của giới quý tộc. Giờ đây, nếu một phán đoán yếu ớt và một sự lĩnh hội mạnh mẽ cùng kết hợp lại, thì, như lời Hercules de Saxonia, liệu họ có thể kháng cự bằng cách nào? Savanarola quy nó gần như hoàn toàn cho “các tu sĩ, thầy tu và những người tu hành, bởi vì họ sống cô độc, ăn uống sung túc và chẳng làm gì cả”; và ông hoàn toàn có lý, bởi vì nếu không thì làm sao họ có thể tránh được điều đó?

Chỉ riêng chế độ ăn uống cũng đủ khả năng gây ra nó: thật là một điều hiếm thấy khi thấy một thanh niên hay một thiếu nữ sống nhàn rỗi và ăn uống thịnh soạn, bất kể ở hoàn cảnh nào, mà không rơi vào lưới tình. Alcibiades vẫn luôn lợn lờ bên những cô nàng lẳng lơ trẻ tuổi, chi tiêu vô độ, ăn mặc yểu điệu, lúc nào cũng yêu đương, nhưng tại sao? Hắn quá nuông chiều bản thân trong chuyện ăn uống, quá thường xuyên và quá độ trong những bữa yến tiệc, Ubicunque securitas, ibi libido dominatur; dục vọng và sự cẩu thả luôn ngự trị song hành, như lời thánh Hierome đã quả quyết. Tất cả những điều đó đã được người vợ xứ Bath trong tác phẩm của Chaucer tự do minh chứng:

Vì hệt như cái lạnh sinh ra những hạt mưa sa,

Miệng lưỡi thích ăn ngon tất sinh chòm lông đuôi trác táng.

Đặc biệt là khi họ tiếp tay cho nó bằng một chế độ ăn uống chọn lọc, giống như những kẻ Sybarites và Phaeaces thường làm, ăn uống thỏa thích, và nếu theo ý muốn của họ, họ sẽ chẳng ăn gì ngoài những món ăn kích thích dục năng. Vinum imprimis generosum, legumen, fabas, radices omnium generum bene conditas, et largo pipere aspersas, carduos hortulanos, lactucas, erucas, rapas, porros, caepas, nucem piceam, amygdalas dulces, electuaria, syrupos, succos, cochleas, conchas, pisces optime praeparatos, aviculas, testiculos animalium, ova, condimenta diversorum generum, molles lectos, pulvinaria, v.v. Et quicquid fere medici impotentia rei venereae laboranti praescribunt, hoc quasi diasatyrion habent in delitiis, et his dapes multo delicatiores; mulsum, exquisitas et exoticas fruges, aromata, placentas, expressos succos multis ferculis variatos, ipsumque vinum suavitate vincentes, et quicquid culina, pharmacopaea, aut quaeque fere officina subministrare possit. Et hoc plerumque victu quum se ganeones infarciant, ut ille ob Chreseida suam, se bulbis et cochleis curavit; etiam ad Venerem se parent, et ad hanc palestram se exerceant, qui fieri possit, ut non misere depereant, ut non penitus insaniant? Aestuans venter cito despuit in libidinem, Hieronymus ait. Post prandia, Callyroenda. Quis enim continere se potest? Luxuriosa res vinum, fomentum libidinis vocat Augustinus, blandum daemonem, Bernardus; lac veneris, Aristophanes. Non Aetna, non Vesuvius tantis ardoribus aestuant, ac juveniles medullae vino plenae, addit Hieronymus: unde ob optimum vinum Lamsacus olim Priapo sacer: et venerandi Bacchi socia apud Orpheum Venus audit. Haec si vinum simplex, et per se sumptum praestare possit, nam — quo me Bacche rapis tui plenum? quam non insaniam, quem non furorem a caeteris expectemus? Gomesius enumerat salem inter ea quae intempstivam libidinem provocare solent, et salatiores fieri foeminas ob esum salis contendit: Venerem ideo dicunt ab Oceano ortam.

Unde tot in Veneta scortorum millia cur stint?

In promptu causa est, est Venus orta mari.

Et hinc foeta mater Salacea Oceani conjux, verbumque fortasse salax a sale effluxit. Mala Bacchica tantum olim in amoribus praevaluerunt, ut coronae exillis statuae Bacchi ponerentur. Cubebis in vino maceratis utuntur Indi Orientales ad Venerem excitandum, et Surax radice Africani. Chinae radix eosdem effectus habet, talisque herbae meminit mag. nat. lib. 2. cap. 16. Baptista Porta ex India allatae, cujus mentionem facit et Theophrastus. Sed infinita his similia apud Rhasin, Matthiolum, Mizaldum, caeterosque medicos occurrunt, quorum ideo mentionem feci, ne quis imperitior in hos scopulas impingat, sed pro virili tanquam syrtes et cautes consulto effugiat.

TIẾT II. — Những nguyên nhân khác dẫn đến Chứng u sầu vì ái tình, Cảnh tượng, Sự rời xa khuôn mặt, Đôi mắt, những bộ phận khác, và cách thức nó đâm thủng tâm can.

Người ta có thể liệt kê ra rất nhiều nguyên nhân như thế, nhưng chúng chẳng thể phát huy tác dụng nếu không có cơ hội về thời gian, không gian và những đối tượng đẹp đẽ ấy, hoặc những sự cám dỗ nhân tạo, chẳng hạn như những cái ôm hôn, cuộc đàm đạo, trò chuyện, điệu bộ, cùng với những sự kích thích dâm ô tương tự. Kornmannus, trong cuốn sách de linea amoris, chia dâm dục thành năm cấp độ, xuất phát từ tác phẩm của Lucian có lẽ, được ông xử lý trong năm chương: Visus, Colloquium, Convictus, Oscula, Tactus. Cảnh tượng thị giác, trên hết thảy mọi thứ, chính là bước đầu tiên của thứ tình yêu hỗn loạn này, mặc dù đôi khi nó bị ngăn chặn hoặc thậm chí bị kích thích thêm bởi những lời kể hay âm thanh nghe được. Bởi vì có những kẻ dễ dãi, nhẹ dạ và cả tin đến mức nếu họ nghe kể về một người đàn ông hoặc đàn bà tuấn tú nào đó, họ đã đem lòng yêu trước cả khi tận mắt nhìn thấy, và điều đó hoàn toàn chỉ dựa trên lời kể, như nhận xét của Achilles Tatius. “Sự vô độ và dâm ô của họ lớn đến mức họ bị tổn thương bởi những lời đồn đại chẳng kém gì khi trực tiếp nhìn thấy.” Callisthenes, một thanh niên giàu có ở Byzance thuộc xứ Thrace, khi nghe kể về Leucippe, cô con gái xinh đẹp của Sostratus, đã đem lòng yêu nàng say đắm, và bị kích động bởi tiếng tăm cùng những lời đồn đại chung chung đến mức nhất quyết muốn nàng làm vợ mình. Và đôi khi họ cũng bị tác động sâu sắc qua việc đọc sách, giống như nhân vật trong tác phẩm của Lucian tự thú nhận: “Ta chưa từng đọc đoạn viết về Panthea trong sách của Xenophon mà không cảm thấy rung động như thể đang đứng trước mặt nàng.” Những kẻ như thế thường tự tưởng tượng ra một vẻ đẹp cho riêng mình; và ba người phụ nữ quý tộc trong tác phẩm của Balthazar Castilio cũng từng đem lòng yêu một thanh niên mà họ chưa bao giờ quen biết, mà chỉ nghe người ta ca ngợi anh ta; hoặc qua việc đọc một bức thư; bởi vì có một thứ duyên dáng xuất phát từ việc lắng nghe, như một triết gia đạo đức đã thông tin cho chúng ta, “cũng giống như từ thị giác; và các hình thái của tình yêu được tiếp nhận vào trí tưởng tượng chỉ qua lời kể”: ut cupere ab aspectu, sic velle ab auditu, cả hai giác quan đều tác động đến con người. Interdum et absentes amamus, đôi khi chúng ta yêu những kẻ vắng mặt, Philostratus đã nói như vậy, và đưa ra dẫn chứng về người bạn của ông là Athenodorus, kẻ đem lòng yêu một thiếu nữ ở Corinth mà hắn chưa từng gặp mặt; non oculi sed mens videt, chúng ta nhìn bằng đôi mắt của trí tuệ.

Nhưng nguyên nhân quen thuộc và thông thường nhất của tình yêu chính là thứ xuất phát từ thị giác, thứ truyền tải những tia sáng kỳ diệu của vẻ đẹp và những nét duyên dáng làm say đắm lòng người ấy đến trái tim. Plotinus bắt nguồn tình yêu từ thị giác, ἔρος tựa như ὅρασις. Si nescis, oculi sunt in amore duces, “đôi mắt chính là sứ giả tiên phong của ái tình,” và bước đầu tiên của tình yêu chính là thị giác, như Lilius Giraldus đã chứng minh tường tận trong hist. deor. syntag. 13; chúng giống như hai cánh cửa xả nước đón nhận những ảnh hưởng từ vẻ đẹp thần thánh, quyền năng, cướp đoạt tâm hồn và làm say đắm lòng người ấy, thứ vẻ đẹp mà, như ai đó đã nói, “sắc bén hơn bất kỳ mũi tên hay cây kim nào, đâm sâu hơn vào trái tim, và mở ra một khe hở qua đôi mắt chúng ta để tiến đến vết thương đáng yêu ấy, thứ đâm thấu cả tâm hồn” (Ecclus. 18). Thông qua đó, tình yêu được thắp lên như một ngọn lửa. Vẻ đẹp đáng kinh ngạc, bối rối, tuyệt vời và đáng yêu này, “thứ mà trong toàn bộ kho tàng của tự nhiên (như Isocrates đã nói) không có gì uy nghi và thiêng liêng đến thế, không có gì thần thánh, đáng yêu và quý giá đến thế,” chính là chiếc vương miện, là vàng mười và vinh quang của tự nhiên; bonum si non summum, de summis tamen non infrequenter triumphans, mà sức mạnh của nó có thể được nhận diện từ đây; chúng ta thường khinh miệt và căm ghét những thứ hôi hạm, xấu xí khi nhìn ngắm, coi chúng là dơ bẩn, nhưng lại yêu mến và khao khát những gì tốt đẹp. Đó chính là vẻ đẹp trong muôn loài làm chúng ta thỏa mãn và lôi cuốn chúng ta, một con chim ưng đẹp, một bộ y trang lộng lẫy, một công trình kiến trúc nguy nga, một ngôi nhà khang trang, v.v. Vị vua Xerxes người Ba Tư thuở ấy, khi tàn phá tất cả các ngôi đền của các vị thần ở Hy Lạp, đã ra lệnh cho ngôi đền của nữ thần Diana phải được in integrum servari, được dung tha hoàn toàn chỉ vì vẻ đẹp và sự tráng lệ tuyệt trần của nó. Vẻ đẹp vô tri cũng có sức mạnh sai khiến như vậy. Đó là điều mà các họa sĩ, nghệ nhân, nhà hùng biện đều hướng tới, như vị y sĩ Eriximachus trong đối thoại của Plato đã lập luận: “Chính vẻ đẹp là thứ đầu tiên mang lại cơ hội cho nghệ thuật, để tìm ra tri thức chạm trổ, hội họa, kiến trúc, tìm ra các mô hình, luật phối cảnh, đồ đạc sang trọng và biết bao phát kiến hiếm có.” Sắc trắng của hoa loa kèn, sắc đỏ của hoa hồng, sắc tía của hoa violet, ánh lấp lánh trong vạn vật vô tri, ánh sáng trong lành của mặt trăng, những tia nắng rực rỡ, vẻ huy hoàng của vàng, sắc tía, viên kim cương lấp lánh, dáng vóc tuyệt mỹ của loài ngựa, sự uy nghi của loài sư tử, màu sắc của các loài chim, đuôi chim công, lớp vảy bạc của loài cá, chúng ta ngắm nhìn với sự thích thú và ngạc nhiên kỳ lạ. “Và thứ rực rỡ ở các loài thực vật, đáng yêu ở các loài hoa, kỳ diệu ở các loài thú, nhưng vinh quang nhất ở con người,” chính là điều khiến chúng ta yêu mến và tha thiết khao khát nó, giống như khi chúng ta nghe bất kỳ giai điệu ngọt ngào nào, một lưỡi gươm hùng biện, nhìn thấy bất kỳ phẩm chất xuất sắc nào, tác phẩm kỳ công của con người, nghệ thuật tinh vi hay bất cứ thứ gì tuyệt mỹ, thì một niềm khát khao hướng về những thứ đó sẽ ngay lập tức trỗi dậy trong chúng ta. Chúng ta yêu những con người như thế, nhưng phần lớn là vì sự duyên dáng của dung mạo, chúng ta gọi họ là các vị thần và nữ thần, là đấng thiêng liêng, thanh tao, hạnh phúc, v.v. Và trong số tất cả phàm nhân, chỉ có họ (Calcagninus cho rằng như vậy) là được thoát khỏi những lời vu khống; qui divitiis, magistratu et gloria florent, injuria lacessimus, chúng ta nói xấu, đối xử bất công, căm ghét những con người nổi danh, giàu có và hạnh phúc, chúng ta bực bội trước sự sung túc của họ, chúng ta nghĩ rằng họ không xứng đáng, vận mệnh giống như một người mẹ kế đối với chúng ta nhưng lại là một đấng sinh thành đối với họ. “Chúng ta ganh tị” (Isocrates đã nói như vậy) “với những con người khôn ngoan, công chính, lương thiện, ngoại trừ khi họ dùng những ân huệ, lòng tốt tương hỗ, một cử chỉ tử tế nào đó để tước đoạt tình yêu này từ chúng ta; chỉ có những kẻ sở hữu dung mạo đẹp đẽ là được chúng ta yêu ngay từ cái nhìn đầu tiên, khao khát sự quen biết và tôn sùng họ như những vị thần: chúng ta thà phục vụ họ còn hơn là cai trị những kẻ khác, và tự coi mình mang ơn họ nhiều hơn khi họ giao phó cho chúng ta nhiều việc hơn”: dù cho họ có đồi bại, bất lương đi chăng nữa, chúng ta vẫn yêu họ, bênh vực họ và sẵn sàng làm bất kỳ việc tốt nào vì sắc đẹp của họ, dẫu họ chẳng còn phẩm chất tốt đẹp nào khác. Dic igitur o formose, adolescens (như vị hùng biện Phavorinus đã thốt lên trong tác phẩm của Stobaeus) dic Autiloque, suavius nectare loqueris; dic o Telemache, vehementius Ulysse dicis; dic Alcibiades utcunque ebrius, libentius tibi licet ebrio auscultabimus. “Hỡi thiếu niên tuấn tú, hãy cất lời, hỡi Autiloquus, lời ngươi ngọt ngào hơn mật ngọt; hỡi Telemachus, ngươi hùng biện uy quyền hơn cả Ulysses; hỡi Alcibiades, dù có say rượu, chúng ta vẫn sẽ sẵn sàng lắng nghe ngươi như khi ngươi say.” Những lỗi lầm ở những con người như thế không phải là lỗi lầm: bởi vì khi Alcibiades trộm đi số đồ bằng vàng và bạc của Anytus, hắn chẳng những không bị truy tố vì một hành vi đồi bại đến thế (mặc dù tất cả mọi người đều lên án sự trơ trẽn và ngạo mạn của hắn), mà vị đó còn ước gì số lượng nhiều hơn thế, và tốt hơn thế rất nhiều (ông ta yêu quý hắn tha thiết) chỉ vì dung mạo ngọt ngào của hắn. “Không có giá trị nào nổi trội ở những con người đáng yêu như thế, mọi sự bất toàn đều được che giấu”; non enim facile de his quos plurimum diligimus, turpitudinem suspicamur, bởi vì qua thính giác, thị giác, xúc giác, v.v., tâm trí chúng ta và toàn bộ các giác quan đều bị chinh phục, omnes sensus formosus delectat. Rất nhiều người đã được trọng dụng chỉ vì dung mạo của họ, được chọn làm vua, như người Ấn Độ, người Ba Tư, người Ethiopia thời cổ đại; kẻ có dung mạo tuấn tú nhất mà đất nước có thể sản sinh sẽ được bầu làm chúa tể tối cao của họ; Gratior est pulchro veniens e corpore virtus, và rất nhiều quốc gia khác cũng từng nghĩ và hành động như vậy, như quan sát của Curtius: Ingens enim in corporis majestate veneratio est, “bởi vì có một sự hiện diện uy nghi ở những con người như thế”; và vẻ đẹp được tôn sùng đến mức không một ai được coi là xứng đáng để cai trị nếu không hoàn hảo và xuất chúng về mọi mặt. Vua Agis của Sparta suýt chút nữa đã bị phế truất chỉ vì ông cưới một người vợ nhỏ thó, họ không muốn dòng dõi hoàng tộc của mình bị thoái hóa. Ai có thể ngờ rằng Adrian đệ Tứ, đứa con hoang của một tu sĩ người Anh (như Papirius Massovius đã viết trong tiểu sử của ông), inops a suis relectus, squalidus et miser, một đứa trẻ nghèo khổ bị bỏ rơi, lại có thể bước lên ngôi vị giáo hoàng của Rome? Nhưng tại sao lại thế? Erat acri ingenio, facundia expedita eleganti corpore, facieque laeta ac hilari (như ông tiếp tục viết dựa trên Nubrigensis, bởi vì ông mượn cợt bò cái để cày bừa), “ông ta là người khôn ngoan, uyên bác, hùng biện, sở hữu khuôn mặt vui tươi, đầy triển vọng, một người đàn ông đường hoàng, tuấn tú; tóm lại, ông ta có một vẻ ngoài thu hút chết người,” và chính điều đó đã mang lại chiến thắng, khiến ông được trọng dụng đặc biệt. Do đó “Saul là một người tuấn tú và đẹp đẽ.” Maximinus được bầu làm hoàng đế, v.v. Branchus, con trai của thần Apollo sinh ra với Jance, con gái của Succron (Lactantius đã viết như vậy), khi chăn đàn gia súc cho vua Admetus ở Thessaly, nay đã khôn lớn, liền tha thiết nài nỉ mẹ mình cho biết cha hắn là ai; nữ thần từ chối bởi vì Apollo đã bắt bà thề phải giữ kín; thế nhưng cuối cùng, vì chịu không nổi sự nài nỉ của con, bà đã sai hắn đến gặp cha mình; khi hắn bước vào trước diện của Apollo, malas Dei reverenter osculatus, hắn đã cư xử đúng mực và là một thiếu niên tuấn tú đến mức thần Apollo vô cùng say đắm trước vẻ đẹp hình thể của hắn, thần gần như chẳng thể rời mắt khỏi hắn, nói rằng hắn xứng đáng với những bậc sinh thành như thế, ban cho hắn một chiếc vương miện bằng vàng, linh hồn tiên tri, và cuối cùng phong hắn làm á thần. O vis superba formae, vẻ đẹp chính là một nữ thần, kẻ mà ngay cả các thần linh cũng phải tôn sùng, nam pulchros dii amant; nàng là Amoris domina, là sứ giả của ái tình, là nam châm hút tình yêu, là phù thủy, là bùa chú, v.v. Bản thân sắc đẹp đã là một thứ của hồi môn, một sản nghiệp đầy đủ, một lời ca ngợi trọn vẹn, một bức thư chính xác, như Lucian, Apuleius, Tiraquellus và một số người khác đã kết luận. Imperio digna forma, vẻ đẹp xứng đáng có được một vương miện, Abulensis đã nói như vậy trong tác phẩm paradox. 2, chương 110, sự bất tử; và “có nhiều kẻ đã giành được vinh dự và sự vĩnh cửu này nhờ sắc đẹp hơn là nhờ tất cả những phẩm hạnh khác kết hợp lại”; và những kẻ sở hữu dung mạo xinh đẹp “xứng đáng được tôn kính bởi cả Thiên Chúa lẫn con người.” Chàng thiếu niên Idalian Ganymede vì thế đã được thần Jupiter rước lên thiên đường, Hephaestion được Alexander yêu quý, Antinous được Adrian trân trọng. Plato vì lý do đó đã gọi sắc đẹp là một đặc ân của tự nhiên, Naturae gaudentis opus, kiệt tác của tự nhiên, một bài bình luận câm lặng; Theophrastus gọi nó là sự lừa dối câm lặng; Carneades gọi nó là nghệ thuật hùng biện tĩnh lặng, thứ thuyết phục chẳng cần c; một vương miện chẳng cần lính canh, bởi vì những kẻ sở hữu dung mạo xinh đẹp ra lệnh hệt như những vị tướng quân; Socrates gọi nó là chế độ độc tài, “thể chế độc tài thống trị cả những kẻ độc tài”; điều đó có lẽ đã khiến Diogenes gọi những phụ nữ tuấn tú là các nữ hoàng, quod facerent homines quae praeciperent, bởi vì đàn ông vô cùng tuân phục những mệnh lệnh của họ. Họ sẽ tôn sùng, khúm núm, xã giao và cúi đầu trước một ả gái điếm tầm thường (nếu ả ta xinh đẹp) cứ như thể ả là một vị phu nhân quý tộc, một nữ bá tước, một nữ hoàng hay một nữ thần. Những nam thanh niên vô độ ở Hy Lạp đã dựng nên ở Delphos một bức tượng bằng vàng với chi phí vô kể, để tưởng nhớ mãi mãi vị kỹ nữ Phryne, như Aelian đã kể lại, bởi vì nàng là một người phụ nữ tuyệt sắc, đến mức, theo Athenaeus, Apelles và Praxiteles đã vẽ bức tranh về nữ thần Venus phỏng theo hình mẫu của nàng. Cứ thế, những nam thanh niên sẽ tôn sùng và kính trọng sắc đẹp; thậm chí ngay cả các vị vua chúa, tôi xin nhắc lại, cũng sẽ làm thế, và tự nguyện phục tùng vương quyền của mình dưới chân một người phụ nữ đáng yêu. “Rượu thì mạnh, các vị vua thì mạnh, nhưng phụ nữ mới là kẻ mạnh nhất,” sách 1 Esd. iv. 10, như Zerobabel đã chứng minh tường tận trước vua Darius, các vương hầu và quý tộc của nhà vua. “Các vị vua ngồi yên một chỗ và ra lệnh cho biển cả lẫn đất liền, v.v., tất cả đều cống nạp cho nhà vua; nhưng phụ nữ lại bắt các vị vua phải cống nạp, và thống trị họ. Khi họ có được vàng và bạc, họ dâng hiến tất cả cho một người phụ nữ xinh đẹp, hoàn toàn hiến dâng bản thân cho nàng, há hốc miệng đăm đăm nhìn nàng, và tất cả đàn ông đều khao khát nàng hơn cả vàng bạc hay bất kỳ thứ trân bảo nào: họ sẽ rời bỏ cha mẹ, liều cả tính mạng vì nàng, lao động, bôn ba để kiếm chác và mang tất cả chiến lợi phẩm dâng cho phụ nữ, trộm cắp, chiến đấu và cướp bóc vì người tình của mình. Và chẳng có vị vua nào hùng mạnh đến mức một người phụ nữ xinh đẹp lại không mạnh hơn hắn. Vạn vật” (như ông tiếp tục nói) “đều sợ chạm vào nhà vua; thế nhưng ta đã nhìn thấy nhà vua và phi tần Apame, con gái của vị tướng lừng danh Bartacus, ngồi bên tay phải nhà vua, và nàng đã giật chiếc vương miện trên đầu nhà vua đội lên đầu mình, rồi tát vào mặt nhà vua bằng tay trái; thế nhưng nhà vua vẫn há hốc mồm đăm đăm nhìn nàng, nàng cười thì hắn cười, nàng nổi giận thì hắn nịnh nọt để làm hòa với nàng.” Sắc đẹp sai khiến được cả những vị vua chúa; thậm chí toàn bộ các đạo quân và vương quốc đều bị bắt làm tù binh cùng với các vị vua của họ: Forma vincit armatos, ferrum pulchritudo captivat; vincentur specie, qui non vincentur proelio. Và đó là một vấn đề lớn, như Xenophon đã nói, “và là điều mà tất cả những kẻ sở hữu dung mạo xinh đẹp có thể kiêu hãnh một cách chính đáng, rằng một kẻ mạnh mẽ phải lao động vất vả để kiếm sống nếu hắn muốn có được bất cứ thứ gì, một kẻ dũng cảm phải chiến đấu và liều mạng vì nó, một kẻ khôn ngoan phải cất tiếng, thể hiện bản thân và nhọc nhằn; nhưng một kẻ tuấn tú và xinh đẹp lại làm tất cả mọi thứ một cách dễ dàng, hắn đạt được điều mình muốn chẳng tốn chút công sức nào”: Thiên Chúa và con người, thiên đường và mặt đất cùng đồng lòng tôn vinh hắn; ai nấy đều xót thương hắn hơn những kẻ khác nếu hắn gặp hoạn nạn, và toàn thế giới sẵn lòng làm những điều tốt đẹp cho hắn. Chariclea rơi vào tay bọn cướp biển, nhưng khi tất cả những người khác đều bị đưa lên đoạn đầu đài, chỉ có một mình nàng được tha mạng nhờ nhan sắc của mình. Khi thành phố Constantinople bị quân Thổ cướp phá, Irene đã trốn thoát, và chẳng những không bị bắt làm tù binh, mà nàng còn bắt làm tù binh chính vị Đại Sultan. Rosamond cũng từng kiêu hãnh lấn lướt vua Henry đệ Nhị theo cách đó.

——— I was so fair an object;

Whom fortune made my king, my love made subject;

He found by proof the privilege of beauty,

That it had power to countermand all duty.

Nó quyến rũ cả những vị thần linh tối cao, Morosiora numina,

——— Deus ipse deorum

Factus ob hanc formam bos, equus imber olor.

Và những ác thần ấy cũng bị nó mê hoặc, như tôi đã chứng minh. Formosam Barbari verentur, et ad spectum pulchrum immanis animus mansuescit (Heliodor. lib. 5). Những kẻ rợ hoang phải kính sợ một người phụ nữ xinh đẹp, và trước một diện mạo kiều diễm, sự hung tợn cũng phải dịu lại. Bởi vì khi thành Troy thất thủ và chiến tranh kết thúc (như Clement xứ Alexandria đã trích dẫn từ Euripides), vị thần Menelaus đang nổi giận lôi đình với cơn thịnh nộ và cuồng phong vũ trang đầy mình, tay lăm lăm gươm tuốt trần, định tự tay giết chết Helen, cho rằng nàng là cội nguồn của mọi cuộc chiến tranh và khốn khổ ấy; thế nhưng khi nhìn thấy khuôn mặt xinh đẹp của nàng, tựa như một kẻ ngây dại trước vẻ đẹp thần thánh ấy, ông ta đã đánh rơi vũ khí, thậm chí còn ôm lấy nàng, chẳng còn chút sức lực nào để ra tay sát hại một sinh linh ngọt ngào đến thế. Ergo habetantur enses pulchritudine, lưỡi gươm sắc bén (như người ta thường nói) đã bị cùn đi trước một diện mạo kiều diễm, và bản thân sự nghiêm khắc cũng bị đánh gục. Nhà hùng biện Hiperides, khi nữ khách hàng Phryne của ông bị cáo buộc ở Athens vì tội lẳng lơ, đã chẳng dùng biện pháp tự vệ nào khác ngoài việc xé toạc lớp áo trên của nàng, phơi bày bầu ngực trần trước các thẩm phán; trước sự duyên dáng của thân hình và điệu bộ đáng yêu ấy, họ đã vô cùng xúc động và kinh ngạc đến mức ngay lập tức tuyên trắng án cho nàng và thả nàng đi. Hỡi một bản án công lý thật cao thượng! tác giả của tôi đã thốt lên như thế; và ai là kẻ thà chịu mất đi chiếc ghế cùng tấm áo choàng, chấp nhận tước vị, chứ không chịu tuyên án chống lại sự uy nghi của sắc đẹp chứ? Những kẻ sở hữu dung mạo xinh đẹp có những đặc ân lớn lao nhường ấy, và chỉ có một mình họ là được thoát khỏi hiểm nguy. Parthenopaeus xinh đẹp và tuấn tú đến mức khi ông chiến đấu trong các cuộc chiến tranh ở Thebes, nếu tình cờ khuôn mặt ông để trần, không một kẻ thù nào dám ra tay tấn công hay làm tổn thương ông, sắc đẹp mang lại những sự miễn nhiễm lớn lao nhường ấy. Ngay cả loài thú vật cũng bị nó lay động. Sinalda là một người phụ nữ sở hữu những nét tuyệt mỹ và là một nữ vương, khi nàng bị trừng phạt bằng cách phải chịu cảnh bị những con ngựa hoang dẫm đạp lên người, “những con thú hoang ấy đã đứng ngây người ngắm nhìn nhan sắc của nàng” (Saxo Grammaticus lib. 8. Dan. hist.), “và không nỡ làm tổn thương nàng.” Tại sao vị trinh nữ hoàng tộc trong tác phẩm của Apuleius, khi trốn chạy khỏi hang ổ của bọn cướp ở chốn hoang mạc, lại thốt lên những lời độc thoại hướng về con lừa mà nàng cưỡi (bởi vì nàng biết gì hơn ngoài việc đinh ninh rằng nó chỉ là một con lừa cơ chứ?): Si me parentibus et proco formoso reddideris, quas, tibi gratias, quos honores habebo, quos cibos exhibebo? Nàng sẽ tự tay chải lông cho nó, trang điểm, cho nó ăn uống, và chưng diện cho nó mỗi ngày, và nó sẽ chẳng phải làm việc nữa, chẳng phải nhọc nhằn nữa, mà chỉ được nghỉ ngơi và chơi đùa, v.v. Và bên cạnh đó, nàng còn cho vẽ một bức tranh tuyệt đẹp để kỷ niệm vĩnh viễn, khắc họa hình ảnh một trinh nữ cưỡi trên lưng lừa kèm theo câu châm ngôn: Asino vectore regia virgo fugiens captivitatem; tại sao nàng lại nói tất cả những điều đó? Tại sao nàng lại đưa ra những lời hứa hẹn với một con vật vô tri? Chẳng qua vì nàng nhận ra con lừa tội nghiệp ấy đã bị mê hoặc bởi sắc đẹp của nàng, bởi vì nó thường xuyên obliquo collo pedes puellae decoros basiare, hôn lên đôi chân xinh đẹp của nàng khi nàng ngồi trên lưng, et ad delicatulas voculas tentabat adhinnire, bày tỏ sự đồng thuận hết mức có thể trước những lời nói ngọt ngào của nàng, và bên cạnh đó, theo nàng tưởng tượng, nó cũng phần nào thấu hiểu được sự khốn khổ của nàng. Và tại sao con ngựa của Theogines trong tác phẩm của Heliodorus lại nhún nhảy, lồng lộn và phi nước đại đầy kiêu hãnh, exultans alacriter et superbiens, v.v., nếu không phải vì, như tác giả của tôi phỏng đoán, nó đã đem lòng yêu người chủ của mình? dixisses ipsum equum pulchrum intelligere pulchram domini fomam? Một con ruồi đậu lên má của Malthius khi anh ta đang ngủ say; nhưng tại sao lại thế? Không phải để đốt anh ta, như một kẻ nịnh bợ đứng bên cạnh đã nhận ra rõ ràng, non ut pungeret, sed ut oscularetur, mà chắc chắn là để hôn anh ta, như thể bị mê hoặc bởi diện mạo thần thánh của anh ta. Những sinh vật vô tri, tôi cho rằng, cũng có chút cảm nhận về điều này. Khi một giọt nến từ tay Psyche rơi lên vai thần Cupid, tôi chắc chắn rằng đó là để hôn nó. Khi nữ thần Venus chạy băng băng để đón chào chàng Adonis má hồng, như một nhà thơ kiệt xuất của chúng tôi đã miêu tả nàng, ——— the bushes in the way

Some catch her neck, some kiss her face,

Some twine about her legs to make her stay,

And all did covet her for to embrace.

Aer ipse amore inficitur, theo quan điểm của Heliodorus, ngay cả bầu không khí cũng biết yêu: bởi vì khi Hero gảy đàn lute, ——— The wanton air in twenty sweet forms danc't

After her fingers ———

và những ngọn gió lẳng lơ ấy đã giữ chân Daphne khi nàng trốn chạy khỏi thần Apollo;

——— nudabant corpora venti,

Obviaque adversas vibrabant flamina vestes.

Thần gió Boreas đã đem lòng yêu Hyacinthus, và Orithya, con gái của Ericthon xứ Athens: vi rapuit, v.v., ngẫu đã bắt cóc nàng bằng vũ lực khi nàng đang chơi đùa cùng những thiếu nữ khác ở bờ sông Ilissus, và sinh hạ hai người con trai là Zetes và Galias với nàng. Việc biển cả và sông nước cũng say đắm trước nhan sắc của chúng ta cũng có lý lẽ tương tự như bầu không khí và gió trời; bởi vì khi Leander bơi qua eo biển Hellespont, thần Neptune đã dùng chiếc đinh ba dẹp tan những con sóng, nhưng

Chúng vẫn dâng trào với ý định hôn chàng,

Và rơi thành những giọt lệ bởi chẳng thể chạm vào.

Dòng sông Alpheus đã đem lòng yêu Arethusa, như chính lời nàng kể lại trong câu chuyện,

——— viridesque manu siccata capillos,

Fluminis Alphei veteres recitavit amores;

Pars ego Nympharum, v.v.

Khi dòng Thame và dòng Isis của chúng ta hội ngộ

Oscula mille sonant, connexu brachia pallent,

Mutuaque explicitis connectunt colla lacertis.

Inachus và Pineus, và còn biết bao nhiêu dòng sông si tình khác mà tôi có thể kể tên, những kẻ đã bị sắc đẹp cầm tù! Tôi chẳng nói gì suốt bấy lâu nay về chính những bức tượng thần từng phạm tội ngoại tình kiểu này, về những chiếc gương soi từng bị cướp đoạt bởi tình yêu (nếu bạn tin lời các nhà thơ), khi các phu nhân và nhân tình của họ đứng trước gương để chải chuốt.

Et si non habeo sensum, tua gratia sensum

Exhibet, et calidi sentio amoris onus.

Dirigis huc quoties spectantia lumina, flamma

Succendunt inopi saucia membra mihi.

Dù ta chẳng có chút cảm giác nào về xúc giác,

Nhưng ánh nhìn ngọt ngào của nàng vẫn đánh thức và cứu rỗi ta;

Và khi đôi mắt biết nói của nàng hướng về phía này,

Ta ngỡ những thớ thịt bị thương của mình đang sống và bốc cháy.

Tôi có thể kể cho bạn nghe một câu chuyện tương tự về một chiếc còng quay sợi từng bị thiêu rụi bởi ánh mắt hoặc ngón tay của một mỹ nhân, có người bảo thế, tôi không chắc lắm, nhưng chắc chắn là nó đã bị cháy theo lời đồn, và về một bồn nước lạnh đột nhiên bốc khói, trở nên rất nóng khi nàng Coelia khỏa thân bước vào đó, Miramur quis sit tantus et unde vapor, v.v. Nhưng trong số tất cả những câu chuyện thể loại này, đáng nhớ nhất chính là câu chuyện về chính Thần Chết, khi hắn định gióng mũi tên định mệnh vào một trinh nữ trẻ tuổi ngọt ngào, hắn lại đem lòng yêu luôn đối tượng của mình. Tôi còn có thể kể thêm rất nhiều câu chuyện như thế, những câu chuyện cần được đón nhận với một niềm tin đậm chất thơ. Nhờ đó mà những sinh vật câm lặng và vô tri cũng biết si tình, còn con người thì hóa điên, nhiều phen chết lặng ngay từ cái nhìn đầu tiên trước sắc đẹp, ngỡ ngàng, giống như người ngư dân trong tác phẩm của Aristaenetus khi tình cờ bắt gặp một thiếu nữ đang tắm bên bờ biển,

Soluta mihi sunt omnia membra —

A capite ad calcem. sensusque omnis periit

De pectore, tam immensus stupor animam invasit mihi.

Và như Lucian, trong phần miêu tả các bức tượng của ông, đã thú nhận rằng ông hoàn toàn mất hết cảm giác trước sự hiện diện của người tình, bất động hệt như thể vừa nhìn thấy cái đầu của nữ quái Gorgon: thứ vốn không phải là một con quái vật tàn ác đến thế (như sự giải thích của Coelius trong quyển 3, chương 9), mà là “tinh hoa của sắc đẹp,” một sinh linh xinh đẹp nào đó, chắc chắn là điều mà nhà thơ đã ngầm hiểu trong huyền thoại nguyên thủy về nó, khiến cho những kẻ thưởng ngoạn phải ngẩn ngơ. Miseri quibus intentata nites, những kẻ khốn khổ bị buộc phải phát điên hoặc tự vẫn ngay tại khoảnh khắc nhìn thấy những tia nhìn làm say đắm lòng người của nàng.

They wait the sentence of her scornful eyes;

And whom she favours lives, the other dies.

Heliodorus, quyển 1, miêu tả Thyamis gần như phát cuồng khi lần đầu tiên nhìn thấy Chariclea, và không dám nhìn nàng thêm lần thứ hai, “bởi vì ông nghĩ rằng không một phàm nhân nào trên đời này có thể nhìn thấy nàng mà vẫn giữ được sự kìm chế.” Chính tiếng tăm về nhan sắc sẽ thu hút họ từ khoảng cách xa hàng dặm (thứ sức mạnh hấp dẫn mà hòn đá nam châm này sở hữu), và quãng đường ấy sẽ trở nên ngắn ngủi, họ sẽ bất chấp mọi nhọc nhằn, gian khổ, những chuyến hành trình dài đằng đẵng. Penia hay Atalanta cũng chẳng thể vượt qua họ, vượt qua biển cả, hoang mạc, núi non và những nơi nguy hiểm, hệt như cách họ từng làm để được ngắm nhìn Psyche: “rất nhiều phàm nhân đã lặn lội từ muôn phương đến để chiêm ngưỡng tuyệt tác vinh quang ấy của thời đại,” Paris vì Helen, Corebus đến Troja.

——— Illis Trojam qui forte diebus

Venerat insano Cassandrae insensus amore.

“kẻ bị thiêu đốt bởi một niềm đam mê cuồng nhiệt dành cho Cassandra, tình cờ có mặt ở Troy khi ấy.” Vua John của Pháp, từng có thời gian làm tù binh ở Anh, đã vượt biển trở lại để thăm những người bạn cũ của mình; nhưng sự thật là chuyến đi của ông cốt để gặp Nữ bá tước xứ Salisbury, người phụ nữ vô song của thời đại ấy và là người tình dấu yêu của ông. Vị thần địa ngục Pluto đã từ tận hoàng tuyền bước lên để cướp đi Proserpine; Achilles từ bỏ tất cả những người bạn của mình vì Polixena, con gái của kẻ thù; và tất cả các vị thần Hy Lạp đã ruồng bỏ thiên cung của họ chỉ vì con gái của Philo Dioneus, người đẹp tuyệt trần của Hy Lạp thời đó; ea enim venustate fuit, ut eam certatim omnes dii conjugem expeterent: “bởi vì nàng sở hữu sắc đẹp vượt trội đến mức tất cả các vị thần đều tranh giành tình yêu của nàng.” Formosa divis imperat puella. “Nơi thiếu nữ xinh đẹp ra lệnh cho các vị thần.” Họ sẽ không chỉ đến để ngắm nhìn, mà hệt như một con chim ưng đói lượn lờ xung quanh, họ sẽ bám theo, hầu hạ, phục tùng, tiêu tán gia sản, tính mạng và toàn bộ cơ đồ để đạt được mục đích;

Were beauty under twenty locks kept fast,

Yet love breaks through, and picks them all at last.

Khi nàng Hero xinh đẹp xuất hiện trước công chúng, ánh mắt, trái tim và tình cảm của những kẻ thưởng ngoạn vẫn luôn dõi theo nàng.

Et medios inter vultus supereminet omnes,

Perque urbem aspiciunt venientem numinis instar.

So far above the rest fair Hero shined,

And stole away the enchanted gazer's mind.

Khi nàng Lucretia của Peter Aretine lần đầu tiên đặt chân đến Rome, và tiếng tăm về nhan sắc của nàng, ad urbanarum deliciarum sectatores venerat, nemo non ad videndam eam, v.v., lan rộng khắp nơi, người ta kéo đến (như người ta thường nói) đông như kiến cỏ để ngắm nhìn nàng, và vây quanh cổng nhà nàng hệt như cách người xưa từng làm với Lais xứ Corinth và Phryne xứ Thebes, Ad cujus jacuit Graecia tota fores, “dưới cổng nhà nàng là toàn bộ Hy Lạp nằm phục.” “Mọi người đều tìm cách chiếm đoạt tình yêu của nàng, kẻ thì bằng y phục lộng lẫy, tốn kém, kẻ thì bằng dáng điệu cách điệu, kẻ thì bằng âm nhạc, kẻ khác lại bằng những món quà quý giá, những câu chuyện thú vị, đoàn tùy tùng đông đảo; những người khác nữa thì qua thư từ, những lời thề nguyền và hứa hẹn, để tự láng bóng bản thân và trở nên khả ái trong mắt nàng.” Hạnh phúc thay kẻ được ngắm nhìn nàng, hạnh phúc gấp ba lần kẻ được tận hưởng sự bầu bạn của nàng. Charmides trong tác phẩm của Plato là một thanh niên tuấn tú, sở hữu sự duyên dáng về thân hình “và mọi phẩm chất tốt đẹp, vượt trội hơn hẳn những người khác; bất cứ khi nào Charmides xinh đẹp xuất hiện trước công chúng, tất cả dường như đều đem lòng yêu anh ta” (như cách Critias miêu tả thái độ của họ), “và cảm thấy bấn loạn ngay từ cái nhìn đầu tiên; rất nhiều người đến gần anh ta, rất nhiều người bám theo anh ta bất cứ nơi đâu anh ta đi,” giống như những formarum spectatores đã làm với Acontius vào bất cứ thời điểm nào anh ta dạo bước ngoài đường; những thiếu nữ Athens dán chặt mắt vào Alcibiades; Sappho và những người phụ nữ xứ Mitilene nhìn không chớp mắt vào chàng Phaon tuấn tú. Những cảnh tượng đáng yêu ấy không chỉ mang lại niềm vui, sự lôi cuốn, mà còn cướp đoạt tâm hồn và làm cho người ta ngẩn ngơ. Cleonimus, một thiếu niên yểu điệu và mềm mại, có mặt trong một bữa tiệc do người chú Androcles tổ chức ở Piraeo thuộc Athens khi ông dâng tế thần Mercury, đã khiến cho các vị khách mời là Dineas, Aristippus, Agasthenes và những người khác (như Charidemus đã kể lại trong tác phẩm của Lucian) hóa đá đến mức họ chẳng thể nuốt nổi thức ăn, họ ngồi suốt bữa tối cứ há hốc mồm ngắm nhìn, liếc nhìn và trầm trồ trước vẻ đẹp của cậu ta. Rất nhiều người sẽ lên án những kẻ nam nhi bị mê hoặc vì ái tình ấy là những tên ngốc; nhưng một số khác lại ca ngợi họ vì điều đó; nhiều kẻ bác bỏ phán quyết của Paris, thế nhưng Lucian lại đồng tình với nó, ca ngợi Paris vì sự lựa chọn của anh ta; bản thân ông cũng sẽ hành động tương tự, và theo ông thì đó là một sự xứng đáng tuyệt đối: sắc đẹp được ưu tiên “hơn cả sự giàu sang hay trí tuệ.” Athenaeus Deipnosophist, quyển 13, chương 7, cho rằng việc người Troja và người Hy Lạp tranh đấu suốt mười năm trời, tốn biết bao công sức, mất đi sinh mạng của bao nhiêu con người vì Helen, vì một người phụ nữ xinh đẹp nhường ấy, không phải là một sự sỉ nhục,

Ob talem uxorem cui praestantissima forma,

Nil mortale refert.

Rằng một người phụ nữ ấy đáng giá cả một vương quốc, một trăm nghìn người phụ nữ khác, đáng giá cả thế giới này. Thật phải lắm khi Sterpsichores bị mù vì dám chê bai một tạo vật xinh đẹp đến thế, và đó quả là một hình phạt đích đáng. Homer cũng đưa ra lời chứng thực tương tự về những cụ già ở thành Troy, những người chứng kiến trận đấu tay đôi giữa Paris và Menelaus tại cổng Seian khi Helen hiện diện; tất cả bọn họ đều nói rằng cuộc chiến ấy hoàn toàn đáng được kéo dài và dâng hiến vì nàng. Chính các vị thần linh (như Homer và Isocrates đã ghi chép) cũng chiến đấu vì Helen nhiều hơn là họ chống lại những kẻ khổng lồ. Khi nữ thần Venus mất đi đứa con trai Cupid, bà đã sai sứ giả Mercury đi rao giảng khắp nơi rằng kẻ nào mang tin tức về nó sẽ nhận được bảy nụ hôn; một phần thưởng cao quý theo lời một số người, và tốt hơn rất nhiều so với ngần ấy nợ tài bằng vàng; bảy nụ hôn như thế đối với nhiều người còn trân quý hơn bảy thành phố, hay ngần ấy tỉnh thành. Chỉ một nụ hôn duy nhất như thế cũng đủ khả năng cứu sống một người đang lâm cơn hấp hối, Suaviolum Stygia sic te de valle reducet, v.v. Vị đại đế Alexander đã kết hôn với Roxanne, con gái của một kẻ bần hàn, chỉ vì dung mạo của nàng. Đó là một việc làm tuyệt vời của Alexander, vô cùng anh hùng; tôi vô cùng khâm phục ông vì điều đó. Orlando phát điên vì Angelica, và ai mà không xót xa cho hoạn nạn của chàng? Thisbe chết vì Pyramus, Dido chết vì Aeneas; ai mà không khóc lóc, giống như (trước khi quy đạo) thánh Austin từng khóc vì thương xót cho hoàn cảnh của nàng! Nàng đã chết vì chàng; “tôi nghĩ rằng” (như ông từng nói) “mình có thể chết vì nàng.”

Nhưng đây không phải là vấn đề trọng tâm; đặc ân mà sắc đẹp này sở hữu là gì, nó nắm giữ quyền lực và sự thống trị lớn đến nhường nào, và những kẻ tôn sùng, đắm đuối vì nó được biện minh đến đâu, không một ai còn hoài nghi về những vấn đề đó; câu hỏi đặt ra là bằng cách nào và qua phương tiện gì mà sắc đẹp lại tạo ra hiệu ứng này? Thông qua thị giác: đôi mắt phản bội tâm hồn, đóng vai trò vừa chủ động vừa thụ động trong thương vụ này; nó vừa gây ra vết thương vừa bị thương, là nguyên nhân và công cụ đặc biệt, nằm ở cả chủ thể lẫn khách thể. “Giống như những giọt nước mắt, nó khởi nguồn từ đôi mắt, rồi xuôi xuống lồng ngực”; nó truyền tải những tia sáng kiều diễm ấy, như tôi đã nói, thẳng tới trái tim. Ut vidi ut perii. Mars videt hanc, visamque cupit. Schechem nhìn thấy Dinah, con gái của Leah, và cưỡng hiếp nàng, sách Sáng thế ký xxxiv. 3. Jacob nhìn thấy Rachel, xxix. 17, “bởi vì nàng tươi tắn và xinh đẹp.” David nhìn thấy Bathsheba từ đằng xa, sách Sam-u-el II xi. 2. Các trưởng lão nhìn thấy Susanna, cũng như vị quan chức Orthomenian Strato nhìn thấy nàng Aristoclea xinh đẹp, con gái của Theophanes, đang tắm tại dòng suối Hercyne ở Lebadea, và bị chinh phục ngay trong chớp mắt. Viderunt oculi, rapuerunt pectora flammae; Ammon ngã bệnh vì Thamar, sách Sam-u-el II xiii. 2. Vẻ đẹp của Esther tuyệt vời đến mức nàng không chỉ tìm thấy sự sủng ái trong mắt vua Ahasuerus, mà còn “trong mắt tất cả những ai nhìn thấy nàng.” Gerson, Origen và một số người khác lập luận rằng chính Chúa Jesus là người tuấn tú nhất trong số con cái loài người, và Joseph đứng ngay sau ngài, speciosus prae filiis hominum, và họ muốn điều này phải được hiểu theo nghĩa đen; bản thân diện mạo của ngài tuyệt vời đến mức ngài tìm thấy ân huệ và sự sủng ái ở tất cả những ai nhìn ngắm ngài. Joseph tuấn tú đến mức, như lời chú giải thông thường đã chép, filiae decurrerent per murum, et ad fenestras, họ chạy ra tận đỉnh những bức tường và bên khung cửa sổ để đăm đăm nhìn ngắm chàng, hệt như cách chúng ta thường làm khi thấy một nhân vật vĩ đại nào đó đi qua; và Matthew Paris cũng miêu tả Nữ hoàng Matilda đi qua thành phố Cullen theo cách tương tự như vậy. Vị linh mục dòng Tên P. Morales cũng viết những điều tương tự về Đức Trinh Nữ Maria. Antony vừa nhìn thấy Cleopatra liền, theo lời Appian trong quyển 1, bị mê hoặc bởi nàng. Theseus ngay ở cái nhìn đầu tiên đối với Helen đã mê muội đến mức ông tự coi mình là kẻ hạnh phúc nhất trên đời nếu được tận hưởng nàng, và vì mục đích đó đã quỳ gối, cất lên những lời cầu nguyện đầy tha thiết hướng về các vị thần. Charicles tình cờ trân trân ngắm nhìn bức tranh nghệ thuật tuyệt mỹ vẽ nữ thần Venus khỏa thân đang mỉm cười trong ngôi đền của bà, đứng ngây người một hồi lâu; cuối cùng, ông thốt lên câu nói đầy cuồng nhiệt và say đắm ấy: “Hỡi thần Mars may mắn, kẻ từng bị trùm xiềng xích và trở thành trò hề vì nàng!” Ông không thể kìm chế được bản thân, hôn bức tranh của bà không biết bao nhiêu lần, và tha thiết ước gì mình cũng chịu nỗi nhục nhã giống như thần Mars. Và điều ông làm chẳng phải là điều mà những bậc tiền bối của ông đã từng làm rồi sao?

——— atque aliquis de diis non tristibus optat

Sic fieri turpis ———

Khi nữ thần Venus lần đầu tiên đặt chân lên thiên đường, sự duyên dáng của bà tuyệt vời đến mức (như tác giả của tôi đã viết) “tất cả các vị thần đều đổ xô đến vây quanh và chào đón bà, từng người một tiến đến chỗ thần Jupiter và tha thiết xin được cưới bà làm vợ.” Khi chàng Antilochus tuấn tú hiện diện, sắc đẹp của cậu ta bừng sáng hệt như ngọn nến trong đêm tối, ánh mắt của tất cả mọi người (như cách Xenophon miêu tả khung cảnh đó) “đều lập tức dán chặt vào cậu ta và lay động trước cảnh tượng ấy, đến mức họ không thể che giấu nổi, mà điều đó được bộc lộ và biểu hiện rõ qua điệu bộ hoặc ánh nhìn.” Những giác quan khác như thính giác, xúc giác cũng có khả năng thấu nhập và tác động mạnh mẽ, nhưng không có thứ nào mãnh liệt bằng thị giác. Forma Briseis mediis in armis movit Achillem, Achilles đã bị lay động giữa chiến trường bởi nàng Briseis xinh đẹp, Ajax bị lay động bởi Tecmessa; Judith chinh phục vị đại tướng Holofernes; Dalilah chinh phục Samson; Rosamond chinh phục Henry đệ Nhị; Roxolana chinh phục Suleiman Đại đế, v.v.

Νικᾶ δε καὶ σίδηρον

Καὶ πῦρ καλὴ τὶς οὖσα.

“Một người phụ nữ xinh đẹp chiến thắng cả lửa và gươm.”

Nought under heaven so strongly doth allure

The sense of man and all his mind possess,

As beauty's loveliest bait, that doth procure

Great warriors erst their rigour to suppress,

And mighty hands forget their manliness,

Driven with the power of an heart-burning eye,

And lapt in flowers of a golden tress.

That can with melting pleasure mollify

Their harden'd hearts inur'd to cruelty.

Clitiphon thành thật thú nhận rằng anh ta vừa mới bước vào trước diện của Leucippe liền cảm thấy corde tremere, et oculis lascivius intueri; anh ta bị thương ngay từ cái nhìn đầu tiên, trái tim đập thình thịch và hoàn toàn không thể dời mắt khỏi nàng. Vị linh mục dòng thần Isis Calysiris trong tác phẩm của Heliodorus, quyển 2, một ông cụ kính lão đắc thọ, cũng cất lời phàn nàn khi tình cờ nhìn thấy nàng Rodophe người Thrace ở Memphis và chẳng thể dời mắt khỏi nàng: “Ta sẽ chẳng giấu giếm điều này, nàng đã đánh gục ta bằng sự hiện diện của mình, và hoàn toàn tấn công vào sự tiết độ mà ta đã gìn giữ cho đến tận tuổi già; ta đã kháng cự đôi mắt thể xác của mình trong một khoảng thời gian dài bằng đôi mắt của trí tuệ; cuối cùng ta đã bị khuất phục, và bị cuốn phăng đi như trong một cơn cuồng phong.” Xenophiles, một triết gia, từng mắng mỏ phụ nữ không tiếc lời trong suốt nhiều năm trời, khinh miệt, căm ghét và chế giễu họ; thế nhưng khi bước vào vòng tay của một thiếu nữ xinh đẹp tên là Daphnis (như ông than thở về hoạn nạn của mình với người bạn Demaritis), dẫu trước đó từng rất tự do, Intactus nullis ante cupidinibus, ông đã đem lòng yêu say đắm và bị khuất phục hoàn toàn chỉ trong một khoảnh khắc. Victus sum fateor a Daphnide, v.v. Tôi thừa nhận mình đã bị chinh phục,

Sola haec inflexit sensus, animumque labentem

Impulit ———

Ta chẳng thể kìm chế thêm được nữa. Một hoạn nạn tương tự, nhưng thậm chí còn tồi tệ hơn, đã giáng xuống đầu vị y sĩ Stratocles, lão già mắt kèm nhèm muco plenus (như cách Prodromus miêu tả lão); lão là một kẻ cực đoan căm ghét đàn bà suốt cả cuộc đời, foeda et contumeliosa semper in faeminas profatus, một kẻ cay cú thù hằn toàn bộ phái nữ, humanas aspides et viperas appellabat, lão thề thốt từ bỏ tất cả bọn họ và chế giễu họ bất cứ nơi đâu lão đặt chân đến, bằng những từ ngữ vô cùng ghê tởm, ut matrem et sorores odisses, đến mức nếu ngươi nghe lão nói, ngươi sẽ cảm thấy ghê tởm cả người mẹ và chị em gái ruột của mình. Thế nhưng lão già lú lẫn này cuối cùng lại bị quật ngã bởi diện mạo thần thánh và kiều diễm của nàng Myrilla, con gái của lão làm vườn Anticles, ả nhân tình lẳng lơ ấy, đến mức lão cạo sạch bộ râu rậm rạp, tô son trát phấn lên mặt, uốn tóc, đội vòng nguyệt quế để che đi cái đầu hói, và vì tình yêu của nàng mà phát cuồng. Bởi vì ngay vào ngày kết hôn, lão đã cuồng nhiệt đến mức ut solis occasum minus expectare posset (một ngày dài khủng khiếp và quái đản), lão không thể chờ cho đến khi trời tối, sed omnibus insalutatis in thalamum festinans irrupit, khi thức ăn vẫn còn ngậm trong miệng, chẳng thèm chào từ biệt ai, lão nhất quyết đòi lao thẳng lên giường. Vậy thì nam thanh niên nào, nếu ngay cả những ông già cũng vô độ đến thế, có thể tự bảo vệ mình? Ai có thể tuyên bố rằng mình sẽ không bị quật ngã bởi một đối tượng xinh đẹp? Tôi có thể, tôi sẽ kìm chế được. Không đâu, Lucian nói về người tình của mình như thế, nàng xinh đẹp đến mức nếu ngươi chỉ cần liếc nhìn nàng, nàng sẽ làm ngươi chết lặng, kết liễu ngươi ngay tức khắc, và giống như nữ quái Medusa, biến ngươi thành tượng đá; ngươi chẳng thể dời mắt khỏi nàng, mà giống như thỏi nam châm hút sắt, nàng sẽ lôi kéo ngươi trong xiềng xích đi thẳng đến bất cứ nơi nào nàng muốn, đầu độc ngươi như một con rắn hổ mang basilisk. Điều đó đúng với cả nam lẫn nữ. Dido chết trân trước sự hiện diện của Aeneas; Obstupuit primo aspectu Sidonia Dido; và hệt như cách ông đã trải nghiệm thực tế qua chính mình;

Quam ego postquam vidi, non ita amavi ut sani solent

Homines, sed eodem pacto ut insani solent.

Ta yêu nàng không giống như những kẻ tỉnh táo bình thường,

Mà gào thét hệt như một kẻ điên.

Museus cũng viết về Leander như thế, nusquam lumen detorquet ab illa; và Chaucer viết về Palamon,

He cast his eye upon Emilia,

And therewith he blent and cried ha, ha,

As though he had been stroke unto the hearta.

Nếu bạn muốn biết một cách cụ thể hơn rằng sắc đẹp này thực chất là gì, nó lan tỏa thế nào, nó làm mê hoặc ra sao (bởi vì, như tất cả mọi người đều quả quyết, tình yêu chính là một thứ bùa mê), xin tóm tắt thế này. “Sự duyên dáng hay sắc đẹp này bắt nguồn từ tỷ lệ cân đối của toàn bộ cơ thể, hoặc từ từng bộ phận riêng lẻ.” Để có một bản phác thảo chính xác về điều đó, tôi xin giới thiệu bạn đến các nhà thơ, nhà sử học và những cây viết ái tình đó, đến các Tác phẩm hội họa của Lucian và Chidemus, bản miêu tả về Panthea của Xenophon, tác phẩm Catalectes của Petronius, nàng Chariclia của Heliodorus, nàng Leucippe của Tatius, tác phẩm Daphnis và Chloe của Longus Sophista, Rhodanthes của Theodorus Prodromus, các bức thư của Aristaenetus và Philostratus, Balthazar Castilio quyển 4 de aulico, Laurentius chương 10 de melan., tác phẩm Lucretia của Aeneas Sylvius, và hầu như mọi nhà thơ, những kẻ đã miêu tả cực kỳ chính xác một vẻ đẹp hoàn hảo, một diện mạo tuyệt mỹ và điều đó hiện diện ở mọi bộ phận, ở cả nam lẫn nữ. Mỗi bộ phận phải kết hợp lại để tạo nên sự hoàn mỹ của nó; bởi vì như Seneca đã nói trong thư 33, quyển 4: Non est formosa mulier cujus crus laudatur et brachium, sed illa cujus simul universa facies admirationem singulis partibus dedit; “nàng không phải là một người phụ nữ đẹp nếu cánh tay, bắp đùi, v.v., của nàng được ca ngợi, ngoại trừ khuôn mặt và tất cả các bộ phận khác đều phải tương xứng.” Và khuôn mặt đặc biệt mang lại ánh hào quang cho phần còn lại: khuôn mặt chính là nơi tôn nghiêm của sắc đẹp; và mặc dù các bộ phận khác có khiếm khuyết, thì một khuôn mặt đẹp vẫn gánh vác tất cả (facies non uxor amatur) chỉ riêng điều đó thôi phần lớn đã được tôn trọng, được định giá cao nhất, deliciis suis ferox, và bản thân nó đã đủ khả năng chinh phục.

Urit te Glycerae nitor,

Urit grata protervitas,

Et vultus nimium lubricus aspici.

“Khuôn mặt quá đỗi xinh đẹp của Glycera chính là thứ đã thiêu đốt chàng, quá kiều diễm để có thể nhìn ngắm.” Khi Chaerea nhìn thấy diện mạo ngọt ngào của ả kỹ nữ hát ca, chàng ta mê mẩn đến mức thốt lên: O faciem pulchram, deleo omnes dehinst ex animo mulieres, taedet quotidianarum harum formarum! “Hỡi khuôn mặt xinh đẹp, ta sẽ chẳng bao giờ yêu bất kỳ người phụ nữ nào khác ngoài nàng, sẽ chẳng bao giờ ngắm nhìn bất kỳ ai khác kể từ nay về sau; ta đã chán ngấy những nhan sắc tầm thường này rồi, hãy biến đi cho khuất mắt.” Càng nhìn nàng, chàng ta càng lún sâu hơn — uritque videndo, hệt như trong một chiếc kính lúp, những tia nắng mặt trời được hội tụ về một tâm điểm, và những tia yêu đương được phóng ra từ đôi mắt nàng. Chính khuôn mặt của Aeneas đã làm say đắm Nữ hoàng Dido, Os humerosque Deo similis, chàng sở hữu một khuôn mặt tựa thiên thần.

O sacros vultus Baccho vel Apolline dignos,

Quos vir, quos tuto foemina nulla videt!

——— O sacred looks, befitting majesty,

Which never mortal wight could safely see.

Mặc dù phần lớn sắc đẹp này nổi bật nhất ở khuôn mặt, nhưng đôi khi những bộ phận khác cũng mang lại một vẻ duyên dáng vô cùng dễ chịu, và tự thân chúng cũng đủ để gây ra tình yêu. Một chiếc trán cao tựa bầu trời rạng rỡ, coeli pulcherrima plaga, Frons ubi vivit honor, frons ubi ludit amor, trắng ngần và mịn màng như khối thạch cao được đánh bóng, một cặp má đỏ hồng rực rỡ nơi ái tình ngự trị; Amor qui mollibus genis puellae pernoctas: một đôi môi đỏ thắm như san hô, suaviorum delubrum, nơi Basia mille patent, basia mille latent, “Một nghìn chiếc xuất hiện, ngần ấy chiếc được cất giấu”; gratiarum sedes gratissima; một đóa hoa ngát hương nơi những chú ong có thể hút mật, Mellilegae volucres quid adhuc cava thyma rosasque, v.v.

Omnes ad dominae labra venite meae,

Illa rosas spirat, v.v.

Một chiếc cổ trắng ngần và tròn trịa, tựa con đường ngân hà via lactea, chiếc lúm đồng tiền trên cằm, đôi chân mày đen nhánh, Cupidinis arcus, hơi thở thơm ngát, hàm răng trắng đều đặn mà người ta gọi là bộ phận khiêu gợi, một bầu ngực tròn mềm mại, tinh tế, mang lại một vẻ duyên dáng tuyệt vời, Quale decus tumidis Pario de marmore mammis! và tạo ra một thung lũng đầy thú vị lacteum sinum, giữa hai ngọn đồi trắng phấn, Sororiantes papillulas, et ad pruritum frigidos amatores solo aspectu excitantes. Unde is, Forma papillarum quam fuit apta premi! — Hằng Urebant oculos durae stantesque mamillae. Một mái tóc vàng óng; tóc vàng thậm chí từng rất được coi trọng, được Virgil ca ngợi ở nàng Dido, Nondum sustulerat flavum Proserpinina crinem, Et crines nodantur in aurum. Apollonius (Argonaut. lib. 4. Jasonis flava coma incendit cor Medeae) cho rằng mái tóc vàng của Jason chính là nguyên nhân chính khiến Medea mê muội chàng. Castor và Pollux đều sở hữu mái tóc vàng. Paris, Menelaus và hầu hết những nam thanh niên đa tình đều như thế trong mọi thời đại, molles ac suaves, như Baptista Porta suy luận trong Physiog. lib. 2, đáng yêu để ngắm nhìn. Homer ca ngợi Helen như thế, miêu tả cả Patroclus lẫn Achilles đều tóc vàng: Pulchricoma Venus, và bản thân thần Cupid cũng tóc vàng, in aurum coruscante et crispante capillo, hệt như bức tranh tinh tế vẽ Narcissus của Callistratus; bởi vì Psyche đã nhìn thấy thần ngủ say như thế, Briseis, Polixena, v.v., tất cả đều tóc vàng,

——— and Hero the fair,

Whom young Apollo courted for her hair.

Leland ca ngợi Guithera, vợ vua Arthur, vì mái tóc vàng óng: Paulus Aemilius cũng miêu tả Clodeveus, vị vua đáng yêu của nước Pháp, theo cách đó. Synesius cho rằng mọi gã ẻo lả hay kẻ ngoại tình đều tóc vàng: và Apuleius bổ sung rằng ngay cả bản thân nữ thần Venus, nữ vương của ái tình, cũng chẳng thể làm hài lòng Vulcan, “dù cho nàng có xuất hiện cùng với các nữ thần duyên dáng và toàn bộ đoàn tùy tùng của thần Cupid, thắt đai lưng của chính mình và tỏa ra mùi hương quế cùng dầu thơm, nhưng nếu nàng bị hói hoặc tóc tai xơ xác.” Điều đó có lẽ khiến những phu nhân Venice ngày nay làm giả tóc vàng rất nhiều, những phụ nữ quyền quý dùng bàn là uốn tóc cho xoăn lại, vibrantes ad gratiam crines, et tot orbibus in captivitatem flexos, trang trí đầu tóc bằng hạt cườm, ngọc trai và hoa giả; và tất cả các bậc vương giả đều muốn tạo ra một vẻ duyên dáng dễ chịu trong lĩnh vực này. Tóm lại, “những sợi tóc chính là chiếc lưới của thần Cupid để bắt trọn mọi kẻ qua đường, một khu rừng rậm rạp nơi thần Cupid xây tổ, và dưới bóng râm ấy, muôn vàn mối tình thỏa sức vui đùa theo hàng ngàn cách khác nhau.”

Một bàn tay nhỏ nhắn mềm mại, cái miệng xinh xắn nhỏ nhắn, những ngón tay thon thả mịn màng, Gratiae quae digitis — đó là thứ mà thần Apollo từng trầm trồ ở Daphne — laudat digitosque manusque; một thân hình thẳng thớm mảnh mai, bàn chân nhỏ nhắn và đôi chân cân đối mang lại một ánh hào quang tuyệt vời, Cui totum incumbit corpus uti fundamento aedes. Clearchus từng thề với người bạn Amyander trong tác phẩm của Aristaenetus rằng bộ phận hấp dẫn nhất ở người tình của anh ta, khiến anh ta đem lòng yêu và mến mộ trước tiên, chính là bàn chân và cẳng chân xinh xắn của nàng; một làn da mềm mại và trắng ngần, v.v., sở hữu những nét duyên dáng đặc trưng, Nebula haud est mollior ac hujus cutis est, aedipol papillam bellulam. Mặc dù ở nam giới những bộ phận này không được coi trọng lắm; một tên Saracen dữ tợn đôi khi — nudus membra Pyracmon, một khuôn mặt nam tính rậm rạp lông lá lại làm người ta thích thú nhất; một gã đàn ông da đen giống như một hạt ngọc trai trong mắt một người phụ nữ đẹp, và được đón nhận chẳng khác gì vị thần què Vulcan đối với nữ thần Venus; bởi vì khi vị thần rèn đẫm mồ hôi và nhọ nồi ấy được nàng yêu đắm đuối, thì những kẻ sở hữu khuôn mặt tuấn tú như thần Apollo nhanh nhẹn hay thần Mercury lại bị ruồng bỏ, và những vị thần sở hữu khuôn mặt ngọt ngào khác đều bị gạt sang một bên. Rất nhiều phụ nữ (như quan sát của Petronius) sordibus calent (giống như nhiều đàn ông bị thu hút bởi những ả gái bếp núc và một cô nàng bán hàng nghèo khổ hơn là tất cả những phu nhân chốn thị thành và triều đình lừng lẫy kia) sẵn lòng đem lòng yêu một gã nô lệ, một kẻ hầu, một tên thợ sơn trét, một gã Brontes, một gã đầu bếp, một diễn viên, nếu họ nhìn thấy đôi chân trần hoặc cánh tay trần của những gã đó, thorosaque brachia, v.v., hệt như chàng thợ săn Meleager trong tác phẩm của Philostratus, dù cho hắn ta rách rưới, bẩn thỉu và nhem nhuốc, lấm lem hệt như một kẻ chuyên bán đất son, một gã du mục hay thợ quét ống khói, còn hơn là một nhà quý tộc hào hoa, Nireus, Ephestion, Alcibiades hay những tên cận thần mặc áo thêu hoa gấm vóc đầy lụa là và vàng bạc. Vợ của Justin, một công dân Rome, đã đem lòng yêu Pylades, một diễn viên kịch, và suýt phát điên vì hắn, nếu bản thân Galen không tình cờ ra tay cứu giúp nàng ta. Hoàng hậu Faustina cũng đem lòng yêu một kẻ đấu kiếm.

Không có một ai trong số một nghìn người rơi vào lưới tình mà lại không có một bộ phận đặc biệt nào đó làm họ mê mẩn nhất và thiêu đốt họ hơn tất cả những phần còn lại. Một nhóm các nhà triết học trẻ tuổi từng tranh cãi với nhau về việc bộ phận nào trên cơ thể phụ nữ là đáng khao khát nhất và làm người ta say đắm nhất? Người thì bảo là trán, người thì bảo là hàm răng, người thì bảo là đôi mắt, đôi má, đôi môi, chiếc cổ, cái cằm, v.v.; cuộc tranh cãi được chuyển giao cho Lais xứ Corinth để phân định; nhưng mỉm cười, nàng bảo rằng họ đúng là một lũ ngốc; bởi vì giả sử họ đã giữ được nàng ở nơi họ muốn, thì điều đầu tiên họ tìm kiếm sẽ là gì? Mặc dù vậy, tôi dễ dàng thừa nhận rằng, neque quis vestrum negaverit opinor, mọi bộ phận đều có sức hút, nhưng đặc biệt nhất vẫn là đôi mắt,

——— videt igne micantes,

Sideribus similes oculos ———

những kẻ đánh bẫy ái tình; aucupium amoris, những chiếc móc giày, “những chiếc lưỡi câu của tình yêu” (như lời Arandus), “những người dẫn đường, hòn đá thử vàng, những vị thẩm phán có thể chữa lành cho kẻ điên trong chớp mắt và làm cho kẻ tỉnh hóa điên, những lính canh của cơ thể; còn điều gì mà chúng không làm chứ?” Chúng gây ra biết bao khổ sở? Tất cả những điều đó là sự thật và (như Athenaeus lib. 13 dip. cap. 5 và Tatius khẳng định) chúng chính là ngai vàng chính của ái tình, và James Lernutius đã diễn tả một cách hóm hỉnh trong một bài thơ tao nhã của ông:

Amorem ocellis flammeolis herae

Vidi insidentem, credite posteri,

Fratresque circum ludibundos

Cum pharetra volitare et arcu, v.v.

Ta thấy Tình yêu ngự trong đôi mắt người tình rực lửa

Hãy tin điều đó, hỡi hậu thế,

Và các tiểu thần quanh đó nô đùa

Với ống tên và cánh cung sẵn sàng cất cánh.

Scaliger gọi đôi mắt là “những mũi tên của thần Cupid; chiếc lưỡi là tia chớp của ái tình; bầu ngực là những chiếc lều”: Balthazar Castilio gọi chúng là nguyên nhân, là cỗ xe, là những ngọn đèn của ái tình,

——— aemula lumina stellis,

Lumina quae possent sollicitare deos.

Đôi mắt đua nhau ánh sáng cùng tinh tú,

Dụ dỗ cả các vị thần ngay từ cái nhìn đầu tiên;

Là những nhà hùng biện của ái tình, theo Petronius.

O blandos oculos, et o facetos,

Et quadam propria nota loquaces

Illic est Venus, et leves amores,

Atque ipsa in medio sedet voluptas.

Hỡi những đôi mắt ngọt ngào và xinh xắn biết nói,

Nơi thần Venus, ái tình và sự hoan lạc ngự trị.

Những ngọn đuốc của ái tình, hộp diêm, dầu naphtha và bùi nhùi, theo Tibullus.

Illius ex oculis quum vult exurere divos,

Accendit geminas lampades acer amor.

Tình yêu mãnh liệt khi muốn thiêu đốt các vị thần,

Sẽ thắp sáng đôi mắt làm ngọn đuốc cho khát vọng.

Leander, ngay ở cái nhìn đầu tiên vào đôi mắt của Hero, đã bị thiêu đốt, theo Musaeus.

Simul in oculorum radiis crescebat fax amorum,

Et cor fervebat invecti ignis impetu;

Pulchritudo enim Celebris immaculatae foeminae,

Acutior hominibus est veloci sagitta.

Oculos vero via est, ab oculi ictibus

Vulnus dilabitur, et in praecordia viri manat.

Những ngọn đuốc của ái tình bắt đầu cháy trong đôi mắt nàng,

Và thiêu đốt trái tim chàng bằng ngọn lửa vĩnh cửu:

Bởi vì sắc đẹp lừng lẫy của một trinh nữ thanh tao

Sắc bén hơn mũi tên, và gây ra một vết thương sâu thẳm

Đâm thấu trái tim qua đôi mắt, gieo rắc nỗi đau đớn tột cùng.

Một nhà thơ hiện đại đưa nhân vật Amnon vào than thở về Thamar,

——— et me fascino

Occidit ille risus et formae lepos,

Ille nitor, illa gratia, et verus decor,

Illae aemulantes purpuram, et rosas genae,

Oculique vinctaeque aureo nodo comae. ———

Chính nhan sắc, chính nụ cười quyến rũ của nàng,

Sự duyên dáng và vẻ đẹp đã đánh lừa ta;

Đôi má hồng tựa hoa hồng và tím biếc,

Đôi mắt đáng yêu và mái tóc thắt nút bằng vàng.

Philostratus Lemnius cất tiếng kêu la thảm thiết về đôi mắt hình rắn độc basilisk của người tình, ardentes faces, hai chiếc kính lúp rực lửa ấy đã thiêu rụi tâm hồn ông đến mức không một dòng nước nào có thể dập tắt nổi. “Đó là một sự độc tài gì thế,” ông thốt lên, “đó là một sự thấu nhập thân thể nào thế này! Ngươi lôi kéo bằng bạo lực và nuốt chửng ta, hệt như cách con quái vật Charybdis nuốt chửng những thủy thủ bằng đôi mắt đầy đá ngầm của ngươi: kẻ nào rơi xuống vực thẳm ái tình này sẽ chẳng bao giờ có thể thoát ra được.” Vậy hãy để đây là kết luận: những tia sáng mạnh mẽ nhất của sắc đẹp vẫn luôn được phóng ra từ đôi mắt.

Nam quis lumina tanta, tanta

Posset luminibus suis tueri,

Non statim trepidansque, palpitansque,

Prae desiderii aestuantis aura? v.v.

Bởi vì ai có thể nhìn ngắm những đôi mắt như thế,

Mà không lập tức bị đắm say?

Và hệt như cách người ta bẫy những con chim rẽ gà bằng cách chìa ra một cẳng chân hay cánh tay, qua những cái liếc nhìn tương hỗ của đôi mắt, họ ban đầu giăng bẫy lẫn nhau. Cynthia prima suis miserum me, cepit ocellis. Trong tất cả các loại mắt (nhân tiện xin nói thêm), mắt đen là đáng yêu nhất, lôi cuốn và đẹp đẽ nhất, điều mà nhà thơ đã quan sát khi ca ngợi người tình của mình. Spectandum nigris oculis, nigroque capillo, điều mà Hesiod ca ngợi ở nàng Alemena,

Cujus a vertice ac nigricantibus oculis,

Tale quiddam spiral ac ab aurea Venere.

Từ đôi mắt đen láy và khuôn mặt rực rỡ của nàng

Tựa như từ nữ thần Venus phát ra một vẻ duyên dáng đáng yêu.

và Triton trong tác phẩm Milaene — nigra oculos formosa mihi. Homer sử dụng tính từ mắt bò khi miêu tả nữ thần Juno, bởi vì một đôi mắt tròn đen láy là đẹp nhất, là đứa con của sắc đẹp, và càng xa màu đen thì càng xấu đi; điều mà Polydore Virgil đã chỉ trích ở quốc gia chúng ta: Angli ut plurimum caesiis oculis, phần lớn người Anh chúng ta có đôi mắt màu xám. Baptista Porta trong Physiognom., quyển 3, cho rằng màu xám thuộc về trẻ con, đó là những đôi mắt trẻ con, đờ đẫn và nặng nề. Mặt khác, rất nhiều người ca ngợi phụ nữ Tây Ban Nha và những quý bà Hy Lạp ngày nay vì đôi mắt đen láy của họ, giống như Porta ca ngợi những người vợ trẻ Neapolitan của ông. Suetonius miêu tả Julius Caesar sở hữu nigris vegetisque oculis micantibus, một đôi mắt đen nhanh nhẹn, lấp lánh; và mặc dù Averroes trong tác phẩm Colliget cho rằng những người như thế là nhút nhát, nhưng không còn nghi ngờ gì nữa, họ chính là những kẻ đa tình nhất.

Giờ đây, cuối cùng tôi sẽ cho bạn thấy sắc đẹp thực hiện hành vi mê hoặc, bỏ bùa thế nào, như quan sát của một số người, và tác động lên tâm hồn con người thông qua đôi mắt. Bởi vì chắc chắn tôi đồng quan điểm với nhà thơ: tình yêu thực sự bỏ bùa và biến đổi chúng ta một cách kỳ lạ.

Ludit amor sensus, oculos perstringit, et aufert

Libertatem animi, mira nos fascinat arte.

Credo aliquis daemon subiens praecordia flammam

Concitat, et raptam tollit de cardine mentem.

Tình yêu đùa giỡn với các giác quan, kìm hãm tự do của chúng ta,

Và bỏ bùa chúng ta bằng thứ nghệ thuật kỳ diệu.

Ta tin rằng có ác thần nào đó xâm nhập lồng ngực,

Thắp lên ngọn lửa và nhấc bổng tâm hồn chúng ta khỏi bản lề.

Heliodorus, quyển 3, chứng minh tường tận rằng tình yêu chính là một thứ bùa phép, “nó len lỏi vào qua đôi mắt, lỗ chân lông, lỗ mũi, sinh sôi những phẩm chất và tình cảm tương tự bên trong chúng ta, giống như những thứ vốn có ở đối tượng phát ra nó.” Bản chất của bùa chú ấy, như Ficinus đã giải thích trong chương 10 sách bình chú về Plato, diễn ra như thế này: “Phàm nhân đặc biệt bị bỏ bùa khi qua những lần đăm đăm nhìn nhau, họ hướng ánh mắt về phía ánh mắt, gắn kết đôi mắt với đôi mắt, và nhờ thế uống và hút lấy ái tình lẫn nhau; bởi vì cội nguồn của căn bệnh này chính là đôi mắt. Và do đó, kẻ nào sở hữu một đôi mắt trong trẻo, dù cho bề ngoài có khiếm khuyết đi chăng nữa, qua việc nhìn ngắm liên tục, cũng sẽ làm cho người khác phát điên và trói chặt họ vào mình bằng đôi mắt.” Leonard. Varius, quyển 1, chương 2 về bùa phép, nói với chúng ta rằng qua sự giao lưu này, “những tinh khí thuần khiết nhất bị lây nhiễm,” đôi mắt này đâm thủng đôi mắt kia bằng những tia sáng mà nó phóng ra, và rất nhiều người sở hữu những đôi mắt sắc bén tuyệt vời ấy, giống như điều mà Suetonius kể về Augustus, độ chói lọi của chúng lớn đến mức chúng buộc những kẻ thưởng ngoạn phải dời mắt đi, và chẳng thể chịu đựng nổi chúng chẳng khác gì tia nắng mặt trời. Barradius, quyển 6, chương 10 về Harmonia Evangel., cũng tường thuật những điều tương tự về Chúa Cứu Thế của chúng ta, và Peter Morales viết về Đức Trinh Nữ Maria, người mà Nicephorus cũng miêu tả là có mái tóc vàng, màu lúa mì, nhưng sở hữu một đôi mắt vô cùng đáng yêu và sắc bén. Những tia sáng, theo suy nghĩ của một số người, được phóng ra từ đôi mắt, mang theo những luồng hơi tâm linh nhất định, và từ đó làm lây nhiễm sang đối phương chỉ trong khoảnh khắc. Tôi biết rằng những kẻ giữ quan điểm visio fit intra mittendo sẽ hoài nghi về điều này; nhưng Ficinus chứng minh nó từ những người bị mắt kèm nhèm, “Rằng chỉ bằng thị giác, họ làm cho những kẻ khác cũng bị kèm nhèm theo; và rõ ràng hơn thế nữa, hơi thở của dòng máu ô trọc len lỏi vào cùng với các tia sáng, và qua sự lây nhiễm đó, đôi mắt của kẻ thưởng ngoạn đã bị đầu độc.” Có những lập luận khác về con rắn hổ mang basilisk, kẻ có thể giết chết từ xa bằng ánh nhìn, giống như tên người Ephesian mà Philostratus từng nhắc tới, sở hữu một ánh mắt độc hại đến mức hắn đầu độc tất cả những ai bị hắn nhìn chằm chằm: và một lập luận khác nữa, menstruae faminae, trích từ các Vấn đề của Aristotle, morbosae mà Capivaccius bổ sung thêm, và bình chú viên Septalius, những kẻ làm ô uế chiếc gương soi bằng cách ngắm nhìn nó. “Vì thế, những tia sáng phát ra từ trái tim của chủ thể, thông qua đôi mắt, làm lây nhiễm các tinh khí xung quanh bệnh nhân, gây ra vết thương tận bên trong, và từ đó các tinh khí làm lây nhiễm dòng máu.” Hướng tới hiệu ứng này, nàng đã than thở trong tác phẩm của Apuleius: “Ngươi chính là nguyên nhân dẫn đến nỗi đau khổ của ta, đôi mắt ngươi đâm xuyên qua đôi mắt ta đi thẳng vào nội tạng, đã thiêu đốt lục phủ ngũ tạng của ta, và do đó hãy thương xót cho kẻ đang sắp sửa chết vì ngươi đây.” Ficinus minh họa điều này bằng một ví dụ quen thuộc về Phraedrus người Marrhusia và Lycias người Thebes: “Lycias nhìn chằm chằm vào khuôn mặt của Phaedrus, và Phaedrus dán chặt tròng mắt mình vào Lycias, rồi cùng với những tia sáng lấp lánh ấy phóng thích các tinh khí của mình. Những tia sáng từ đôi mắt Phaedrus dễ dàng hòa quyện với những tia sáng từ đôi mắt Lycias, và các tinh khí hòa vào các tinh khí. Hơi thở này sinh ra trong trái tim Phaedrus, bước vào nội tạng của Lycias; và điều kỳ diệu hơn thế nữa, dòng máu của Phaedrus hiện diện trong trái tim Lycias, và từ đó sản sinh ra những lời nói yêu đương thông thường ấy, hỡi người tình dấu yêu Phaedrus của ta, hỡi chính bản thân ta, hỡi lục phủ ngũ tạng thân yêu của ta. Và Phaedrus lại đáp lời Lycias, hỡi ánh sáng của ta, hỡi niềm vui của ta, hỡi tâm hồn ta, hỡi sinh mạng của ta. Phaedrus bám theo Lycias, bởi vì trái tim anh ta khao khát những tinh khí của mình, và Lycias bám theo Phaedrus, bởi vì anh ta yêu ngôi nhà của các tinh khí ấy; cả hai đều bám theo nhau; nhưng Lycias là kẻ thiết tha hơn trong hai người: dòng sông cần suối nguồn hơn là suối nguồn cần dòng sông; hệt như sắt bị hút về phía chạm vào nam châm chứ không hút ngược lại nam châm; cứ thế Lycias lôi kéo Phaedrus.” Nhưng vậy thì tại sao lại có chuyện một kẻ mù lòa cũng biết yêu, dù chưa từng nhìn thấy gì? Chúng ta đọc được trong các Cuộc đời các Vị Thánh một câu chuyện về một đứa trẻ được nuôi dưỡng trong hoang mạc từ thuở sơ sinh bởi một vị ẩn sĩ già: khi đã khôn lớn thành một nam thanh niên, cậu ta tình cờ nhìn thấy hai người phụ nữ tuấn tú đang lang thang trong rừng: cậu ta hỏi ông lão rằng đó là sinh vật gì, ông trả lời rằng đó là các tiên nữ; sau một hồi trò chuyện ngẫu nhiên, vị ẩn sĩ hỏi cậu rằng cảnh tượng tuyệt vời nhất mà cậu từng thấy trong đời là gì? Cậu ta nhanh chóng đáp ngay: hai nàng “tiên nữ” mà cậu bắt gặp trong hoang mạc. Cho nên, không còn nghi ngờ gì nữa, có một thứ nam châm bí ẩn nào đó ẩn giấu trong một người phụ nữ xinh đẹp, một sức mạnh từ tính, một thứ tình cảm bẩm sinh tự nhiên làm rung động lòng ham muốn của chúng ta, và giống như lời ca,

Methinks I have a mistress yet to come,

And still I seek, I love, I know not whom.

Điều đó thực sự đúng với thứ tình yêu tự nhiên và trong sáng, nhưng không đúng với thứ đam mê anh hùng này, hay đúng hơn là ngọn lửa dâm dục đồi bại mà chúng ta đang bàn luận; chúng ta đang bàn về những đôi mắt lang thang, lẳng lơ, ngoại tình, những thứ, như lời ông, “vẫn luôn mai phục hệt như những tên lính tráng, và khi chúng bắt gặp một kẻ thưởng ngoạn ngây thơ dán chặt vào mình, chúng sẽ bắn thủng tim kẻ đó và bỏ bùa ngay tức khắc: đặc biệt là khi chúng nhìn trân trân và đăm đăm, hệt như cách những kẻ tình nhân lẳng lơ nhìn nhau, và thông qua một cuộc giao chiến bằng ánh mắt dễ chịu, họ chia sẻ tâm hồn của nhau.” Từ đó bạn có thể nhận thức được việc chúng ta sa lưới tình dễ dàng và nhanh chóng nhường nào; bởi vì chỉ trong nháy mắt, những tinh khí của Phaedrus có thể lây nhiễm dòng máu của Lycias một cách tồi tệ đến thế. “Và cũng chẳng có gì là lạ, nếu chúng ta ngẫm nghĩ xem có bao nhiêu căn bệnh khác len lỏi và lây nhiễm nhanh chóng đến thế, dịch hạch, ghẻ lở, nấm mốc, tiêu chảy,” v.v. Những tinh khí được hấp thu sẽ không để cho kẻ tiếp nhận chúng được yên thân, mà liên tục thúc giục hắn ta. Et quod petit corpus mens unde est saucia amore; và chúng ta có thể nhận thức rõ ràng một sự phóng thích kỳ lạ các tinh khí, bởi những kẻ bị chảy máu cam sau khi đã chết, ngay trước sự hiện diện của kẻ sát nhân; nhưng hãy đọc thêm về điều này trong sách của Lemnius, quyển 2 de occult. nat. mir. chương 7, Valleriola quyển 2 observ. cap. 7, Valesius controv., Ficinus, Cardan, Libavius de cruentis cadaveribus, v.v.

TIẾT III. — Những sự cám dỗ nhân tạo của Ái tình, Nguyên nhân và Sự kích thích dẫn đến Dâm dục, Điệu bộ, Y phục, Của hồi môn, v.v.

Bản thân nhan sắc tự nhiên vốn đã là một thỏi nam châm mạnh mẽ, như bạn đã nghe, một sự cám dỗ lớn và đâm thấu tận trái tim; forma verecundae, nocuit mihi visa puellae; nhưng nó còn tác động mạnh mẽ hơn gấp bội khi những sự cám dỗ nhân tạo và kích thích từ điệu bộ, y trang, trang sức, phấn son, những vật phẩm trang hoàng được đính kèm vào đó; những hoàn cảnh khác như cơ hội về thời gian và không gian cùng hội tụ, những thứ mà tự thân chúng đã đủ sức mạnh, mỗi thứ một vẻ, để tạo ra hiệu ứng này. Đó là một vấn đề gây tranh cãi gay gắt bởi một số hiền giả: forma debeat plus arti an naturae? Liệu các đối tượng tự nhiên hay nhân tạo có sức mạnh lớn hơn? nhưng vẫn chưa có hồi kết đối với tôi, tôi cho rằng dẫu bản thân sắc đẹp đã là một động lực lớn và mang lại một ánh hào quang tuyệt vời in sordibus, trong cảnh bần hàn, hệt như một viên ngọc trên đống phân vẫn sẽ tỏa sáng và chiếu những tia hào quang của nó, nó không thể bị vùi lấp, điều mà Heliodorus thêu dệt về Chariclia, dù cho nàng có mặc những bộ rách rưới của kẻ ăn mày: thế nhưng theo cách nó được sử dụng, đồ nhân tạo mang sức mạnh lớn hơn và đáng được ưu tiên hơn rất nhiều.

Sic dentata sibi videtur Aegle,

Emptis ossibus Indicoque cornu;

Sic quae nigrior est cadente moro,

Cerussata sibi placet Lychoris.

Ả Aegle không răng trông thật xinh xắn,

Được trang điểm bằng chiếc răng mua mới từ sừng Ấn Độ:

Ả Lychoris đen hơn quả dâu chín muồi

Trát phấn trắng và tự mãn với chính mình.

John Lerius người Burgundy, chương 8 hist. navigat. in Brazil., hoàn toàn đứng về phía tôi. Bởi vì trong khi (như ông nói) khi chúng tôi đặt chân đến Brazil, chúng tôi thấy cả đàn ông lẫn đàn bà đều khỏa thân trần trụi như khi mới sinh ra, chẳng có bất kỳ mảnh vải che thân nào, thậm chí cả bộ phận sinh kín, và không tài nào thuyết phục nổi họ, dù cho những người Pháp sống cùng họ suốt một năm trời có nài nỉ thế nào đi nữa, mặc quần áo vào, “Rất nhiều người sẽ nghĩ rằng việc chúng ta tiếp xúc quá lâu với những người phụ nữ khỏa thân hẳn phải là một sự kích thích lớn đối với dâm dục”; nhưng ông lại kết luận ngược lại, rằng sự khỏa thân của họ ít kích thích sự lẳng lơ của họ hơn nhiều so với y phục của những người phụ nữ chúng ta. “Và tôi dám cả quyết rằng” (ông nói) “những bộ trang phục lấp lánh đó, phấn son giả tạo, khăn trùm đầu, mái tóc uốn xoăn, áo khoác xếp li, áo choàng, áo đầm, những chiếc yếm lót đắt tiền, những bộ đồ lót thùng thình và đủ loại phụ kiện mà phụ nữ nước chúng ta dùng để ngụy tạo sắc đẹp và tỉ mỉ chưng diện cho bản thân, lại gây ra nhiều rắc rối hơn trong lĩnh vực này so với sự chất phác của những kẻ rợ hoang, dù cho họ chẳng hề thua kém về nhan sắc. Tôi có thể chứng minh chân lý này bằng nhiều lập luận khác, nhưng tôi xin viện dẫn” (ông nói) “các đồng nghiệp của tôi vào thời điểm đó, những kẻ đều có chung một suy nghĩ.” Đồng bào của ông, nhà khảo luận Montague, cũng có chung quan điểm, và rất nhiều người khác nữa; xuất phát từ những khẳng định đó, tóm lại chúng ta có thể kết luận rằng sắc đẹp mang ơn nghệ thuật nhiều hơn là tự nhiên, và những sự kích thích mạnh mẽ hơn bắt nguồn từ những món trang sức bên ngoài, chứ không phải từ những gì tự nhiên đã ban tặng. Đúng là những đôi mắt lấp lánh, chiếc cổ trắng ngần, đôi môi đỏ mọng, bầu ngực căng phồng, đôi má hồng phúng phính, v.v., tự thân chúng đã là những kẻ lôi cuốn đầy quyền lực; thế nhưng khi một gương mặt tuấn tú, nhân tạo, được cấu trúc hoàn hảo, điệu bộ dễ chịu, một phong thái cách điệu được cộng hưởng thêm, thì nó chắc chắn sẽ trở nên mãnh liệt hơn rất nhiều so với khi có thêm những đường thêu tinh xảo, sự đa dạng về màu sắc, những sắc nhuộm thuần khiết nhất, trang sức, hạt cườm, khuyên tai, vải lanh, ren, lụa tơ tằm, những loại vải lanh đẹp đẽ và mịn màng, đồ thêu, phấn son, thuốc mỡ, v.v., chúng sẽ biến ngay cả một ả nhà quê thành một nữ thần, khi tự nhiên được chắp cánh thêm bởi nghệ thuật. Bởi vì không phải bản thân đôi mắt mới là thứ lôi cuốn đến dâm dục, mà là “đôi mắt lẳng lơ,” như lời thánh Phê-rô đã gọi, sách 2. ii. 14, một đôi mắt dâm dãng, đảo liên hồi, lẳng lơ: một đôi mắt lang thang mà tiên tri Isaiah đã chỉ trích, sách iii. 16. Bản thân Chúa Jesus và Đức Trinh Nữ Maria sở hữu đôi mắt tuyệt đẹp nhất, những đôi mắt đáng yêu nhất trong số những con người từng sinh sống, theo lời Baradius, nhưng đồng thời chúng cũng vô cùng khiêm nhường, trong sáng đến mức bất cứ ai nhìn ngắm ngài đều được giải thoát khỏi thứ đam mê bưng bung của ngọn lửa dâm dục, nếu chúng ta tin vào Gerson và Bonaventure: chẳng có loại thuốc giải độc nào chống lại nó tuyệt vời hơn khuôn mặt của Đức Trinh Nữ Maria; không phải đôi mắt, mà là phong thái sử dụng nó mới là thứ gây ra những hiệu ứng như thế. Khi Pallas, Juno, Venus chuẩn bị giành lấy sự sủng ái của Paris để có được quả táo vàng, như được miêu tả một cách tao nhã trong vở kịch vui nhộn của Apuleius, Juno bước lên sân khấu với vẻ uy nghi, Minerva với sự trang nghiêm, nhưng Venus dulce subridens, constitit amaene; et gratissimae, Graticae deam propitiantes, v.v., bước ra nở nụ cười cùng những nàng hầu duyên dáng và âm nhạc tuyệt mỹ, hệt như thể nàng đang khiêu vũ, et nonnunquam saltare solis oculis, và điều quan trọng nhất là nàng khiêu vũ bằng đôi mắt đảo liên hồi của mình: chúng chính là những kẻ môi giới và sứ giả cho yêu cầu của nàng. Cứ thế, nàng khoe khoang trong thơ của một nhà thơ hiện đại:

Soon could I make my brow to tyrannise,

And force the world do homage to mine eyes.

Đôi mắt là một nhà hùng biện thầm lặng, kẻ tú bà đầu tiên, Amoris porta, và qua những cái nhìn kín đáo, nháy mắt, liếc mắt và nụ cười, hệt như những cuộc đối thoại, chúng rất nhiều lần tự se duyên và thấu hiểu ý định của nhau trước khi kịp thốt lên một lời nào. Euryalus và Lucretia đã vô cùng đắm say nhau qua đôi mắt và chuẩn bị sẵn sàng để đón nhận nhau trước cả khi họ trò chuyện: chàng xin phép sự ưng thuận của nàng bằng đôi mắt; nàng đã suffragari, và đồng thuận bằng một ánh nhìn dễ chịu. Nàng Rodophe xứ Thrace xuất sắc trong nghệ thuật hùng biện câm lặng này đến mức “nếu nàng chỉ liếc nhìn bất kỳ ai” (Calisiris nói) “nàng sẽ bỏ bùa kẻ đó, và hắn ta hoàn toàn không tài nào thoát khỏi điều đó.” Bởi vì như quan sát của Salvianus, “đôi mắt chính là những khung cửa sổ của tâm hồn chúng ta, thông qua đó, giống như những con kênh, mọi sự ham muốn đồi bại đều len lỏi vào trái tim chúng ta.” Chúng hé lộ những suy nghĩ của chúng ta, và như người ta thường nói, frons animi index, nhưng là đôi mắt của diện mạo, Quid procacibus intuere ocellis?, v.v. Tôi có thể nói điều tương tự về nụ cười, dáng đi, sự khỏa thân của các bộ phận, điệu bộ dễ chịu, v.v. Cười là một hành vi đặc trưng của con người, mỉm cười là một việc bình thường; nhưng những nụ cười giả tạo, được cấu trúc, bị tác động và tương hỗ, những nụ cười đáp trả đó chính là những màn trình diễn câm lặng và điềm báo cho những vấn đề lớn lao hơn, mà phần lớn chúng sử dụng để lừa gạt và phỉnh gạt; mặc dù rất nhiều kẻ si tình ngây thơ lại một lần nữa bị nhầm lẫn và dẫn dắt vào cõi mộng của kẻ ngốc. Bởi vì nếu họ chỉ nhìn thấy một thiếu nữ xinh đẹp mỉm cười hoặc biểu lộ một diện mạo dễ chịu, sử dụng một vài từ ngữ hoặc điệu bộ duyên dáng nào đó, họ liền quy chụp tất cả cho bản thân, cho rằng điều đó được làm vì họ; chắc chắn là nàng yêu họ, nàng sẵn lòng, đang xuôi theo, v.v.

Stultus quando videt quod pulchra puellula ridet,

Tum fatuus credit se quod amare velit:

Khi một kẻ ngốc nhìn thấy một thiếu nữ xinh đẹp mỉm cười,

Hắn tưởng nàng yêu mình, nhưng thực ra đó chỉ là trò lừa phỉnh.

Họ biến điều đó thành một thứ nghệ thuật, như nhà thơ đã kể với chúng ta:

Quis credat? discunt etiam ridere puellae,

Quaeritur atque illis hac quoque parte decor.

Ai có thể tin được chứ? Thiếu nữ cũng học cả cách mỉm cười,

Và tìm kiếm một nét duyên dáng cho ngay chính bộ phận ấy.

Và đó là một sự cám dỗ lớn lao chẳng kém bất kỳ thứ gì khác,

——— subrisit molle puella,

Cor tibi rite salit.

“Nàng làm cho trái tim ngươi đập rộn ràng bằng một nụ cười dịu dàng dễ chịu của nàng.”

Dulce ridentem Lalagen amabo,

Dulce loquentem,

“Ta yêu Lalage vì nụ cười cũng nhiều như vì lời nói,” delectata illa risit tam blandum, như lời hắn nói trong tác phẩm của Petronius về người tình của mình, khi cảm thấy vô cùng thỏa mãn, nàng đã nở một nụ cười ngọt ngào đến thế. Nó đã chinh phục được Ismenias, như hắn thừa nhận, Ismene subrisit amatorium, Ismene mỉm cười đắm đuối lần thứ hai khi tôi gặp nàng, đến mức tôi không thể kìm lòng mà phải trầm trồ trước nàng: và nụ cười ngọt ngào của Galla đã hoàn toàn đánh gục Faustus người chăn cừu, Me aspiciens moils blande subrisit ocellis. Mọi điệu bộ khác của cơ thể cũng sẽ ép buộc điều tương tự. Daphnis trong tác phẩm của Lucian vốn là một ả rách rưới khi tôi mới quen nàng, Corbile nói, pannosa et Zacera, thế nhưng giờ đây nàng lại là một tuyệt sắc giai nhân thực sự, có các nữ tỳ hầu hạ, y phục lộng lẫy, tiền bạc đầy túi, v.v., và bạn có muốn biết điều đó diễn ra thế nào không? “Bằng cách chưng diện bản thân theo phong cách tuyệt vời nhất, bằng phong thái dễ chịu, sự niềm nở, nụ cười ngọt ngào dành cho tất cả mọi người,” v.v. Rất nhiều phụ nữ phát cuồng vì một gã đàn ông chỉ nhờ những lời xã giao và cử chỉ đẹp đẽ của hắn, họ bị chinh phục chỉ trong nháy mắt; quá nhẹ dạ khi tin rằng mọi gã trai lẳng lơ nào nhìn họ hoặc tán tỉnh họ đều lập tức đem lòng yêu, hắn chắc chắn đang mê muội, trầm trồ trước họ, chắc chắn sẽ kết hôn, trong khi hắn chẳng có ý định đó tẹo nào, đó chỉ là phong thái thông thường của hắn trong mọi hội nhóm như thế. Cứ thế, cả hai cùng lừa dối nhau qua những biểu hiện bên ngoài đó; và trong số những thứ còn lại, một vóc dáng ngay thẳng, một vẻ duyên dáng tuấn tú, sự lịch sự, những lời chào hỏi dịu dàng, những cú khúm núm, dáng đi uyển chuyển, một sải bước đoan trang nhưng bị tác động, chính là những kẻ lôi cuốn mạnh mẽ nhất, và điều đó từng bị nhà tiên tri Isaiah, một kẻ sống chốn triều đình và là một nhà quan sát vĩ đại, chỉ trích các cô con gái của thành Zion, sách iii. 16, “họ uyển chuyển bước đi, và tếu táo khua những chiếc vòng chân.” Nói cho đúng, điều gì mà họ không thể đạt được qua những phương tiện đó?

Whilst nature decks them in their best attires

Of youth and beauty which the world admires.

Urit — voce, manu, gressu, pectore, fronte, oculis. Khi nghệ thuật được gắn kết với sắc đẹp, khi những mưu mẹo và thủ đoạn hội tụ; bởi vì nói đúng bản chất, tình yêu chính là một thứ ảo thuật; trò gian lận thuần túy, sự bỏ bùa. Khi họ khoe bàn tay đẹp đẽ, đôi chân thon thả cùng cẳng chân của mình, magnum sui desiderium nobis relinquunt, như Balthazar Castilio đã nói trong quyển 1, họ làm cho chúng ta khao khát khôn nguôi, “và cứ thế khi họ vén váy lên cùng những lớp áo ngoài,” như họ vẫn thường làm để khoe đôi vớ đẹp đẽ và những thứ làm từ tơ lụa tinh khiết nhất, viền vàng, ren, đồ thêu (sẽ là một bất ngờ lớn nếu khi họ đi nhà thờ hoặc bất kỳ nơi nào khác, tất cả những thứ đó không bị nhìn thấy); đó chỉ là một cái bẫy để bắt những con gà gô; và như Chrysostom đã nói thẳng vào mặt họ, “dù miệng họ không thốt lên lời, họ vẫn cất lời qua dáng đi, họ cất lời qua đôi mắt, họ cất lời qua phong thái của cơ thể.” Và chúng ta sẽ nói gì khác về hành động để hở cổ, bờ vai, bầu ngực trần, cánh tay và cổ tay của họ, mục đích của chúng chẳng qua chỉ để cám dỗ đàn ông sa vào dâm dục!

Nam quid lacteolus sinus, et ipsas

Prae te fers sine linteo papillas?

Hoc est dicere, posce, posce, trado;

Hoc est ad Venerem vocare amantes.

Chẳng cần gì hơn nữa, như quan sát tinh tế của Fredericus Matenesius, ngoài một kẻ rao hàng đi trước họ với y phục như thế, kêu gọi chúng ta nhìn ngắm, một tiếng kèn vang lên, hoặc nếu thiếu thì một gã hoạn lợn thổi kèn,

Look out, look out and see

What object this may be

That doth perstringe mine eye;

A gallant lady goes

In rich and gaudy clothes,

But whither away God knows,

——— look out, v.v., et quae sequuntur,

hoặc hướng tới mục đích gì? Nhưng để gác lại tất cả những sự thăng hoa hoang đường này, tôi sẽ tiếp tục chủ đề dự định của mình. Sự khỏa thân, như tôi đã nói, tự thân nó là một thứ ghê tởm, remedium amoris; thế nhưng nó có thể được sử dụng theo một phần nào đó, và vào những thời điểm nhất định, đến mức chẳng có sự lôi cuốn nào có thể sánh bằng:

Nec mihi cincta Diana placet, nec nuda Cythere,

Illa voluptatis nil habet, haec nimium.

David đã nhìn thấy Bathsheba như thế, các trưởng lão nhìn thấy Susanna: Apelles đã đem lòng yêu Campaspe khi ông phải vẽ bức tranh khỏa thân của nàng. Tiberius trong tác phẩm của Suetonius, chương 42, dùng bữa tối với Sestius Gallus, một lão già lẳng lơ, libidinoso sene, ea lege ut nudae puellae administrarent; một số người cũng kể điều tương tự về Nero, và Pontus Huter kể về Carolus Pugnax. Giữa những người Babylon, có phong tục của một số ả lẳng lơ nhảy múa tung tăng theo phong cách đó, theo Curtius quyển 5, và Sardus de mor. gent. quyển 1 viết về những người khác hướng đến hiệu ứng tương tự. Người Tuscans trong một số bữa yến tiệc định sẵn có những người phụ nữ khỏa thân phục vụ họ, điều được xác nhận bởi Leonicus de Varia hist. quyển 3, chương 96, về những quốc gia đồi bại khác. Nero vẫn thường treo những bức tranh đồi trụy trong phòng ngủ của mình, thứ vốn quá phổ biến trong thời đại chúng ta, và Heliogabalus, etiam coram agentes, ut ad venerem incitarent: Cứ thế, vạn vật có thể bị lợi dụng sai lầm. Một cô hầu gái trong tác phẩm của Aristaenetus nhìn trộm chủ nhân của mình qua lỗ khóa khi họ đang vui vẻ bên nhau; ngay khi nhìn thấy cảnh đó, nàng đã đem lòng yêu chủ nhân của mình. Antoninus Caracalla nhìn thấy mẹ kế của mình để hở bầu ngực đầy vẻ khêu gợi, ông xúc động đến mức thốt lên: Ah si liceret, Ơi ước gì ta được phép; nghe được điều đó ngẫu nhiên, nàng ta trơ trẽn đáp lại: Quicquid libet licet, chàng muốn làm gì thì làm; và trước sự cám dỗ đó, ông đã kết hôn với nàng: đối tượng này không phải là nguyên nhân, không phải bản thân sự việc, mà chính là phong thái không đứng đắn, không phù hợp ấy.

Khi bạn đã làm tất cả mọi thứ, veniunt a veste sagittae, những sự cám dỗ lớn nhất của dâm dục xuất phát từ y phục của chúng ta; người ta nói rằng Chúa tạo ra con người, còn y phục tạo nên vóc dáng, và chẳng có động lực nào có thể sánh bằng nó;

Which doth even beauty beautify,

And most bewitch a wretched eye,

Một tên khốn nạn, một ả đàn bà biến chất, một bộ xương méo mó, một ả rơm rác, một mụ phù thủy, một khúc gỗ mục, một chiếc cọc rào cũng có thể được chưng diện và làm cho lộng lẫy đến mức nó tạo ra một vẻ ngoài tuấn tú, làm say đắm chẳng kém gì phần còn lại: rất nhiều gã khờ ngây thơ đã bị mê hoặc như thế. Primum luxuriae aucupium, ai đó gọi nó như thế, chiếc bẫy đầu tiên của dâm dục; Bossus aucupium animarum, chiếc cần câu chí mạng, vị tú bà vĩ đại nhất, forte lenocinium, sanguineis lachrymis deplorandum, như Matenesius đã nói, cần phải được khóc thương bằng những giọt nước mắt nhuộm máu. Không phải vì sự duyên dáng của y phục bị lên án do đó, cùng với những món trang sức thông thường: có một sự đoan trang và phép lịch sự trong điều này cũng giống như trong những vấn đề khác, thích hợp để sử dụng, phù hợp với từng cá nhân, và xứng đáng với địa vị của họ; chỉ có kẻ lố bịch mới không đi theo mốt, và giống như một bức tranh cũ trên những tấm thảm thêu, khi một kiểu y phục được tiếp nhận rộng rãi; thế nhưng khi chúng quá mới lạ, quá bất ổn, quá quái dị trong trang phục, vượt quá khả năng và tài sản của họ, không phù hợp với lứa tuổi, vị trí, phẩm chất, hoàn cảnh của họ, thì chúng ta sẽ suy nghĩ gì khác về họ chứ? Tại sao họ lại trang hoàng cho bản thân bằng ngần ấy màu sắc từ thảo mộc, những loài hoa giả tạo, đường thêu tinh xảo, những phát kiến kỳ lạ, mùi hương ngát thơm, cùng với những thứ tài sản vô giá từ đá quý, ngọc trai, hồng ngọc, kim cương, ngọc lục bảo, v.v.? Tại sao họ lại đội vương miện bằng vàng và bạc, sử dụng vương miện nhỏ và khăn trùm đầu đủ kiểu, chưng diện bằng khuyên tai, vòng tay, khuyên tai, dây chuyền, đai lưng, nhẫn, trâm cài, hạt cườm, áo thêu, bóng râm, cổ áo, ruy băng đủ màu? Tại sao họ lại tạo ra những màn trình diễn lộng lẫy đến thế với khăn quàng, lông vũ, quạt, mặt nạ, lông thú, ren, vải lanh mỏng, cổ áo xếp nếp, ren cổ, ren tay, vải gấm damask, nhung, kim tuyến, vải dệt kim tuyến vàng, bạc; với màu sắc của bầu trời, các vì sao, hành tinh: sức mạnh của kim loại, đá quý, mùi hương, các loài hoa, chim chóc, muông thú, loài cá, và bất cứ thứ gì mà châu Á, châu Phi, châu Mỹ, biển cả, đất liền, nghệ thuật và sự cần cù của con người có thể cung cấp? Tại sao họ lại sử dụng và khao khát những phát kiến mới lạ đến thế; những kiểu trang phục quái dị đến thế và tiêu tốn những khoản tiền khổng lồ không đếm xuể cho chúng? “Mục đích của những mái tóc giả được uốn xoăn, khuôn mặt được tô son trát phấn là gì,” như quan sát của nhà châm biếm, “một dáng đi được cấu trúc kỹ lưỡng đến thế, không một bước chân nào đi lệch hướng?” Tại sao họ lại giống như vô số kẻ Sybarites, hay nàng Poppaea của Nero, các phi tần của Ahasuerus, đắt đỏ đến thế, tốn nhiều thời gian chưng diện đến thế, hệt như lúc Caesar chuẩn bị điều động đội quân của mình, hay một con chim ưng đang rỉa lông? Dum moliuntur, dum comuntur annus est: một người làm vườn không tốn nhiều niềm vui và công sức cho khu vườn của mình, một kỵ sĩ không chăm chút cho con ngựa của mình, không cọ rửa áo giáp, một thủy thủ không bận tâm đến con tàu của mình, một thương nhân không chăm lo cho cửa hàng và sổ sách của mình, nhiều bằng cách họ chăm chút cho khuôn mặt và tất cả các bộ phận khác: cách độn thêm nút bần, làm cho thẳng thớm bằng xương cá voi; tại sao lại thế, nhưng hệt như chiếc lưới bắt chim sơn ca, để bắt những nam thanh niên phải cúi đầu trước họ? Philocharus, một kẻ hào hoa trong tác phẩm của Aristaenetus, khuyên người bạn Poliaenus của mình hãy cẩn thận trước những sự cám dỗ đó, “bởi vì chính âm thanh ngọt ngào và chuyển động từ những hạt cườm cùng vòng tay của người tình, mùi hương từ thuốc mỡ của nàng, là thứ đã quyến rũ anh ta trước tiên,” Illa fuit mentis prima ruina meae. Quid sibi vult pixidum turba, Lucian đã nói như vậy, “mục đích của những chiếc trâm, hũ đựng, gương soi, thuốc mỡ, bàn là, lược, trâm cài, que cài là gì? Tại sao họ lại phung phí toàn bộ sản nghiệp và doanh thu hàng năm của chồng mình cho những thứ trò hề đó?” Bina patrimonia singulis auribus; “tại sao họ lại sử dụng hình rồng, ong bắp cày, rắn làm dây chuyền, trang sức đính men ngọc trên cổ, trên tai?” dignum potius foret ferro manus istas religari, atque utinam monilia vere dracones essent; một số người trong số họ thực sự cần phải bị trói bằng xiềng xích sắt trong nhà thương điên, dùng roi da làm quạt, mặc áo vải bố sát da, và thay vì những chiếc áo lót thêu thùa, má của họ phải bị đánh dấu bằng sắt nung: ý tôi là, một số mụ Jezebel của chúng ta, thay vì tô son trát phấn, nếu họ bị trừng phạt đúng mức. Nhưng tại sao lại tốn ngần ấy công sức, ngần ấy chi phí, sự chuẩn bị, cưỡi ngựa, chạy đua, những món đồ cất công tìm kiếm từ xa và mua với giá đắt đỏ? “Bởi vì chao ôi họ muốn được xinh đẹp và lộng lẫy, và nơi nào tự nhiên có khiếm khuyết, họ sẽ bù đắp nó bằng nghệ thuật.” Sanguine quae vero non rubet, arte rubet (Ovid); và vì mục đích đó, họ bôi trôm tô vẽ lên khuôn mặt, để biến Helen thành Hecuba — parvamque exortamque puellam — Europen. Nhằm mục đích này, họ bóp nghẹt đôi chân và thân thể của mình, tự làm tổn thương và hành hạ bản thân, đôi khi trong những bộ quần áo rộng thùng thình, tôi nghĩ là dài hàng trăm thước trong một chiếc áo choàng, một ống tay áo; và đôi khi lại bó sát đến mức ut nudos exprimant artus. Lúc thì đuôi áo và tà áo dài thườn thượt, lúc thì ngắn củn, lúc lên, lúc xuống, lúc cao, lúc thấp, lúc dày, lúc mỏng, v.v.; lúc thì cổ áo nhỏ hoặc không có, lúc thì to như bánh xe bò; lúc thì áo rộng thùng thình, lúc thì váy khung phồng khổng lồ và bó sát, v.v. Tất cả những điều đó để làm gì, nếu không phải giống như ả kỹ nữ trong sách Châm ngôn, để làm say đắm người này hay kẻ khác? Do đó, ai đó đã gọi nó là oculorum decipulam, cái bẫy của dâm dục, et indicem libidinis, dấu hiệu chắc chắn của dâm dục, hệt như cành thường xuân là biển hiệu của quán rượu.

Quod pulchros Glycere sumas de pixide vultus,

Quod tibi compositae nec sine lege comae:

Quod niteat digitis adamas, Beryllus in aure,

Non sum divinus, sed scio quid cupias.

Hỡi Glycere, vì nàng trát phấn quá nhiều lên khuôn mặt,

Vì mái tóc nàng được chải chuốt theo lối có quy củ.

Với nhẫn trên tay, khuyên beryl bên tai,

Dù chẳng phải nhà tiên tri, ta cũng biết nàng khao khát điều gì.

Để được trầm trồ, để được ngắm nhìn, để qua mặt một gã tân binh; giống như rất nhiều lần họ làm, để thay vì một phu nhân, hắn lại đem lòng yêu một chiếc mũ và chùm lông vũ; thay vì một thiếu nữ sở hữu verum colorem, corpus solidum et succi plenum (như Chaerea miêu tả người tình của mình trong tác phẩm của nhà thơ), một khuôn mặt trát phấn son, một chiếc cổ áo xếp nếp, vải lanh đẹp đẽ, vương miện, một đóa hoa (Naturaeque putat quod fuit artificis), một chiếc áo lót thêu hoa mà hắn đắm đuối, hay một chiếc váy nhiều màu, một lớp nhuộm nguyên chất thay vì một người phụ nữ thực thụ. Bởi vì nhìn chung, giống như những chú thỏ được nhồi lông thú quý giá, lớp vỏ bên ngoài của họ tốt hơn phần thân bên trong rất nhiều, và hệt như lớp vỏ của cây quế, thứ có giá trị hơn toàn bộ thân cây, những trang hoàng bên ngoài của họ quý giá hơn rất nhiều so với những phẩm chất bên trong. Tình trạng đó diễn ra quá phổ biến.

Auferimur cultu, et gemmis, auroque teguntur

Omnia; pars minima est ipsa puella sui.

Vàng ngọc phủ lấp toàn bộ vạn vật,

Và với một kiểu trang trí kỳ lạ, chúng ta bị khuất phục,

Nhưng bản thân người phụ nữ lại là phần nhỏ nhoi nhất,

Và bị hủy hoại hoàn toàn bởi những món đồ chơi trẻ con ấy.

Tại sao họ lại giam mình trong nhà lâu đến thế, đôi khi suốt cả mùa đông, và kiên quyết không xuất hiện trừ khi có ánh nến hoặc đuốc soi, rồi bước ra ngoài với mọi sự chuẩn bị có thể, khi chẳng có công việc gì bận rộn ngoài việc để thiên hạ ngắm nhìn chính mình? Spectatum veniunt, veniunt spectentur ut ipsae.

For what is beauty if it be not seen,

Or what is't to be seen if not admir'd,

And though admir'd, unless in love desir'd?

Tại sao họ lại bước đi với dáng điệu giả tạo đến thế, thứ mà Philo Judaeus đã chỉ trích họ, và sử dụng (tôi xin nhắc lại lần nữa) những điệu bộ, dáng vẻ ngớ ngẩn, không đứng đắn, những trò lố lăng của người Sybarites, fucos genis, purpurissam venis, cerussam fronti, leges occulis, v.v., sử dụng những loại nước hoa, phấn thơm và thuốc mỡ ngọt ngào ấy ở nơi công cộng; đổ xô đến nghe giảng đạo thường xuyên đến thế, có phải vì lòng sùng đạo không? Hay đúng hơn, như Basil đã nói với họ, để gặp gỡ người tình và ngắm nhìn các mốt thời trang; bởi vì, như ông nói, thông thường họ đến nơi đó với sự chuẩn bị sẵn sàng, với những lời xã giao cầu kỳ, với những điệu bộ và trang phục hệt như thể họ đang chuẩn bị đến một lớp học khiêu vũ, một sân khấu kịch hay một nhà chứa, phù hợp hơn là một ngôi nhà thờ.

When such a she-priest comes her mass to say,

Twenty to one they all forget to pray.

“Họ biến những ngôi nhà thờ thiêng liêng, được cung hiến cho các thánh tử đạo và những mục đích tôn giáo, thành những tiệm buôn của sự trơ trẽn, hang ổ của kỹ nữ và trộm cắp, chẳng khác gì nhà thổ là mấy.” Khi chúng ta chứng kiến những cảnh tượng đó diễn ra hàng ngày, chồng của họ phá sản, nếu không muốn nói là bị cắm sừng, vợ của họ lẳng lơ, con gái hư hỏng; và nghe những hành động đồi bại diễn ra mỗi ngày, làm sao chúng ta có thể suy nghĩ khác đi được chứ? Mục đích của họ là gì, nếu không phải để lừa gạt và phỉnh gạt nam thanh niên? Giống như bùi nhùi bén lửa, những đối tượng cám dỗ ấy tạo ra hiệu ứng của chúng, làm sao có thể thay đổi được điều đó? Khi nữ thần Venus đứng trước Anchises (như Homer thêu dệt trong một bài thánh ca của ông) trong bộ y trang đắt tiền, chàng ngay lập tức bị chinh phục,

Cum ante ipsum staret Jovis filia, videns eam

Anchises, admirabatur formam, et stupendas vestes;

Erat enim induta peplo, igneis radiis spiendidiore;

Habebat quoque torques fulgidos, flexiles haelices,

Tenerum collum ambiebant monilia pulchra,

Aurea, variegata. ———

Khi nữ thần Venus lần đầu tiên đứng trước Anchises,

Chàng chết trân khi thấy nàng xúng xính xiêm y;

Bởi vì nàng mặc chiếc áo choàng đỏ rực hơn lửa,

Và những chiếc vòng cổ lấp lánh, những vòng xoắn ốc uyển chuyển,

Vây quanh chiếc cổ mềm mại là những chiếc trâm cài đắt tiền,

Bằng vàng, được khảm men ngọc.

Cứ thế, khi nàng Medea lần đầu tiên xuất hiện trước diện của Jason, được hộ tống bởi các nữ tỳ và quý bà, theo cách miêu tả của Apollonius,

Cunctas vero ignis instar sequebatur splendor,

Tantum ab aureis fimbriis resplendebat jubar,

Accenditque in oculis dulce desiderium.

Một ánh hào quang theo sau họ hệt như ngọn lửa bùng cháy,

Và từ những đường viền bằng vàng phát ra những tia sáng ấy,

Khơi dậy một niềm khao khát ngọt ngào trong đôi mắt chàng.

Chúng ta có một ghi chép tương tự trong tác phẩm của Plutarch, khi các nữ vương đến và dâng hiến bản thân cho Antony, “với muôn vàn món quà và những món trang sức cám dỗ, những sự lôi cuốn mang phong cách Á Châu, với niềm vui và sự hân hoan tuyệt vời đến thế, họ đã mê hoặc người La Mã đến mức không một ai có thể kìm chế nổi bản thân, tất cả đều quay cuồng trong niềm vui sướng và sự hoan lạc. Phụ nữ biến đổi bản thân thành hình hài của thần Bacchus, những đứa trẻ trai biến thành các vị thần rừng Satyrs và Pans; nhưng bản thân Antony lại hoàn toàn mê muội trước những lời nói ngọt ngào, bùa phép, nhan sắc và trang phục dễ chịu của Cleopatra: bởi vì khi nàng giương buồm xuôi theo dòng sông Cydnus, với sự xa hoa không thể tin nổi trên một con thuyền mạ vàng, bản thân nàng ăn mặc hệt như nữ thần Venus, các nữ tỳ của nàng giống như các nữ thần Duyên dáng, những tiểu đồng của nàng giống như hàng loạt vị thần Cupid, Antony chết trân và bị cuốn phăng đi vượt ra ngoài bản ngã.” Heliodorus, quyển 1, đưa nhân vật Dameneta, mẹ kế của Cnemon vào truyện, “kẻ mà khi nhìn thấy Cnemon trong những chiếc khăn quàng, nhẫn, áo choàng và vòng nguyệt quế, đã phát điên vì tình yêu dành cho chàng.” Chính những chiếc dép của Judith đã cướp đoạt đôi mắt của Holofernes. Và Cardan không hề cảm thấy hổ thẹn khi thú nhận rằng khi lần đầu tiên nhìn thấy người vợ của mình mặc toàn màu trắng, ông đã trầm trồ và ngay lập tức đem lòng yêu nàng. Nếu những món trang sức bên ngoài này không mang sức mạnh lớn lao đến thế, thì tại sao Naomi lại đưa ra lời khuyên cho Ruth về cách làm hài lòng Boaz? Và Judith, khi tìm cách chinh phục Holofernes, đã tắm táp, xức dầu thơm, chải chuốt mái tóc và khoác lên mình những bộ y trang đắt tiền. Sự hoang phí trong lĩnh vực này đã từng rất quá đáng trong những thời điểm qua; hầu như không một ai bước ra ngoài mà không uốn tóc và xức dầu thơm,

Et matutino suadans Crispinus amomo.

Quantum vix redolent duo funera.

“kẻ tiêu xảo chi phí ngang bằng hai đám tang cùng một lúc, với mái tóc đẫm mùi thơm,” et rosa canos odorati capillos Assyriaque nardo. Suetonius kể lại câu chuyện kỳ lạ nào về sự hoang phí của Caligula? Và Pliny, quyển 12 & 13. Hãy đọc thêm trong Dioscorides, Ulmus, Arnoldus, Randoletius de fuco et decoratione; bởi vì nó giờ đây đã trở thành một thứ nghệ thuật, hệt như thuở xưa (như Seneca đã ghi chép) officinae sunt adores coquentium. Phụ nữ thì tồi tệ và đàn ông còn tồi tệ hơn, chẳng có sự khác biệt nào giữa thời đại của họ và thời đại chúng ta; “những lề thói tốt đẹp” (như lời than thở của Seneca) “đã tuyệt chủng cùng sự trác táng, trong việc chưng diện bản thân, đàn ông vượt xa cả phụ nữ, họ mặc những trang phục mang màu sắc của kỹ nữ, và đi đứng không phải bằng những bước đi bình thường mà là nhún nhảy và uốn éo,” hic mulier, haec vir, giống những diễn viên kịch, những chú bướm, khỉ đầu chó, vượn, những tên hề hơn là đàn ông. Hơn thế nữa, chúng ta thật lố bịch trong trang phục và hoang phí về chi phí, đến mức như lời Hierome từng nói thuở xưa: Uno filio villarum insunt pretia, uno lino decies sestertium inseritur; việc ném một nghìn cây sồi và một trăm con bò vào một bộ y trang, mang cả một thái ấp trên lưng mình là một điều quá đỗi bình thường. Với những dải ruy băng giày, dây đeo, khuy áo, mũ và lông vũ, khăn quàng, cổ áo, tóc uốn xoăn, v.v., chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, toàn bộ sản nghiệp của họ đã tiêu tan. Heliogabalus bị Lampridius chỉ trích và bị thời đại của ông trầm trồ vì mang trang sức trên giày, một điều phổ biến trong thời đại chúng ta, không chỉ dành cho hoàng đế và vương tôn, mà hầu như cho cả những gã hầu bàn và thợ may; tất cả các loài hoa, chòm sao, vàng và đá quý đều được dung hợp để chưng diện cho đôi giày của họ. Để trấn áp sự hoang phí của những phu nhân La Mã đó, từng có Lex Valeria và Oppia, cùng một vị Cato đứng ra phản đối; nhưng chẳng có bộ luật nào có thể trấn áp được sự kiêu ngạo và ngạo mạn của thời đại chúng ta, sự hoang phí quái dị trong lĩnh vực này. Tủ quần áo của Lucullus bị những công dân bình thường của chúng ta cho ra rìa; và vợ của một thợ đóng giày ở Venice, một kỹ nữ ở Florence, chẳng hề thua kém một nữ vương nếu các nhà địa lý của chúng ta nói đúng sự thật: và tại sao lại thế? “Tại sao họ lại kiêu hãnh vì trang sức của mình” (như ông nói) “hoặc hân hoan và chiến thắng trong vẻ đẹp của y trang? Tại sao lại tốn kém ngần ấy chi phí? Để kích thích nam giới nhanh chóng sa vào ngọn lửa dâm dục.” Họ ngụy tạo sự đoan trang và trang sức; thế nhưng hãy để họ cẩn thận, rằng trong lúc chưng diện thân thể, họ lại làm cho tâm hồn mình bị đọa đày; đó là lời khuyên của Bernard: “tỏa sáng trong ngọc ngà, hôi hám trong nhân cách; khoác áo tấm tía, mang lương tâm rách nát.” Hãy để họ cẩn thận trước lời tiên tri của Isaiah, rằng những chiếc dép và y trang của họ sẽ bị tước đoạt, những quả cầu thơm, vòng tay, khuyên tai, khăn voan, khăn trùm đầu, trâm cài, gương soi, vải lanh mịn, mũ trùm đầu, vải mỏng và hương thơm ngát sẽ biến mất, họ sẽ không bị hói đầu, bị thiêu rụi và bốc mùi hôi thối một cách bất ngờ. Và hãy để các thiếu nữ cẩn thận, như lời khuyên của Cyprian, “rằng trong lúc lang thang quá lỏng lẻo bên ngoài, họ đánh mất đi sự trinh trắng của mình”; và hệt như những ngôi đền Ai Cập, bề ngoài trông có vẻ lộng lẫy nhưng bên trong lại là những thây ma mục rữa. Tốt hơn biết bao nếu họ tuân theo lời khuyên tuyệt vời đó của Tertullian? “Hãy tô điểm đôi mắt bằng sự trinh bạch, gieo Lời Chúa vào trong tai, buộc chiếc ách của Chúa Jesus vào mái tóc, tự nguyện phục tùng chồng mình. Nếu họ làm thế, họ sẽ đủ xinh đẹp, khoác lên mình tấm lụa của sự thánh thiện, gấm vóc của lòng sùng đạo, sắc tím của sự đạo đức và trinh bạch, và được trang điểm như thế, họ sẽ có chính Thiên Chúa làm người tình: hãy để những ả kỹ nữ và đàn bà lẳng lơ tự chưng diện cho bản thân, hãy trát son trát phấn lên mặt, chúng chỉ là những thứ bùi nhùi của dâm dục và là dấu hiệu của một tâm hồn đồi bại: nếu các ngươi là những phu nhân lương thiện, chân chính, đức hạnh và sùng đạo, hãy để sự tiết độ, sự khiêm nhường và trinh bạch làm vinh quang cho các ngươi, và hãy để chính Thiên Chúa làm tình yêu và khát vọng của các ngươi.” Mulier recte olet, ubi nihil olet, một người phụ nữ tỏa ra mùi hương tuyệt vời nhất khi nàng chẳng xức bất kỳ loại nước hoa nào; không có chiếc vương miện, vòng cổ hay trang sức nào (Guivarra bổ sung thêm) là món trang sức dành cho một trinh nữ hoặc người phụ nữ đức hạnh, quam virgini pudor, bằng sự trinh bạch: họ nhận được nhiều uy tín hơn trong mắt và phán đoán của một người khôn ngoan nhờ sự mộc mạc của họ, và trông xinh đẹp hơn những kẻ được chưng diện bằng những món đồ chơi rườm rà, hệt như thịt của người bán thịt được trang trí bằng những chiếc móc, được làm cho phồng lên và chưng diện hệt như những chú chim giẽ giun với muôn vàn màu sắc khác nhau. Người ta kể lại rằng nàng Cornelia, vị phu nhân La Mã đức hạnh đó, con gái của vị đại tướng Scipio, vợ của Titus Sempronius, và là mẹ của các Gracchi, khi tình cờ ở cùng một người bạn, một nữ lữ khách xa lạ (có lẽ là một ả đàn bà lẳng lơ nào đó ăn mặc hệt như một nàng chúa xuân, và giống như hầu hết các quý cô của chúng ta, “quan tâm đến chiếc mũ trùm đầu của mình hơn là sức khỏe, kẻ dành thời gian giữa cây lược và chiếc gương, và thà xinh đẹp còn hơn là lương thiện” (như Cato từng nói), “và thà để đất nước lộn nhào còn hơn là làm hỏng mốt tóc của mình”; và ả ta chẳng làm gì ngoài việc khoe khoang về những bộ y trang và trang sức đắt tiền của mình, đồng thời thách thức phu nhân La Mã khoe đồ của bà): Cornelia đã kéo dài câu chuyện với ả cho đến khi các con của bà đi học về, và bảo rằng, đây, những đứa con này chính là trang sức của tôi, và cứ thế mỉa mai, tống cổ một ả đàn bà kiêu ngạo, hão huyền và hoang tưởng đi. Tốt hơn biết bao nếu các phu nhân của chúng ta hành động giống như bà, ăn mặc đoan trang và lịch sự, Honestae mulieris instar quae utitur auro pro eo quod est, ad ea tantum quibus opus est, sử dụng vàng đúng với bản chất là vàng, và cho mục đích nó phục vụ, và khi họ cần nó, thay vì phung phí nó trong sự hoang phí, làm chồng mình phá sản, bán thân nuôi miệng, lừa gạt người khác và rất có thể đọa đày chính tâm hồn mình? Sẽ vinh quang và uy tín hơn cho họ biết bao nhiêu! Làm được như thế, như lời Hierome từng nói về Blesilla, “Furius đã không chiến thắng vẻ vang trước người Gaul, Papyrius trước người Samnite, Scipio trước Numantia, bằng cách mà nàng đã chiến thắng nhờ sự tiết độ của mình”; pulla semper veste, v.v., họ sẽ lấn lướt và thống trị dâm dục, sự hão huyền, vinh quang hão và tất cả những niềm đam mê vô độ, cuồng nộ và bất kham ấy.

Nhưng tôi quá dài dòng, tôi thừa nhận điều đó, và trong lúc tôi đứng há hốc mồm ngóng chờ những bộ y trang đẹp đẽ, lại có một sự cám dỗ vĩ đại khác (ít nhất là trong mắt thế gian) suýt chút nữa đã len lỏi qua khỏi tầm mắt, và đó chính là tiền bạc, veniunt a dote sagittae, tiền bạc se duyên; Μονὸν ἄργυρον βλέπουσιν: nó giống như nước sốt cho món ăn của họ, cum carne condimentum, một của hồi môn hậu hĩnh đi kèm với người vợ. Rất nhiều đàn ông nếu họ chỉ nghe về một của hồi môn khổng lồ, một nữ thừa kế giàu có, họ sẽ phát điên hơn là khi họ sở hữu tất cả những món trang sức tuyệt đẹp cùng những phẩm chất tốt đẹp mà nghệ thuật và tự nhiên có thể mang lại, họ chẳng màng đến sự lương thiện, sự giáo dục, nguồn gốc, sắc đẹp, thân hình, mà chỉ chăm chăm vào tiền bạc.

Canes et equos (o Cyrne) quaerimus

Nobiles, et a bona progenie;

Malam vero uxorem, malique patris filiam

Ducere non curat vir bonus,

Modo ei magnam dotem afferat,

Chó và ngựa của chúng ta từ giống tốt nhất

Chúng ta luôn cẩn trọng tìm kiếm, và chúng thật tuyệt vời:

Nhưng đối với vợ, miễn là họ mang lại sự giàu có,

Xinh hay xấu, chúng ta chẳng quan tâm họ là ai.

Nếu nàng giàu có, thì nàng trở nên xinh đẹp, lộng lẫy, hoàn hảo và trọn vẹn, khi đó họ cháy bùng lên hệt như ngọn lửa, họ yêu nàng tha thiết, giống như heo và bánh nướng, và sẵn sàng thắt cổ tự vẫn nếu không cưới được nàng. Chẳng có gì quen thuộc hơn thế trong thời đại này, khi một nam thanh niên kết hôn với một người vợ già, theo người ta thường nói, chỉ vì một thỏi vàng; asinum auro onustum; và dù cho nàng ta là một mụ già lụ khụ, chẳng có nổi một cái răng trong đầu, chẳng có phẩm chất tốt đẹp nào, cũng chẳng có một khuôn mặt ưa nhìn, một kẻ đần độn bẩm sinh, nhưng chỉ cần giàu có, nàng sẽ có tới hai mươi gã trai tơ xếp hàng làm suitor chỉ trong chớp mắt. Giống như lời ả nói trong tác phẩm của Suetonius, non me, sex mea ambiunt, không phải vì bản thân nàng, mà vì đất đai hay tiền bạc của nàng; và đó sẽ là một mối lương duyên tuyệt vời (như hắn bổ sung) nếu nàng ta biến mất. Tương tự như vậy ở chiều ngược lại, rất nhiều thiếu nữ xinh đẹp sẽ tự đày đọa đời mình bằng cách trao thân gửi phận cho một lão già lú lẫn, lụ khụ và tàn tạ,

Bis puer effoeto quamvis balbutiat ore,

Prima legit rarae tam culta roseta puellae,

Kẻ bị thấp khớp và gout, mắc tới hai mươi căn bệnh, có lẽ chỉ có một con mắt, một cái chân, chẳng có nổi cái mũi, không một cọng tóc trên đầu, chẳng có chút trí khôn nào trong não, cũng chẳng có sự lương thiện, nhưng chỉ cần hắn có đất đai hoặc tiền bạc, nàng sẽ chọn hắn trên tất cả mọi suitor khác, Dummodo sit dives barbarus ille placet. “Miễn là hắn giàu có, hắn chính là người đàn ông đó,” một người đàn ông tuyệt vời và đường hoàng, nàng sẽ sẵn sàng đi đến Jacaktres hay Tidore cùng hắn; Galesimus de monte aureo. Sir Giles Goosecap, Sir Amorous La-Fool sẽ có được nàng. Và giống như Philemasium trong tác phẩm của Aristaenetus đã nói với Emmusus, absque argento omnia vana, quăng mẹ cái tên chẳng có lấy một xu túi quần đi, “chẳng có ích gì khi bàn về hôn nhân nếu không có tài chính,” đừng làm phiền tôi với những lời đề nghị như thế; hãy để những người khác làm theo ý họ, “tôi chắc chắn phải chọn một kẻ có thể nuôi sống tôi lộng lẫy và hào hoa.” Hầu hết đều có chung suy nghĩ với nàng, De moribus ultima fiet questio, về phẩm chất của hắn, nàng sẽ hỏi han vào một thời điểm khác, hoặc khi mọi chuyện đã rồi, mối lương duyên đã được định đoạt, và mọi người đã ra về hết. Nàng Lycia trong tác phẩm của Lucian là một thiếu nữ tuấn tú và có rất nhiều gã quý tộc làm suitor; Ethecles, con trai một vị nguyên lão, Melissus, một thương gia, v.v.; thế nhưng nàng ruồng bỏ tất cả bọn họ vì một tên Passius, một gã thô lỗ, rậm rạp, đầu hói; nhưng tại sao lại thế? “Cha hắn vừa mới qua đời và để lại cho hắn toàn bộ quyền thừa kế gia sản và đất đai.” Điều này không chỉ xảy ra ở những kẻ cặn bã bám bụi trần, những gã nghèo kiết xác sẵn sàng bán rẻ linh hồn vì tiền bạc, mà với chiếc bẫy này, bạn có thể tóm gọn cả những vị vương hầu hùng mạnh, quyền lực và lừng lẫy nhất của chúng ta. Vị Giám mục ngạo mạn, hách dịch và chuyên quyền xứ Ely, vào thời đại của Richard đệ Nhất, làm nhiếp chính khi vắng mặt nhà vua, như Nubergensis đã kể lại, để củng cố địa vị và duy trì quyền lực của mình, propinquarum suarum connubiis, plurimos sibi potentes et nobiles devincire curavit, đã gả những người họ hàng nghèo khổ của mình (những kẻ kéo đến từ Normandy từng đàn từng lũ) cho những quý tộc hàng đầu trong xứ sở, và họ cảm thấy vô cùng vui mừng khi chấp nhận những mối lương duyên đó, dù xinh hay xấu, cho chính bản thân họ, con trai họ, cháu trai họ, v.v. Et quis tam praeclaram affinitatem sub spe magnae promotionis non optaret? Ai mà không muốn làm thế để đổi lấy tiền tài và danh vọng? như tác giả của chúng ta đã bổ sung thêm. Vortiger, Vua nước Anh, kết hôn với Rowena, con gái của Hengist, hoàng tử người Saxon, kẻ thù không đội trời chung của ông; nhưng để làm gì? Nàng mang theo xứ Kent làm của hồi môn. Iagello, Đại công tước xứ Lithuania, năm 1386, đã đem lòng yêu nàng Hedenga say đắm đến mức ông cải đạo từ ngoại giáo sang Cơ đốc giáo, và chịu phép rửa tội dưới cái tên Uladislaus, cùng toàn bộ thần dân của mình vì nàng; nhưng tại sao lại thế? Nàng là con gái và là nữ thừa kế của Ba Lan, và khát vọng của ông là sáp nhập cả hai vương quốc thành một. Hoàng đế Charlemagne là một suitor thiết tha của Nữ hoàng Irene, nhưng, theo Zonarus, ob regnum, để sáp nhập đế chế phương Đông vào đế chế phương Tây. Thế nhưng kết cục của tất cả những cuộc hôn nhân được se duyên vì tiền bạc, vì của cải, bằng sự lừa dối, hay vì ngọn lửa dâm dục, quos foeda libido conjunxit, kết cục ra sao? Ban đầu họ phát cuồng lên, nhưng đó chỉ là một ánh chớp phù du; hệt như rơm rạ bắt lửa, cháy bùng lên dữ dội trong chốc lát rồi vụt tắt ngay lập tức; cứ thế, tất cả những cuộc hôn nhân được se duyên bởi những sự cám dỗ của ngọn lửa dâm dục ấy, nơi không có sự tôn trọng dành cho sự lương thiện, dòng dõi, phẩm hạnh, tôn giáo, giáo dục và những thứ tương tự, sẽ lụi tàn trong chớp mắt, và thay vì tình yêu là sự căm hận; thay vì niềm vui là sự ăn năn và tận cùng của sự tuyệt vọng. Franciscus Barbarus trong cuốn sách đầu tiên de re uxoria, chương 5, kể câu chuyện về một thanh niên tên là Philip ở Padua đem lòng yêu một ả kỹ nữ và suýt phát điên vì ả; người cha không còn đứa con trai nào khác nên đành để anh ta hưởng thụ nàng; “nhưng chỉ sau vài ngày, nam thanh niên bắt đầu cảm thấy ghê tởm, thậm chí không thể chịu nổi việc nhìn thấy nàng, và từ cơn điên này lại rơi vào cơn điên khác.” Kết cục đó thường xảy ra với tất cả những kẻ si tình ấy; và kẻ nào kết hôn như thế, hoặc vì những lý do đó, đừng mong đợi một kết cục tốt đẹp hơn những gì Menelaus từng nhận được từ Helen, Vulcan từ Venus, Theseus từ Phaedra, Minos từ Pasiphae và Claudius từ Messalina; sự xấu hổ, đau khổ, khốn khổ, u sầu và bất mãn.

TIẾT IV. — Sự nài nỉ và Cơ hội về Thời gian, Không gian, Trò chuyện, Hùng biện, Ca hát, Khiêu vũ, Âm nhạc, Những câu chuyện tình ái, Đối tượng, Ôm hôn, Sự thân mật, Tín vật, Quà tặng, Hối lộ, Lời hứa, Sự thề thốt, Nước mắt, v.v.

Tất cả những sự cám dỗ từ nãy đến giờ đều ở khoảng cách xa xôi; tôi sẽ tiến đến gần hơn với những cấp độ tiếp theo của tình yêu, đó là trò chuyện, ôm hôn, tán tỉnh, hùng biện, ca hát, khiêu vũ, những câu chuyện tình ái, đối tượng, quà tặng, v.v., những thứ hệt như những nàng tiên cá cướp đoạt trái tim của nam nhân và phụ nữ. Bởi vì, như quan sát của Tacitus trong quyển 2, “Việc thử thách tình cảm của một thiếu nữ chỉ qua đôi mắt là chưa đủ, mà ngươi phải nói ra điều gì đó mang lại hiệu quả cao hơn, và sử dụng những cỗ máy cơ khí mạnh mẽ tương tự; do đó hãy nắm lấy tay nàng, bóp mạnh những ngón tay nàng và thở dài; nếu nàng đón nhận điều đó một cách thiện chí và có vẻ không phản đối quá mức, hãy gọi nàng là người tình, ôm lấy cổ nàng và hôn nàng, v.v.” Thế nhưng điều này không thể thực hiện được trừ khi họ trước tiên có được cơ hội sống chung hoặc gặp gỡ, ra vào; thư từ và lời ca ngợi có thể làm được rất nhiều điều, điệu bộ và hành động bên ngoài cũng thế; nhưng khi họ sống gần nhau, trong cùng một con phố, ngôi làng, hoặc cùng nhau dưới một mái nhà, tình yêu sẽ bùng cháy ngay lập tức. Rất nhiều gã đầy tớ nhờ cơ hội và sự nài nỉ này đã quyến rũ con gái của chủ nhân mình, rất nhiều gã hào hoa đem lòng yêu một ả nhà quê, rất nhiều nam quý tộc vướng vào những cô hầu gái của vợ mình; rất nhiều phu nhân phát cuồng vì những người hầu nam của họ, giống như nữ hoàng trong tác phẩm của Ariosto đem lòng yêu gã lùn, rất nhiều cuộc hôn nhân được se duyên vội vã như thế, và họ bị ép buộc phải yêu hệt như một định mệnh, những kẻ nếu được tự do, được bước vào hội nhóm của những người khác, được nhìn ngắm sự đa dạng mà nhiều nơi mang lại, hoặc so sánh họ với người thứ ba, sẽ chẳng bao giờ thèm liếc nhìn nhau. Hoặc nếu cơ hội trò chuyện và sự thân mật không được trao cho họ, họ sẽ căm ghét và khinh miệt những kẻ mà vì thiếu sự lựa chọn tốt hơn và thiếu những đối tượng khác, họ bị đẩy vào một cách định mệnh, và do dòng máu nóng bỏng, cuộc sống nhàn rỗi, chế độ ăn uống thịnh soạn, v.v., họ bị ép buộc phải say đắm những kẻ xuất hiện tiếp theo. Và rất nhiều lần những kẻ thoạt đầu nhìn nhau không thấy có cảm tình hoặc không màng đến nhau, mà tỏ ra lạnh lùng và sẵn sàng bất đồng, bị xúc phạm bởi phong thái của đối phương, giống như Benedict và Beatrice trong vở kịch, và tìm thấy ở nhau rất nhiều khiếm khuyết, thế nhưng qua việc sống chung dưới một mái nhà, trò chuyện, ôm hôn, âu yếm và những sự cám dỗ tương tự, cuối cùng họ lại vô tình đem lòng yêu nhau say đắm.

Đó là động lực lớn nhất khiến vợ của Potiphar đem lòng yêu Joseph, và Clitiphon yêu nàng Leucippe, con gái của chú mình, bởi vì khi bệnh dịch bùng phát ở Bizance, ngẫu nhiên anh ta có cơ hội trọ lại nhà cô một thời gian, ngồi cạnh cô bên bàn ăn, như anh ta kể lại câu chuyện trong tác phẩm của Tatius, quyển 2 (mặc dù đó chỉ là một câu chuyện hư cấu, nhưng được xây dựng dựa trên sự quan sát tinh tế và thể hiện xuất sắc những tâm tư của kẻ si tình), anh ta có cơ hội nắm lấy tay cô, và sau một hồi thì ôm hôn, đụng chạm bầu ngực cô, v.v., điều suýt làm anh ta phát điên. Vị hùng biện Ismenias cũng đưa ra sự thú nhận tương tự trong tác phẩm của Eustathius, quyển 1, khi anh ta lần đầu tiên đến nhà Sosthenes và ngồi vào bàn ăn cùng người bạn Cratistes, nàng Ismene, con gái của Sosthenes, phục vụ họ “với phần ngực để hở, cánh tay để trần một nửa,” Nuda pedem, discincta sinum, spoliata lacertos; theo phong cách Hy Lạp thời đó — nudos media plus parte lacertos, giống như Daphne khi nàng chạy trốn thần Apollo (điều làm anh ta rung động sâu sắc), lúc nào cũng sẵn sàng phục vụ anh ta, rót nước cho anh ta uống, đôi mắt không rời khỏi anh ta một giây nào, rogabundi oculi, những đôi mắt biết nói, những đôi mắt tán tỉnh, những đôi mắt bùa phép; thế nhưng nàng vẫn mỉm cười với anh ta, và khi họ đứng dậy, lúc nàng tranh thủ được một chút cơ hội, “nàng tiến đến và chúc rượu anh ta, đồng thời dẫm lên chân anh ta, lúc đến lúc đi, và khi không thể trò chuyện vì có người xung quanh, nàng sẽ bóp chặt tay anh ta,” và đỏ mặt khi chạm mặt anh ta; và qua phương tiện đó nàng đã chinh phục anh ta trước tiên (bibens amorem hauriebam simul), nàng sẽ hôn lên chiếc cốc và chúc rượu anh ta, mỉm cười, “và uống ở phần chiếc cốc nơi anh ta vừa uống,” qua những cái ôm chặt, những nụ hôn, cái bóp tay, cái dẫm chân đó, v.v. Ipsam mihi videbar sorbillare virginem, tôi nhấp từng ngụm cho đến tận khi say đắm trong ái tình tự lúc nào. Philocharus trong tác phẩm của Aristaenetus tình cờ gặp một thiếu nữ xinh đẹp, một người hoàn toàn xa lạ với anh ta, anh ta quay đầu nhìn nàng, nàng cũng quay đầu nhìn lại anh ta và mỉm cười.

Ille dies lethi primus, primusque malorum

Causa fuit. ———

Đó chính là nguyên nhân duy nhất dẫn đến sự quen biết sâu sắc hơn của anh ta, và là mối tình hủy hoại anh ta. O nullis tutum credere blanditiis.

Cơ hội về thời gian và không gian này, cùng với những hoàn cảnh của chúng, là những động lực mạnh mẽ đến mức hầu như bất kỳ nam thanh nữ tú nào trạc tuổi nhau sống chung một nhà cũng không thể không đem lòng yêu nhau, đặc biệt là trong những dinh thự lớn, triều đình của các vị vương hầu, nơi họ sống nhàn rỗi ở mức độ tột cùng, ăn uống sung túc, sống trong sự nhàn hạ và chẳng biết làm gì khác để tiêu tán thời gian. Illic Hippolitum pone, Priapus erit. Achilles từng được mẹ là Thetis gửi đến hòn đảo Scyros thuộc biển Aegean (nơi Lycomedes khi đó cai trị) từ khi còn niên thiếu để được nuôi dưỡng; nhằm trốn chạy khỏi lời tiên ngôn khắc nghiệt đó (rằng chàng sẽ bị sát hại trong cuộc vây hãm thành Troy): và vì lý do đó, chàng được nuôi dưỡng trong Genesco, giữa những người con của nhà vua trong lốt y phục phụ nữ; thế nhưng hãy xem kết cục: chàng đã cưỡng hiệp Deidamia, cô con gái xinh đẹp của nhà vua, và sinh hạ một người con trai tuyệt vời tên là Pyrrhus với nàng. Nhà triết học Peter Abelard, như ông tự kể lại trong câu chuyện của mình, được giao nhiệm vụ dạy học cho Heloise, cô cháu gái xinh đẹp của Fulbertus, và vì mục đích đó đã trọ lại nhà ông ta, cam kết agnam tenellam famelico lupo, tôi dùng chính những từ ngữ của ông, ông nhanh chóng chiếm được thiện cảm của nàng, plura erant oscula quam sententiae và ông dạy về ái tình nhiều hơn bất kỳ bài học nào khác; cơ hội có thể tạo ra những thủ pháp đáng yêu nhường ấy; primum domo conjuncti, inde animis, v.v. Thế nhưng khi, như tôi đã nói, nox, vinum, et adolescentia, tuổi trẻ, rượu chè và màn đêm cùng hội tụ, nox amoris et quietis conscia, sẽ là một điều kỳ diệu nếu tất cả bọn họ không bị nhấn chìm đầu bù tóc rối vào ái tình; bởi vì tuổi trẻ là benigna in amorem, et prona materies, một thứ vật liệu dễ bắt lửa thực sự, chính là dầu naphtha, là bùi nhùi của ngọn lửa ái tình, và dễ bắt lửa nhất. Nếu có bảy người hầu trong một gia đình bình thường, bạn sẽ thấy ít nhất ba cặp đôi có thiện cảm với nhau, và giữa những kẻ lười biếng thì làm sao có thể khác đi được chứ? “Sống tại Rome,” nàng Lucretia của Aretine đã nói như vậy, “trong thời kỳ đỉnh cao của vận mệnh, giàu có, xinh đẹp, trẻ trung, lại được giáo dục kỹ lưỡng, cuộc trò chuyện, tuổi tác, nhan sắc, vận mệnh của tôi đã khiến toàn thế giới phải ngưỡng mộ và yêu mến tôi.” Đêm tối, chỉ riêng cơ hội đó thôi, cũng đủ để thiêu rụi vạn vật, và họ quá khôn ngoan trong những dinh thự lớn, đến mức tận dụng nó một cách triệt để nhất: Rất nhiều phu nhân, những kẻ tự cảm thấy tội lỗi về những khiếm khuyết, son phấn, thủ đoạn của mình, sẽ không tự nguyện xuất hiện ban ngày, mà như nhận xét của Castilio, Diem ut glis odit, taedarum lucem super omnia mavult, họ ghét ánh ban ngày như loài sóc chuột, và trên hết thảy mọi thứ, họ thích ngọn đuốc và ánh nến, và nếu bắt buộc phải bước ra ngoài ban ngày, họ khao khát, hệt như trong một tiệm vải, một tầm nhìn mờ mịt và tối tăm. Và họ có lý do chính đáng cho điều đó: Nocte latent mendae, và rất nhiều gã ngốc đa tình đã bị lừa gạt qua phương tiện đó. Gomesius quyển 3 de sale gen. c. 22 đưa ra dẫn chứng về một quý tộc người Florence, kẻ bị lừa dối bởi một người vợ, nàng ta được chưng diện rực rỡ với nhẫn ngọc, trang sức, vải lanh, khăn quàng, ren, vàng, hạt cườm và những món đồ sặc sỡ đến mức nam thanh niên tưởng nàng là một nữ thần (bởi vì cậu ta chưa từng gặp nàng dưới ánh sáng ban ngày mà chỉ thấy dưới ánh đuốc); thế nhưng sau các nghi lễ cưới xin, khi cậu ta ngắm nhìn nàng vào sáng hôm sau mà không có những lớp trang sức, dưới ánh sáng ban ngày trong trẻo, nàng trông thật xấu xí, gầy gò, vàng vợt, nhăn nheo, v.v., một sinh linh gớm ghiếc trong mắt cậu ta đến mức cậu ta không thể chịu nổi việc nhìn ngắm nàng. Những cuộc hôn nhân như thế thường xuyên diễn ra ở Ý, nơi họ không có cơ hội nào khác để tán tỉnh ngoài việc đi nhà thờ, hoặc, như ở Thổ Nhĩ Kỳ, ngắm nhìn họ từ khoảng cách xa, họ phải trao đổi rất ít hoặc không trao đổi từ ngữ nào cho đến thời điểm họ kết hôn, và sau đó giống như Sardus quyển 1, cap. 3 de morb. gent. và Bohemus kể về những người Lacedaemonian cổ đại ấy, “cô dâu được đưa vào phòng ngủ, với mái tóc thắt nút xung quanh, chú rể bước vào và cởi bỏ nút thắt, và tuyệt đối không được nhìn thấy nàng dưới ánh sáng ban ngày cho đến tận thời điểm anh ta được làm cha bởi nàng.” Ở những xứ sở nóng bức đó, đây là những tập quán thông thường cho đến tận ngày nay; thế nhưng ở các vùng phía bắc của chúng ta, giữa những người Đức, Đan Mạch, Pháp và Anh, lục địa Scandia và những nơi khác, chúng ta có nhiều sự tự do hơn trong những trường hợp đó; chúng ta cho phép họ, như Bohemus đã nói, ôm hôn khi đến và khi đi, et modo absit lascivia, in cauponem ducere, trò chuyện vui vẻ, đùa giỡn, chơi đùa, ca hát và khiêu vũ miễn là điều đó được thực hiện một cách đoan trang, cùng nhau đến quán rượu và quán trọ. Và điều đó không có gì là xấu, mặc dù Chrysostom, Cyprian, Hierome và một số giáo phụ khác cất những lời cay đắng chống lại nó; thế nhưng đó là sự lạm dụng thường thấy trong một số bữa tiệc say xỉn, hội họp đồi bại hoặc những bữa yến tiệc vô kỷ luật. “Một gã nam thanh niên chải chuốt, râu ria tỉa tót gọn gàng,” Hierome nói, “sẽ xuất hiện cùng với hàng loạt lời xã giao và đỡ lấy cánh tay nàng khi đi, bóp chặt những ngón tay nàng, cứ thế bị cám dỗ hoặc đi cám dỗ: người này chúc rượu bạn, người kia ôm ấp, người thứ ba hôn hít, và trong suốt thời gian đó, nhạc công cất lên khúc ca hoặc giai điệu lẳng lơ; người thứ tư tách bạn ra để khiêu vũ, kẻ ra hiệu bằng ánh mắt và điệu bộ, và những điều hắn không dám thốt lên thành lời, hắn biểu lộ qua những cảm xúc; giữa ngòng ngòe biết bao nhiêu sự cám dỗ của hoan lạc và sự vĩ đại ấy, dâm dục chinh phục cả những tâm hồn cứng rắn và bảo thủ nhất, và con người ta khó lòng giữ được sự trong sạch giữa những bữa yến tiệc và cuộc vui, hoặc tại những buổi hội họp lớn đến thế.” Bởi vì như ông tiếp tục viết, “nàng bước đi và với tiếng sột soạt của y trang, khiến đàn ông phải nhìn ngắm mình, giày của nàng kêu cọt kẹt, bầu ngực được thắt chặt, vòng eo được kéo nhỏ lại để trông thon gọn hơn, nàng bó sát người, tóc xõa lỏng quanh tai, áo ngoài đôi khi tụt xuống và đôi khi dừng lại để khoe bờ vai trần, và hệt như thể không muốn bị nhìn thấy, nàng vội vã che đi thứ mà nàng tự nguyện trưng ra.” Và không chỉ trong các bữa yến tiệc, vở kịch, lễ hội và những buổi hội họp như thế, mà như Chrysostom chỉ trích, những thủ đoạn đó còn được mang ra áp dụng “vào thời điểm hành lễ trong nhà thờ và ngay tại chính nghi thức thánh thể.” Nếu những màn trình diễn câm lặng, ký hiệu và những ý nghĩa ái tình mờ ám hơn thế có thể lay động đến vậy, thì những kẻ nắm giữ toàn bộ sự tự do để ca hát, khiêu vũ, ôm hôn, âu yếm, sử dụng mọi loại trò chuyện và tán tỉnh sẽ làm gì đây? Hắn sẽ làm gì khi bị bao vây từ mọi phía?

Quem tot, tam roseae petunt puellae,

Quem cultae cupiunt nurus, amorque

Omnis undique et undecunque et usque,

Omnis ambit Amor, Venusque Hymenque.

Sau bao nhiêu thiếu nữ má hồng tìm kiếm,

Kẻ được những quý cô thanh tao và nam nhân khao khát,

Ở mọi nơi, luôn luôn và trong mọi khoảnh khắc,

Được bao quanh bởi Ái tình, Venus và Hymen.

Làm sao hắn có thể kìm chế nổi? Bản thân âm sắc trong giọng nói của một số người, một lời nói ngọt ngào dễ chịu, một giọng điệu điệu đà mà họ sử dụng, đã đủ khả năng tự thân nó để chinh phục một nam thanh niên; thế nhưng khi một trí tuệ sắc sảo cùng hội tụ, nghệ thuật và tài hùng biện, lời nói mê hoặc, cuộc trò chuyện dễ chịu, điệu bộ ngọt ngào, thì ngay cả các nàng tiên cá cũng chẳng thể bỏ bùa đến thế. P. Jovius ca ngợi phụ nữ đồng hương Ý của ông sở hữu một năng khiếu tuyệt vời trong lĩnh vực này, vượt trội hơn tất cả các quốc gia khác, và trong số đó là những phu nhân Florence; một số người ưu ái các kỹ nữ Rome và Venice, họ sở hữu cái lưỡi ngọt ngào và sự thanh tao trong ngôn từ đến mức họ có thể chinh phục được một vị thánh, Pro facie multus vox sua lena fuit. Tanta gratia vocis famam conciliabat, theo Petronius trong đoạn trích về sự đồi bại thuần túy của ông, ý tôi là bộ Satyricon, tam dulces sonus permulcebat aera, ut putares inter auras cantare Syrenum concordiam; nàng hát ngọt ngào đến mức mê hoặc cả bầu không khí, và ngươi sẽ ngỡ như mình đang nghe một hòa tấu của các nàng tiên cá. “Ôi lạy Chúa, khi Lais cất lời, nó ngọt ngào làm sao!” Philocolus thốt lên trong tác phẩm của Aristaenetus, được lắng nghe một thiếu nữ quý tộc trẻ tuổi chơi đàn virginals, lute, viol và cất tiếng hát theo tiếng đàn, thứ mà như quan sát của Gellius, quyển 1, chương 11, là lascivientium deliciae, niềm vui tột cùng của những kẻ tình nhân, chắc chắn sẽ là một sự cám dỗ lớn lao. Parthenis đã bị khuất phục như thế. Mi vox ista avida haurit ab aure animam: Hỡi người chị Harpedona (nàng than thở) tôi tiêu đời rồi, “giọng hát của chàng ngọt ngào làm sao, tôi xin tuyên bố một câu bạo dạn, chàng là người đàn ông tuấn tú nhất mà tôi từng gặp trong đời: Ôi giọng hát của chàng ngọt ngào làm sao, tôi chết vì chàng mất thôi, ước gì chàng cũng yêu tôi!” Nếu ngươi chỉ được nghe nàng hát, Lucian nói, “ngươi sẽ quên đi cha mẹ, ruồng bỏ tất cả bạn bè, và bám theo nàng.” Helen được nhà thơ Theocritus ca ngợi hết lời vì giọng ca và âm nhạc ngọt ngào của nàng; không ai có thể chơi đàn cừu khôi như nàng, và Daphnis trong cùng khúc ngâm đó,

Quam tibi os dulce est, et vox amabilis o Daphni,

Jucundius est audire te canentem, quam mel lingere!

Khuôn mặt Daphnis ngọt ngào làm sao, giọng ca đáng yêu làm sao!

Mật ngọt cũng chẳng thể sánh bằng lựa chọn của ta.

Giọng ca ngọt ngào và âm nhạc là những kẻ lôi cuốn đầy quyền lực. Những ả kỹ nữ hát ca người Samos, Aristonica, Onanthe và Agathocleia, regiis diadematibus insultarunt, lấn lướt cả các vị vương hầu, như Plutarch đã khẳng định. Centum luminibus cinctum caput Argus habebat, Argus sở hữu một trăm con mắt, tất cả đều bị bỏ bùa bởi một khúc sáo ngớ ngẩn đến mức hắn mất đi cái đầu. Clitiphon phàn nàn trong tác phẩm của Tatius về những giai điệu ngọt ngào của Leucippe, “anh ta tình cờ nghe nàng chơi đàn lute và hát một bài hát xinh xắn ca ngợi một đóa hồng,” có lẽ trích từ thơ của Anacreon cổ đại;

Rosa honor decusque florum,

Rosa flos odorque divum,

Hominum rosa est voluptas,

Decus illa Gratiarum,

Florente amoris hora,

Rosa suavium Diones, v.v.

Đóa hồng là vinh quang và sắc đẹp của các loài hoa,

Đóa hồng là đóa hoa và hương thơm của các vị thần,

Đóa hồng là niềm hoan lạc của phàm nhân,

Là nét duyên dáng của các nữ thần,

Trong giờ phút nở rộ của ái tình,

Là sự thỏa mãn ngọt ngào của Dione.

Hướng đến hiệu ứng đó, vị trinh nữ đáng yêu với giai điệu du dương trên chiếc đàn hạc căng dây bằng vàng hoặc đàn lute, tôi không chắc lắm, đã chơi đàn và hát, và điều đó đã làm anh ta vượt ra ngoài bản ngã, “và cướp đoạt trái tim anh ta.” Chính sự hùng biện của Jason cũng nhiều như nhan sắc của chàng, hay bất kỳ phẩm chất tốt đẹp nào khác, là thứ đã làm cho Medea mê mẩn đến thế.

——— Delectabatur enim

Animus simul forma dulcibusque verbis.

Chính giọng nói ngọt ngào và lời ăn tiếng nói dễ chịu của Cleopatra đã mê hoặc Antony, vượt lên trên tất cả những sự cám dỗ khác của nàng. Verba ligant hominem, ut taurorum cornua funes, “giống như sừng của loài bò bị trói buộc bằng dây thừng, trái tim đàn ông cũng bị trói buộc bằng những lời lẽ ngọt ngào.” “Lời nói của nàng cháy bùng như ngọn lửa,” sách Eccles. ix. 10. Roxalana đã bỏ bùa Suleiman Đại đế và vợ của Shore đã vượt qua Edward đệ Nhị bằng cỗ máy này, Omnibus una omnes surripuit Veneres. Người vợ xứ Bath trong tác phẩm của Chaucer thừa nhận tất cả những điều này từ chính trải nghiệm của bà.

Some folk desire us for riches,

Some for shape, some for fairness,

Some for that she can sing or dance,

Some for gentleness, or for dalliance.

Nàng Lucretia của Peter Aretine kể nhiều hơn thế và thậm chí còn chi tiết hơn về bản thân mình, “Tôi ngụy tạo sự lương thiện, hệt như thể mình là virgo virginissima, còn hơn cả một trinh nữ vestal, tôi trông hệt như một người vợ, tôi vô cùng đoan trang và trong sáng, tôi bổ sung thêm những điệu bộ, giai điệu, lời nói, ký hiệu và cử chỉ trong mọi hoàn cảnh đến mức những khán thính giả của tôi chết trân, bị bỏ bùa, bị trói chặt vào chỗ ngồi của họ hệt như những khúc gỗ và hòn đá.” Rất nhiều thiếu nữ ngngây thơ bị lừa gạt theo cách tương tự, bởi một đám đông những gã ngốc và những kẻ ba hoa khoác lác, những kẻ thường xuyên phao tin đồn thất thiệt về sự sủng ái của giới quý tộc, rhyming Coribantiasmi, Thrasonean Rhadomantes hoặc Bombomachides, những kẻ chẳng có gì ngoài một vài đoạn kịch và lời xã giao, những tên ba hoa hão huyền, những kẻ xấc láo đột nhập, những kẻ có thể bàn luận bên bàn ăn về những cuộc chiến của các hiệp sĩ và lãnh chúa, giống như Leonitiscus trong tác phẩm của Lucian, về những chuyến phiêu lưu của người khác, những chiến công dũng cảm và những tin tức tầm phào phổ biến đó, cưỡi ngựa, khiêu vũ, hát những giai điệu ballad cổ và mặc trang phục hợp thời trang với một phong thái tuyệt vời; một quý ông ngọt ngào tuyệt vời, một người đàn ông đường hoàng, ai mà không yêu anh ta chứ! Nàng sẽ chọn anh ta dù tất cả bạn bè của nàng đều nói không, dù cho nàng có phải đi ăn mày cùng anh ta đi chăng nữa. Một số người khác lại bị kích thích qua việc đọc những món đồ chơi ái tình, Amadis de Gaul, Palmerin de Oliva, Hiệp sĩ Mặt trời, v.v., hoặc nghe những câu chuyện kể về những kẻ tình nhân, sự miêu tả về dung mạo của họ, những cuộc trò chuyện lẳng lơ, giống như những thứ mà Astyanassa, người hầu của Helen, theo tường thuật của Suidas, từng viết thuở xưa de variis concubitus modis, và sau bà là Philenis và Elephantine; hoặc những tác phẩm nhẹ nhàng của Aristides Milesius (được Plutarch nhắc tới) và được người Ba Tư tìm thấy trong doanh trại của Crassus giữa những chiến lợi phẩm, các cuộc đối thoại của Aretine, kèm theo các khúc ca, bài hát tình yêu, v.v., chắc chắn sẽ thiêu đốt họ, cùng với những bức tranh tương tự, như tranh của Aretine, hoặc những đối tượng lẳng lơ bất kể thể loại nào; “chẳng có cỗ máy nào mạnh mẽ bằng việc nghe hoặc đọc về những món đồ chơi ái tình, thần thoại và bài luận” (ai đó đã nói) “và rất nhiều người bị phát điên qua phương tiện này.” Tại Abdera thuộc Thrace (khi vở bi kịch Andromeda của Euripides được trình diễn), các khán giả đã vô cùng xúc động bởi đối tượng và những lời thoại ái tình đầy tha thiết của Perseus, trong số đó có đoạn, “Hỡi thần Cupid, Chúa tể của các vị thần và loài người,” v.v., đến mức hầu như ai nấy sau đó một khoảng thời gian dài đều nói những câu iambic thuần túy và vẫn không ngừng cuồng loạn về câu thoại của Perseus, “Hỡi thần Cupid, Chúa tể của các vị thần và loài người.” Giống như những người hát rong, bọn trẻ và các học việc, khi một bài hát mới được xuất bản ở xứ sở chúng ta, họ cứ đi dọc các con phố hát hoài giai điệu mới đó, họ liên tục diễn xuất phần bi kịch đó của Perseus, và trên miệng của mọi người là “Hỡi thần Cupid,” ở mọi con phố là “Hỡi thần Cupid,” hầu như ở mọi ngôi nhà là “Hỡi thần Cupid, Chúa tể của các vị thần và loài người,” liên tục phát âm hệt như các diễn viên kịch “Hỡi thần Cupid”; họ bị ám ảnh hoàn toàn bởi sự thăng hoa đó, và với suy nghĩ về câu thoại ái tình đầy tha thiết ấy, họ không thể quên hoặc xóa nó khỏi tâm trí mình trong một khoảng thời gian dài, mà câu “Hỡi thần Cupid, Chúa tể của các vị thần và loài người” vẫn luôn thường trực trên môi họ. Điều đó có lẽ đã khiến Aristotle, Polit. lib. 7. cap. 18. cấm nam thanh niên đi xem các vở kịch hài, hoặc lắng nghe những câu chuyện tình ái.

Haec igitur juvenes nequam facilesque puellae

Inspiciant ———

“hãy để giới trẻ đừng mảy may nhúng tay vào những vấn đề như thế.” Và điều đó đã khiến người La Mã, như Vitruvius kể lại, đặt ngôi đền của thần Venus ở ngoại ô, extra murum, ne adolescentes venereis insuescant, để tránh xa mọi cơ hội và đối tượng. Bởi vì điều gì mà một đối tượng như thế không thể làm được chứ? Ismenias, khi dạo bước trong khu vườn của Sosthenes, lúc bấy giờ đã đem lòng yêu, khi nhìn thấy quá nhiều bức tranh lẳng lơ, đám cưới của Thetis và tôi chẳng biết là gì nữa, suýt chút nữa đã phát điên. Và nói cho đúng, với một đối tượng lẳng lơ, ai mà không bị lay động, khi chứng kiến những kẻ khác âu hôn, ôm hôn, khiêu vũ? Và thậm chí còn hơn thế nữa khi chính bản thân anh ta trở thành một diễn viên.

Ôm và được ôm, thứ, cùng với những sự kích thích lẳng lơ khác, giống như điệp khúc trong một bài hát, và là một cỗ máy công thành vô cùng mãnh liệt, lây nhiễm chẳng kém gì, theo quan điểm của Xenophon, nọc độc của một con nhện; một sự cám dỗ lớn, chính là ngọn lửa, prooemium aut anticoenium, phần mở đầu của ngọn lửa dâm dục (như Apuleius bổ sung), chính là dâm dục, Venus quinta parte sui nectaris imbuit, một cuộc tấn công mạnh mẽ, chinh phục cả những vị tướng quân và những thế lực tối cao đó (Domasque ferro sed domaris osculo). Nàng Lucretia của Aretine, khi muốn dùng sự ân cần để chinh phục một suitor của mình và đạt được mong muốn ở anh ta, “đã ôm lấy cổ anh ta và hôn hết lần này đến lần khác,” và nhờ điều đó, thứ mà nàng không thể đạt được qua cách nào khác, nàng đã làm cho anh ta nhanh chóng và sẵn sàng đồng thuận đến thế. Và đó là một cuộc tấn công liên tục — hoc non deficit incipitque semper, luôn mới mẻ và sẵn sàng bắt đầu hệt như lúc ban đầu, basium nullo fine terminatur, sed semper recens est, và mang theo một cái chạm đầy lửa.

——— Tenta modo tangere corpus,

Jam tua mellifluo membra calore fluent.

Đặc biệt là khi chúng được ban phát một cách lẳng lơ, hệt như lời hắn miêu tả đầy cảm xúc, et me praessulum deosculata Fotis, Catenatis lacertis, Obtorto valgiter labello.

Valgiis suaviis,

Dum semiulco suavio

Meam puellam suavior,

Anima tunc aegra et saucia

Concurrit ad labia mihi.

Tâm hồn và mọi thứ đều bị lay động; Jam pluribus osculis labra crepitabant, animarum quoque mixturam facientes, inter mutuos complexus animas anhelantes,

Haesimus calentes,

Et transfudimus hinc et hinc labellis

Errantes animas, valete curae.

“Họ thở ra tâm hồn và linh khí của mình cùng với những nụ hôn,” Balthazar Castilio nói, “trao đổi trái tim và linh khí, hòa quyện tình cảm hệt như cách họ trao nhau những nụ hôn, và đó giống như sự kết nối của tâm hồn hơn là của thân xác.” Và mặc dù những nụ hôn này mang lại niềm vui và sự dễ chịu, những nụ hôn Ambrosian, Suaviolum dulci dulcius Ambrosia, những thứ mà Ganymede từng ban cho thần Jupiter, Nectare suavius, ngọt ngào hơn mật hoa, dầu thơm, mật ong, Oscula merum amorem stillantia, những nụ hôn nhỏ giọt tình yêu;

The gilliflower, the rose is not so sweet,

As sugared kisses be when lovers meet;

Thế nhưng chúng để lại một ấn tượng khó chịu, hệt như vị của cây lô hội hoặc mật đắng,

Ut mi ex Ambrosia, mutatum jam foret illud

Suaviolum tristi tristius helleboro.

Ban đầu mật hoa Ambrosia cũng chẳng ngọt ngào hơn thế,

Đến cuối cùng cây trĩ hoàng liên cũng chẳng đắng ngoét bằng.

Chúng là những nụ hôn lừa dối,

Quid md mollibus implicas lacertis?

Quid fallacibus osculis inescas?, v.v.

Tại sao nàng lại ôm lấy ta trong vòng tay mềm mại,

Và giăng bẫy ta bằng những nụ hôn giả dối.

Chúng mang tính hủy diệt, và càng nhiều thì càng tồi tệ hơn: Et quae me perdunt, oscula mille dabat, chúng chính là nấm mồ của những kẻ tình nhân khốn khổ này. Có những nụ hôn trong sáng, tôi không phủ nhận điều đó, osculum charitatis, những nụ hôn thân thiện, những nụ hôn đoan trang, những nụ hôn trinh nữ vestal, những nụ hôn mang tính nghi thức và xã giao, v.v. Osculi sensus, brachiorum amplexus, ôm hôn là những món quà đích thực mà Tự nhiên ban tặng cho con người; thế nhưng đây lại là những nụ hôn quá đỗi lẳng lơ, Implicuitque suos circum meet colla lacertos, v.v., quá liên tục và quá bạo liệt, Brachia non hederae, non vincunt oscula conchae; chúng bám chặt như dây thường xuân, khít khao như con hàu, rúc rích như chim bồ câu, những nụ hôn mang tính kỹ nữ, cắn môi, cum additamento: Tam impresso ore (như Lucian nói) ut vix labia detrahant, inter deosculandum mordicantes, tum et os aperientes quoque et mammas attrectantes, v.v., những nụ hôn hệt như nàng dành cho Gyton, innumera oscula dedit non repugnanti puero, cervicem invadens, vô số nụ hôn, v.v. Hơn cả những nụ hôn, hoặc những nụ hôn quá bình dân: giống như những thứ mà hắn nhắc tới, Accepturus ab ipsa venere 7, suavia, v.v., cùng với những sự đồi bại khác mà những kẻ tình nhân hão huyền hay sử dụng, vốn vô cùng gớm ghiếc và độc hại. Nếu, theo quan điểm của Peter de Ledesmo cas. cons., mỗi nụ hôn mà một người đàn ông dành cho vợ mình sau khi kết hôn đều là mortale peccatum, một tội lỗi chết người, hoặc quan điểm của Hierome, Adulter est quisquis in uxorem suam ardentior est amator; hoặc quan điểm của Thomas Secund. quaest. 154. artic. 4., rằng sự đụng chạm và nụ hôn chính là mortale peccatum, hay quan điểm của Durand. Rational. lib. 1. cap. 10., abstinere debent conjuges a complexu, toto tempore quo solennitas nuptiarum interdicitur, thì chuyện gì sẽ xảy ra với tất cả những nụ hôn thiếu đoan trang và hành động đồi bại đó, những kẻ dọn đường cho ngọn lửa dâm dục thô bỉ, nếu không muốn nói chính là dâm dục! Chuyện gì sẽ xảy ra với những kẻ thường xuyên lạm dụng chính những người vợ của mình chứ? Nhưng tôi can dự gì đến chuyện đó?

Điều mà tôi hướng tới là cho bạn thấy tiến trình của ngọn lửa dâm dục này; do đó để tóm lược lại tất cả những gì tôi vừa trình bày bằng một ví dụ quen thuộc trích từ tác phẩm tao nhã của Musaeus, hãy cùng tôi quan sát những bước tiến ái tình đó của Leander và Hero: họ ban đầu bắt đầu bằng việc nhìn nhau bằng một cái nhìn lẳng lơ,

Oblique intuens inde nutibus, —

Nutibus mutuis inducens in errorem mentem puellae.

Et illa e contra nutibus mutuis juvenis

Leandri quod amorem non renuit, v.v. Inde

Adibat in tenebris tacite quidem stringens

Roseos puellae digitos, ex imo suspirabat

Vehementer ——— Inde

Virginis autem bene olens collum osculatus.

Tale verbum ait amoris ictus stimulo,

Preces audi et amoris miserere mei, v.v.

Sic fatus recusantis persuasit mentem puellae.

Bằng những cái gật đầu và ra hiệu, chàng bắt đầu trước

Để thử thách tâm tư của thiếu nữ.

Bằng những cái gật đầu, ra hiệu và nụ cười đáp lại

Nàng đưa ra câu trả lời.

Và trong bóng tối, chàng nắm lấy tay nàng

Và bóp thật chặt, thở dài não nề,

Cả hôn nàng nữa, và tán tỉnh nàng hết sức có thể,

Với lời thương xót tôi, hỡi người tình, nếu không tôi chết mất,

Và với những lời lẽ cùng điệu bộ đã qua đi như thế,

Cuối cùng chàng đã chinh phục được thiện cảm của nàng.

Tiến trình tương tự cũng được miêu tả một cách tao nhã bởi Apollonius trong tác phẩm Argonautics, giữa Jason và Medea, bởi Eustathius trong mười cuốn sách kể về mối tình của Ismenias và Ismene, tác phẩm của Achilles Tatius giữa Clitophon và Leucippe, bài thơ tinh tế của Chaucer về Troilus và Cresseide; và trong câu chuyện đáng chú ý của Petronius về một người lính và một phu nhân xứ Ephesus, người nổi danh khắp châu Á về sự trinh bạch và để tang cho người chồng quá cố của mình: người lính tán tỉnh nàng bằng thứ hùng biện hệt như những kẻ tình nhân vẫn thường dùng — placitone etiam pugnabis amori?, v.v.; cuối cùng, frangi pertinaciam passa est, hắn đã chiếm được thiện cảm của nàng, không chỉ để thỏa mãn dâm dục của mình, mà còn treo thây người chồng quá cố của nàng lên cây thánh giá (thứ mà hắn canh giữ thay cho tên trộm vừa mới biến mất), trong lúc hắn tán tỉnh nàng ngay trong lều của nàng. Đó chỉ là những câu chuyện, bạn sẽ nói thế, nhưng chúng mang những bài học đạo đức vô cùng ý nghĩa, và thể hiện xuất sắc những tiến trình thông thường của những kẻ tình nhân đang đắm đuối.

Rất nhiều sự cám dỗ như thế tồn tại, những cái gật đầu, trò đùa, nháy mắt, nụ cười, những cú vật lộn, tín vật, ân huệ, biểu tượng, thư từ, thiệp valentine, v.v. Vì lý do đó có lẽ, Godfridus lib. 2. de amor. không muốn phụ nữ học cách viết lứa. Rất nhiều sự kích thích như thế được sử dụng khi họ hiện diện, chao ôi họ muốn và không muốn,

Malo me Galatea petit lasciva puella,

Et fugit ad salices, et se cupit ante videri.

Nàng kỹ nữ lẳng lơ dùng quả táo để tán tỉnh tôi,

Và vội vã chạy đi tìm chỗ ẩn nấp

Để trốn, nhưng thực ra khao khát được nhìn thấy trước,

Trời mới biết rõ điều đó.

Hero cứ thế lướt đi khỏi Leander hệt như một kẻ đang phật ý,

Thế nhưng khi đi, nàng vẫn thường xuyên ngoảnh đầu nhìn lại phía sau,

Và tìm thấy vô vàn lý do tồi tệ để nán lại dọc đường, ———

thế nhưng nếu chàng tình cờ bắt kịp nàng, nàng sẽ tỏ ra xa lánh, kiêu kỳ và e thẹn nhất,

Denegat et pugnat, sed vult super omnia vinci.

Nàng có vẻ không chịu khuất phục, nhưng cuối cùng nàng vẫn bị chinh phục,

Trong những cuộc chiến đó, phụ nữ chỉ sử dụng một nửa sức lực của mình.

Đôi khi họ cởi mở và dễ tiếp cận nhất, dễ sai khiến, sẵn lòng ôm ấp, chấp nhận mặc một chiếc áo lót màu xanh, cùng với nàng mục đồng trong tác phẩm của Theocritus, Edyl. 27, thả rơi tà áo của họ, v.v., để chơi đùa và tán tỉnh vào những thời điểm đó, và đối với một số người, ngay khi họ chớp lấy cơ hội; rồi sau đó lại kiêu kỳ, khép mình trở lại, quá e thẹn, quá hách dịch, quá đoan trang, thà bạn đi thuần hóa một con ngựa non, bắt hoặc cưỡi một con ngựa hoang còn hơn là chiếm được thiện cảm của nàng, hoặc giành lấy tình yêu của nàng, không một cái nhìn, không một nụ cười, không một nụ hôn cho một vương quốc. Nàng Lucretia của Aretine là một nghệ nhân xuất sắc trong lĩnh vực này, như nàng kể lại câu chuyện của chính mình: “Mặc dù tôi vô cùng xinh đẹp và kiêu kỳ cả về tự nhiên lẫn nghệ thuật, nhưng qua những thủ đoạn này, tôi có vẻ còn đáng yêu hơn rất nhiều so với thực tế, bởi vì những thứ mà đàn ông tha thiết tìm kiếm và không thể đạt được, sẽ lôi kéo tình cảm của họ bằng một khát vọng cuồng nộ nhất. Tôi có một suitor đem lòng yêu tôi tha thiết” (nàng nói), “và hắn càng cho tôi nhiều bao nhiêu, hắn càng tán tỉnh khao khát bấy nhiêu, tôi càng có vẻ phớt lờ, khinh miệt hắn, và thứ mà tôi thường ban phát cho những người khác, tôi tuyệt đối không cho phép hắn nhìn thấy, trò chuyện cùng tôi, thậm chí không cho một nụ hôn.” Để lừa gạt hắn nhiều hơn nữa và dắt mũi hắn (bởi vì hắn là mục tiêu duy nhất của tôi), tôi đã hóa thân thành chính người hầu của mình để mang đến một món quà từ một vị bá tước người Tây Ban Nha, khi hắn đang có mặt trong phòng tôi, hệt như thể anh ta là người hầu của vị bá tước, và anh ta đã thực hiện điều đó một cách xuất sắc: Comes de monte Turco, “chúa công và chủ nhân của tôi đã gửi tặng phu nhân một món quà nhỏ, và một phần chiến lợi phẩm trong chuyến đi săn, một miếng thịt nai, một con gà lôi, một vài con chim đa đa, v.v. (tất cả những thứ đó nàng tự bỏ tiền ra mua), ngài gửi gắm tình yêu và sự phục vụ đến phu nhân, mong phu nhân hoan hỉ đón nhận, và ngài dự định sẽ sớm ghé thăm phu nhân.” Cùng lúc đó nàng khoe nhẫn, găng tay, khăn quàng, vương miện mà những người khác từng gửi cho nàng, dù chẳng có chuyện đó xảy ra, mà chỉ để qua mặt hắn. “Qua những phương tiện đó” (nàng kết luận) “tôi đã làm cho gã quý tộc tội nghiệp phát cuồng đến mức hắn sẵn sàng tiêu tán gia sản và liều cả giọt máu quý giá nhất vì tôi.” Philinna trong tác phẩm của Lucian từng thực hiện tất cả những điều này từ lâu trước đó, như sẽ được thể hiện rõ qua bài phát biểu của nàng; bởi vì khi Diphilus, người tình của nàng đến thăm nàng (hệt như thông lệ hằng ngày của hắn), nàng tỏ ra cau có với hắn, không thèm ban phát cho hắn sự bầu bạn của mình, mà hôn Lamprius, đối thủ của hắn, ngay trước mặt hắn vào cùng thời điểm đó: nhưng tại sao lại thế? Để làm cho hắn (như nàng nói với người mẹ từng mắng mỏ nàng vì chuyện đó) ghen tuông hơn; để mài giũa tình yêu của hắn, làm cho hắn tiếp cận với một khao khát lớn hơn, và để hắn biết rằng sự sủng ái của nàng không dễ dàng có được. Nàng còn sử dụng nhiều thủ đoạn khác bên cạnh điều này (như nàng thừa nhận ở đó), bởi vì nàng sẽ cãi vã và làm hắn nổi giận một cách có chủ đích, gây sự vô cớ, cốt để làm hòa lại với hắn. Amantium irae amoris redintegratio, hệt như câu tục ngữ cổ, sự cãi vã của những người tình chính là sự hồi sinh của tình yêu; và phù hợp với câu nói của Aristaenetus, jucundiores amorum post injurias deliciae, tình yêu được bồi đắp bởi những tổn thương, hệt như những tia nắng mặt trời trở nên duyên dáng hơn sau một đám mây. Và chắc chắn huấn ngôn này là hoàn toàn chân lý; bởi vì như Ampelis thông báo cho Crisis trong tác phẩm của Lucian vừa nêu, “Nếu một kẻ tình nhân không ghen tuông, tức giận, cáu kỉnh, dễ cãi vã, thở dài và thề thốt, hắn không phải là một kẻ tình nhân chân chính.” Ôm hôn, bám vào cổ nàng, thề thốt, thề và ước chỉ là những triệu chứng thông thường, incipientis adhuc et crescentis amoris signa; thế nhưng nếu hắn ghen tuông, tức giận, dễ hiểu lầm, v.v., bene speres licet, hỡi người chị em thân thiết, hắn đã thuộc về ngươi; thế nhưng nếu ngươi để mặc hắn, chiều chuộng hắn, làm hắn hài lòng, v.v., và hắn nhận ra một khi đã nắm chắc ngươi trong tay, không có bất kỳ đối thủ nào cạnh tranh, tình yêu của hắn sẽ lụi tàn, và hắn sẽ chẳng còn quan tâm đến ngươi nhiều nữa. Cho đến nay (nàng nói) tôi có thể kể lại từ chính trải nghiệm của mình; Demophantus, một gã giàu có là suitor của tôi, tôi tỏ ra phớt lờ hắn, và dành sự tiếp đãi tốt hơn cho họa sĩ Calliades ngay trước mặt hắn, principio abiit, verbis me insectatus, ban đầu hắn bỏ đi trong cơn thịnh nộ, nguyền rủa và thề thốt, thế nhưng cuối cùng hắn quay lại trong sự phục tùng, thề thốt và quả quyết rằng hắn yêu tôi tha thiết, tôi sẽ sở hữu tất cả những gì hắn có, và rằng hắn sẽ tự sát vì tôi. Do đó tôi khuyên em (hỡi người chị em Crisis) và tất cả các thiếu nữ, đừng đối xử quá tử tế với các suitor của mình; insolentes enim sunt hoc cum sentiunt, điều đó sẽ làm cho họ kiêu ngạo và hách dịch; thế nhưng thỉnh thoảng hãy từ chối họ, tạo khoảng cách, et si me audies semel atque iterum exclude, tống cổ hắn ra ngoài cửa một hoặc hai lần, để hắn chắp tay chờ đợi; hãy nghe theo lời khuyên của tôi, và qua phương tiện đó “ngươi sẽ làm cho hắn phát cuồng, quay lại một cách dứt khoát, chấp nhận mọi điều kiện, và làm bất cứ thứ gì ngươi muốn.” Đó là những tập quán thông thường; thế nhưng trong tác phẩm của Lucian vừa nêu, Melissa dường như có một thủ đoạn vượt lên trên tất cả những điều đó; bởi vì khi suitor của nàng tiếp cận một cách lạnh nhạt, để kích thích hắn, nàng đã viết tên của một đối thủ cạnh tranh cùng tên của chính mình lên một tờ giấy, Melissa amat Hermotimum, Hermotimus Mellissam, làm cho nó được dán lên một cái cột cho tất cả những kẻ qua đường ngắm nhìn, và đánh rơi nó trên con đường hắn thường qua lại; khi gã khờ ngây thơ nhìn thấy nó, statim ut legit credidit, ngay lập tức phỏng đoán rằng sự việc là thế, chạy đến chỗ tôi trong cơn điên dại, v.v., “và cứ thế khi tôi rơi vào tuyệt vọng về tình yêu của hắn, bốn tháng sau tôi đã lấy lại được hắn.” Eugenia chọn Timocles làm thiệp valentine của mình và đeo tên hắn sát bên ngực một thời gian dài sau đó; Camaena tách Pamphilus ra để khiêu vũ trong đám cưới của Myson (có người bảo thế, bởi vì nàng nhìn thấy hắn ở đó lần đầu tiên); Felicianus bắt kịp Caelia bên vệ đường, đề nghị phục vụ, từ đó dẫn đến sự quen biết sâu sắc hơn, và từ đó dẫn đến tình yêu. Nhưng ai có thể lặp lại một nửa những thủ đoạn của họ chứ? Những gì Aretine đã trải nghiệm, Lucian đầy mưu mẹo, hay Aristaenetus lẳng lơ? Họ sẽ từ chối và đón nhận, kiên quyết từ chối nhưng lại tha thiết tìm kiếm, đẩy lùi để làm cho đối phương tiếp cận với sự khao khát lớn hơn, trốn chạy nếu ngươi bám theo, nhưng nếu xa cách, họ sẽ bám theo ngươi hệt như cái bóng, fugientem sequitur, sequentem fugit; với một cuộc rút lui mang tính giành lại, một sự miễn cưỡng nhẹ nhàng, một lời đe dọa mỉm cười, một sự hờn dỗi dễ thương, dễ chịu, họ sẽ đẩy ngươi ra và sở hữu hàng ngàn sự cám dỗ khác biệt như thế. Bởi vì như ông nói,

Non est forma satis, nec quae vult bella videri,

Debet vulgari more placere suis.

Dicta, sales, lusus, sermones, gratia, risus,

Vincunt naturae candidioris opus.

Chẳng đủ nếu nàng chỉ sở hữu một làn da đẹp đẽ,

Để nàng sử dụng lối xã giao thông thường này:

Mà là những món đồ chơi dễ thương, trò đùa, lời châm biếm và nụ cười,

Vượt xa những gì sắc đẹp có thể nỗ lực đạt tới.

Vì lý do này có lẽ, Philostratus trong các bức tranh của ông, tạo ra muôn vàn hình thái ái tình, “có kẻ trẻ tuổi, kẻ ở độ tuổi này, kẻ ở độ tuổi khác, kẻ có cánh, kẻ mang giới tính này, kẻ mang giới tính khác, kẻ cầm đuốc, kẻ cầm quả táo vàng, kẻ cầm mũi tên, cạm bẫy, lưới và những cỗ máy khác trên tay,” hệt như cách Propertius miêu tả họ một cách xinh xắn trong quyển 2 et 29, và điều mà một số người giải thích là những sự cám dỗ khác nhau, hoặc những tình cảm khác nhau của những kẻ tình nhân, nếu không đơn độc, thì khi kết hợp lại sẽ có thể công thành và chinh phục cả những thể tạng kiên cố nhất.

Người ta kể lại rằng Decius và Valerianus, hai kẻ bách hại khét tiếng của giáo hội, khi không thể ép buộc một thiếu niên Cơ đốc giáo bằng bất kỳ phương tiện nào (như Hierome đã ghi chép) phải dâng tế cho các thần tượng của họ, dù bằng nhục hình hay hứa hẹn, họ đã chọn một con đường khác để cám dỗ cậu ta: họ đưa cậu vào một khu vườn xinh đẹp và bố trí một kỹ nữ trẻ tuổi tán tỉnh cậu, “ôm lấy cổ cậu và hôn cậu, cùng với những hành động không tiện gọi tên,” manibusque attrectare, v.v., và tất cả những sự cám dỗ có thể được sử dụng, để kẻ mà nhục hình không thể khuất phục, tình yêu có thể công thành và vây hãm. Thế nhưng sự kiên định của cậu lớn đến mức nàng không thể chinh phục nổi, và khi cỗ máy cuối cùng này không phát huy tác dụng, họ đành để mặc cậu đi theo con đường của chính mình. Tại Berkeley ở Gloucestershire, từng có một tu viện nữ vào thời cổ đại (theo lời Gualterus Mapes, một nhà sử học sống cách đây 400 năm), “nơi có một nữ viện trưởng cao quý và xinh đẹp: Godwin, vị bá tước xứ Kent đầy mưu mẹo, khi đi ngang qua vùng đó (không tìm kiếm nữ viện trưởng mà tìm kiếm của cải của bà), đã để lại một người cháu trai, một gã thanh niên tuấn tú (hệt như thể đang lâm bệnh) ở lại với bà cho đến khi ông quay lại, đồng thời giao nhiệm vụ cho gã thanh niên giả vờ đau ốm cho đến khi gã làm nhục được nữ viện trưởng, cùng với bao nhiêu nữ tu khác càng tốt, và đồng thời để lại cho gã nhẫn, trang sức, đai lưng và những món đồ chơi để tặng cho họ khi họ đến thăm gã. Gã thanh niên, sẵn sàng đảm nhận một nhiệm vụ như thế, đã hoàn thành vai diễn xuất sắc đến mức trong một khoảng thời gian ngắn, gã đã làm cho phần lớn bụng của họ phình lên, và khi hoàn thành, gã kể lại với chủ nhân của mình chiến tích đã đạt được: vị bá tước ngay lập tức phóng ngựa đến triều đình, bẩm báo với nhà vua rằng tu viện nữ đó đã biến thành một nhà thổ, tiến hành một cuộc thanh tra, hất cẳng họ ra ngoài và chiếm đoạt toàn bộ điền trang cho mục đích của riêng mình.” Tôi lặp lại câu chuyện này để bạn thấy rõ sức mạnh của những sự cám dỗ đó, nếu chúng được sử dụng đúng thời điểm, và việc kháng cự lại những sự cám dỗ đó khó khăn nhường nào đối với cả những tâm hồn xa cách và thánh thiện nhất. John Major trong phần tiểu sử về tu sĩ John, người sống vào thời đại của Theodosius, ca ngợi vị ẩn sĩ là một người sở hữu sự tiết độ phi thường và một cuộc sống vô cùng khắc khổ; thế nhưng vào một đêm nọ, ác thần tình cờ đến am của ông trong lốt của một thiếu nữ chợ búa bị lạc đường, và khẩn cầu một chỗ trú ngụ vì tình thương của Chúa. “Ông cụ để nàng bước vào, và sau một vài câu chuyện thông thường về hoạn nạn của nàng, nàng bắt đầu lôi kéo ông bằng những lời lẽ và trò đùa lẳng lơ, nghịch bộ râu của ông, hôn ông và làm những hành động tồi tệ hơn, cho đến khi cuối cùng nàng chinh phục được ông. Khi ông chuẩn bị tiến hành công việc đó, nàng bỗng nhiên biến mất, và những ác thần trên bầu không khí cười nhạo ông ta một cách khinh bỉ.” Câu chuyện này có thật hay không, tôi sẽ không tranh cãi nhiều, nó phục vụ cho mục đích minh họa những gì tôi vừa trình bày.

Thế nhưng dẫu cho những điều tôi vừa kể, cùng với những chiếc bẫy cám dỗ tương tự, vẫn chưa đủ, thì vẫn có rất nhiều thứ khác tự thân chúng sẽ thúc đẩy ngọn lửa dâm dục này, trong đó khiêu vũ là một trong những thứ không hề kém phần quan trọng; và đó là một cỗ máy có sức mạnh lớn đến mức tôi không thể bỏ qua. Incitamentum libidinis, Petrarch gọi nó như thế, cựa gà của dâm dục. “Một vòng tròn mà ác thần chính là tâm điểm. Rất nhiều phụ nữ tham gia nó khi trở về nhà đều không còn trong sạch, phần lớn là bình thường, chẳng có ai tốt lên cả.” Một kẻ khác gọi nó là “bạn đồng hành của mọi niềm hoan lạc và sự cám dỗ đồi bại, và thật khó để kể hết những bất tiện xuất hiện từ nó, những cuộc trò chuyện tục tĩu, những hành động đồi bại,” và rất nhiều lần là những điệu bộ quái đản, những chuyển động lẳng lơ, những giai điệu đồi bại, những nụ hôn kỹ nữ, những cái ôm bình dân,

——— (ut Gaditana canoro

Incipiat prurire choro, plausuque probatae

Ad terram tremula descendant clune puellae,

Irritamentum Veneris languentis) ———

đến mức nó sẽ làm cho những khán giả phát điên. Khi vị tóm tắt viên của Trogus miêu tả trọn vẹn và phơi bày sự hoang phí của Vua Ptolemy hệt như một cỗ máy và công cụ chính dẫn đến sự sụp đổ của ông, ông bổ sung thêm, tympanum et tripudium, đàn sáo và khiêu vũ: “nhà vua không chỉ là một khán giả, mà còn là một diễn viên chính.” Mặc dù vậy, đó là một việc được sử dụng thường xuyên, và là một phần trong việc giáo dục của một thiếu nữ quý tộc, ca hát, khiêu vũ và chơi đàn lute, hoặc một nhạc cụ tương tự, trước cả khi nàng có thể đọc xong kinh Lạy Cha hay mười điều răn. Đó là con đường tiếp theo mà cha mẹ họ nghĩ đến để kiếm chồng cho con, họ bị ép buộc phải học, và qua phương tiện đó, Incoestos amores de tenero meditantur ungue; đó là một sự cám dỗ lớn lao khi nó được sử dụng thường xuyên, và rất nhiều người bị hủy hoại bởi nó. Thais trong tác phẩm của Lucian đã quyến rũ Lamprias trong một điệu nhảy, Herodias làm cho vua Herod hài lòng đến mức bà bắt ông phải thề sẽ ban cho bất cứ thứ gì bà đòi hỏi, chiếc đầu của Giăng Tẩy Giả trên một cái đĩa. Robert, Công tước xứ Normandy, khi cưỡi ngựa qua Falais, nhìn thấy Arlette, một thiếu nữ xinh đẹp, đang khiêu vũ trên một thảm cỏ xanh, và đã bị mê hoặc bởi cảnh tượng đó đến mức nàng phải ngủ với ông vào đêm hôm đó. Owen Tudor giành được tình cảm của Nữ hoàng Catherine trong một điệu nhảy, khi tình cờ ngã đầu vào lòng nàng. Ai có thể tìm thấy những câu chuyện tương tự từ trải nghiệm của chính mình? Speusippas, một nam thanh niên hào hoa trong tác phẩm của Aristaenetus, khi tình cờ nhìn thấy nàng thiếu nữ xinh đẹp Panareta khiêu vũ, đã đem lòng yêu nàng sâu sắc đến mức trong một khoảng thời gian dài sau đó, anh ta chẳng thể suy nghĩ được điều gì ngoài Panareta: anh ta trở về nhà trong trạng thái cuồng loạn ngập tràn hình bóng Panareta: “Ai mà không trầm trồ, ai mà không yêu mến nàng, nếu được chứng kiến nàng khiêu vũ hệt như tôi chứ! Ôi Panareta tuyệt vời, ôi Panareta thần thánh! Tôi đã nhìn thấy thành Rome cũ và mới, bao nhiêu thành phố xinh đẹp, bao nhiêu người phụ nữ tuấn tú, nhưng chưa bao giờ thấy ai sánh được với Panareta, họ chỉ là đồ bỏ đi, là những ả nhà quê so với Panareta! Ôi cách nàng khiêu vũ, cách nàng bước đi, cách nàng quay người, với một vẻ duyên dáng nhường ấy! Hạnh phúc thay kẻ được tận hưởng nàng. Ôi Panareta độc nhất vô nhị, không gì sánh bằng!” Khi Xenophon trong tác phẩm Symposio, hay Bữa tiệc, bàn luận về ái tình và sử dụng mọi cỗ máy có thể nghĩ ra để lay động Socrates, trong số những thứ khác để làm cho ông phấn khích hơn, ông kết thúc bằng một vở kịch ngắn hoặc điệu nhảy vui nhộn của Dionysius và Ariadne. “Đầu tiên Ariadne ăn mặc hệt như một cô dâu bước ra và chiếm lấy vị trí của mình; ngay sau đó Dionysius bước vào, khiêu vũ theo âm nhạc. Các khán giả đều trầm trồ trước phong thái của nam thanh niên; và bản thân Ariadne cũng bị tác động sâu sắc bởi cảnh tượng đó đến mức nàng hầu như không thể ngồi yên. Sau một hồi, Dionysius ngắm nhìn Ariadne và bị thiêu đốt bởi tình yêu, quỳ gối trước nàng, ôm lấy nàng trước tiên và hôn nàng với một vẻ duyên dáng; nàng ôm lại anh ta và hôn anh ta với một tình cảm tương tự, v.v., hệt như điệu nhảy yêu cầu; thế nhưng những kẻ đứng xung quanh và chứng kiến cảnh đó đã vỗ tay tán thưởng và ca ngợi cả hai người họ vì điều đó. Và khi Dionysius đứng dậy, anh ta kéo nàng đứng dậy cùng mình, và vô số điệu bộ, cái ôm, nụ hôn và lời xã giao ái tình dễ thương diễn ra giữa họ: khi họ chứng kiến thần Bacchus tuấn tú và nàng Ariadne xinh đẹp đang ôm hôn nhau một cách ngọt ngào và chân thành đến thế, ôm nhau một cách thực sự thế, họ thề rằng họ thực sự yêu nhau, và bị thiêu đốt bởi đối tượng đến mức họ bắt đầu nhún nhảy hệt như thể họ muốn bay lên. Cuối cùng, khi họ nhìn thấy họ vẫn tiếp tục ôm nhau một cách tự nguyện, và nay chuẩn bị bước vào phòng tân hôn, họ bị mê hoặc đến mức những kẻ chưa kết hôn thề rằng họ sẽ kết hôn ngay lập tức, và những kẻ đã kết hôn liền gọi ngựa và phi nước đại về nhà với vợ của họ.” Động lực nào có thể lớn hơn thứ ngọn lửa dâm dục bừng cháy này chứ? Thứ gì lại là một kẻ cản đường bạo liệt đến thế? Do đó, chẳng có gì là vô cớ khi vô số các công đồng chung lên án nó, vô số các giáo phụ ghê tởm nó, vô số những con người trang nghiêm cất lời chống lại nó; “Đừng lui tới với một người phụ nữ,” sách Siracides 8. 4, “là ca sĩ hoặc vũ công; cũng đừng lắng nghe, kẻo ngươi bị bắt vào chiếc bẫy tinh ranh của nàng.” In circo non tam cernitur quam discitur libido. Haedus giữ quan điểm rằng dâm dục trong các nhà hát không phải được nhìn thấy mà là được học hỏi. Gregory Nazianzen, vị linh mục hùng biện đó (như ông kể lại câu chuyện của chính mình), khi một người bạn cao quý của ông long trọng mời ông cùng các giám mục khác đến dự lễ cưới của con gái ông ta là Olympia, đã từ chối đến: “Bởi vì thật là ngớ ngẩn khi thấy một vị giám mục già bị gout ngồi giữa những vũ công”; ông cho rằng việc làm một khán giả là không phù hợp, chứ đừng nói đến việc làm một diễn viên. Nemo saltat sobrius, Tully viết thế, kẻ khiêu vũ không phải là một người tỉnh táo; vì một lý do tương tự (có lẽ) Domitian cấm các nguyên lão La Mã khiêu vũ và vì hành động đó đã bãi nhiệm rất nhiều người trong số họ khỏi viện nguyên lão. Thế nhưng những điều này, bạn sẽ nói, là những điệu nhảy lẳng lơ và ngoại giáo; chính sự lạm dụng mới gây ra những bất tiện đó, và tôi không nên lên án, chống lại, hoặc “vô cớ kết tội điều tốt đẹp và dễ chịu nhất (như Lucian gọi nó) thuộc về phàm nhân.” Bạn hiểu lầm rồi, tôi không lên án nó; mặc dù vậy tôi coi nó là một trò tiêu khiển trong sáng, một sự giải trí hợp pháp, nếu nó xuất hiện đúng lúc, được sử dụng một cách chừng mực và tỉnh táo; tôi đồng quan điểm với Plutarch, “thứ hướng về niềm vui đơn thuần, sự giải trí trong sáng, hoặc thể dục thể thao, không nên bị bác bỏ và khinh miệt”; tôi đồng tình với Lucian, “đó là một thứ tao nhã, làm phấn chấn tâm trí, rèn luyện cơ thể, làm hài lòng khán giả, dạy dỗ nhiều điệu bộ đoan trang, tác động đồng đều đến thính giác, thị giác và chính tâm hồn.” Sallust chê bai việc ca hát và khiêu vũ ở Sempronia, không phải vì bà ta ca hát hay khiêu vũ, mà vì bà ta lạm dụng nó quá mức, đó chính là sự lạm dụng; và lời từ chối của Gregory không đơn thuần lên án nó, mà là ở một số đối tượng nhất định. Rất nhiều người không cho phép nam nữ khiêu vũ cùng nhau, bởi vì nó kích thích dâm dục: họ cũng có thể, giống như Lycurgus và Mahomet, chặt bỏ tất cả các giàn nho, cấm uống rượu, vì nó làm cho một số người say xỉn.

Nihil prodest quod non laedere posset idem;

Igne quid utilius? ———

Tôi nói về điều này giống như tất cả các trò tiêu khiển trong sáng khác, chúng hệt như ngọn lửa, vừa tốt vừa xấu, và tôi không thấy có sự bất tiện nào, miễn là họ có thể khiêu vũ như thế, nếu nó được thực hiện vào đúng thời điểm và bởi những đối tượng phù hợp; và kết luận với Wolfungus Hider, cùng hầu hết các nhà thần học hiện đại của chúng ta: Si decorae, graves, verecundae, plena luce bonorum virorum et matronarum honestarum, tempestive fiant, probari possunt, et debent. “Có thời điểm để khóc lóc, có thời điểm để khiêu vũ,” sách Eccles. iii. 4. Vậy hãy để họ tận hưởng những niềm vui của mình, và như ông từng nói thuở xưa, “nam thanh nữ tú nở rộ trong độ tuổi của họ, xinh đẹp và đáng yêu để ngắm nhìn, ăn mặc lộng lẫy và mang phong thái đoan trang, khiêu vũ một điệu galliard Hy Lạp, và hệt như điệu nhảy yêu cầu, họ giữ đúng nhịp điệu, lúc quay người, lúc dò dẫm, lúc tách rời, lúc quây quần, lúc cúi chào, lúc nhảy nhót,” v.v., và đó là một cảnh tượng thú vị khi chứng kiến những nút thắt xinh xắn và những hình thái bồng bềnh đó. Mặt trời và mặt trăng (một số người nói) khiêu vũ quanh trái đất, ba hành tinh phía trên quanh mặt trời làm tâm điểm, lúc đứng yên, lúc tiến thẳng, lúc nghịch hành, lúc ở điểm viễn nhật, lúc ở điểm cận nhật, lúc nhanh lúc chậm, hướng tây, hướng đông, họ quay tròn, nhảy nhót và dò dẫm, ♂ và ☿ quanh mặt trời với ba mươi ba vết đen đó hoặc các hành tinh Bourbon, circa Solem saltantes Cytharedum, theo Fromundus. Bốn ngôi sao Medici khiêu vũ quanh thần Jupiter, hai ngôi sao Áo quanh thần Saturn, v.v., và tất cả (có lẽ) theo âm nhạc của các tầng trời. Các cố vấn vĩ đại nhất của chúng ta, và những vị nguyên lão điềm đạm, đôi khi cũng khiêu vũ, giống như David trước hòm giao ước, sách Sam-u-el II vi. 14, Miriam, sách Xuất hành xv. 20, Judith, xv. 13 (mặc dù ác thần từ đó có lẽ đã mang đến những buổi lễ cuồng hoan đồi bại ấy), và họ hoàn toàn có quyền làm thế. Những vị tướng vĩ đại nhất, như Quintilianus, Aemilius Probus, Coelius Rhodiginus, đã chứng minh một cách tường tận, vẫn sử dụng nó ở Hy Lạp, Rome và những vị nguyên lão đáng kính nhất, cantare, saltare. Lucian, Macrobius, Libanus, Plutarch, Julius, Pollux, Athenaeus đã viết những chuyên luận ca ngợi nó. Trong thời đại chúng ta, nó rất được ưa chuộng ở những quốc gia đó, giống như trong tất cả các nhà nước văn minh, như Alexander ab Alexandro quyển 4, chương 10 et quyển 2, chương 25 đã chứng minh tường tận, ngay cả giữa những kẻ rợ hoang cũng chẳng có thứ gì quý giá bằng; toàn thế giới chấp nhận nó.

Divitias contemno tuas, rex Craese, tuamque

Vendo Asiam, unguentis, flore, mero, choreis.

Plato trong tác phẩm Cộng hòa của mình, muốn các trường học khiêu vũ được duy trì, “để giới trẻ có thể gặp gỡ, làm quen, ngắm nhìn nhau và được ngắm nhìn”; thậm chí còn hơn thế nữa, ông muốn họ khiêu vũ trong trạng thái khỏa thân; và chế giễu những kẻ cười chê điều đó. Thế nhưng Eusebius praepar. Evangel. lib. 1. cap. 11 và Theodoret lib. 9. curat. graec. affect. đã trừng phạt ông một cách xứng đáng vì điều đó; và họ hoàn toàn có lý: bởi vì như ai đó đã nói, “chính cảnh tượng những bộ phận khỏa thân gây ra sự dâm dục to lớn, quá mức, và kích thích cả nam lẫn nữ sa vào ngọn lửa dâm dục.” Có sự chừng mực trong mọi vấn đề; đây là lời phán quyết tóm tắt của tôi: khiêu vũ là một trò giải trí dễ chịu cho cả thể xác lẫn tâm hồn, nếu nó tỉnh táo và đoan trang (giống như những điệu nhảy Cơ đốc giáo của chúng ta); nếu được sử dụng đúng thời điểm, nó là một động lực cuồng nộ dẫn đến ngọn lửa dâm dục; nếu bị lạm dụng một cách đồi bại hệt như những người ngoại giáo thuở trước. Nhưng tôi xin tiếp tục.

Nếu những sự cám dỗ này không phát huy tác dụng, vì Simierus, bậc thầy vĩ đại về sự tán tỉnh đó, sẽ không thể hành xử tốt hơn để tác động hiệu quả hơn đến những người khác và thỏa mãn dâm dục của họ, họ sẽ thề thốt và nói dối, hứa hẹn, quả quyết, ngụy tạo, làm giả, khoe khoang, hối lộ, nịnh hót và ngụy trang từ mọi phía. Đó là lời khuyên của Lucretia trong tác phẩm của Aretine: Si vis amica frui, promitte, finge, jura, perjura, jacta, simula, mentire; và họ thực hiện nó một cách xuất sắc, hệt như thần Apollo đối với Daphne,

——— mihi Delphica tellus

Et Claros et Tenedos, patareaque regia servit,

Jupiter est genitor ———

Delphos, Claros và Tenedos phục vụ ta,

Và Jupiter được biết đến là đấng sinh thành của ta.

Những gã chăn cừu nghèo nhất cũng sẽ làm thế, Mille pecus nivei sunt et mihi vallibus agni; “Ta có hàng nghìn con cừu, kho lơ lửng gia súc, và tất cả đều sẵn sàng phục vụ nàng,”

——— Tibi nos, tibi nostra supellex,

Ruraque servierint ———

“nhà cửa, đất đai, của cải đều sẵn sàng phục vụ nàng,” hệt như bản thân hắn. Dinomachus, con trai một vị nguyên lão trong tác phẩm của Lucian, đem lòng yêu một ả kỹ nữ thấp kém hơn mình về nguồn gốc và tài sản, để nhanh chóng đạt được mục đích của mình, đã khóc lóc trước mặt nàng và thề rằng hắn yêu nàng bằng cả trái tim, và chỉ yêu một mình nàng, ngay khi cha hắn qua đời (một lão già rất giàu có và gần như đã lụ khụ) hắn sẽ cưới nàng làm vợ. Nàng thiếu nữ tình cờ kể lại câu chuyện cho mẹ mình nghe, người hóa ra là một mụ cáo già, giàu kinh nghiệm trong những vấn đề như thế, bèn bảo con gái mình, kẻ lúc bấy giờ đã sẵn sàng nhượng bộ trước mong muốn của hắn, rằng hắn hoàn toàn chẳng có ý định đó, bởi vì ngươi nghĩ rằng hắn sẽ thực sự quan tâm đến ngươi sao, một ả nhà quê nghèo hèn, kẻ có thể tùy ý lựa chọn tất cả những mỹ nhân trong thành phố, một người có dòng dõi quý tộc cao quý, với ngần ấy nợ tài, trẻ trung hơn, có phẩm chất tốt hơn và xinh đẹp hơn ngươi ư? Con gái ạ, đừng tin hắn: thiếu nữ cảm thấy hổ thẹn, và cứ thế câu chuyện kết thúc. Khi thần Jupiter lần đầu tiên tán tỉnh nữ thần Juno (Lilius Giraldus kể lại điều này từ một bản chú giải cổ về Theocritus) để thực hiện thành công mục đích của mình, ông đã biến thành một con chim cu cu, và một ngày nọ khi tình cờ nhìn thấy nàng đang dạo bước một mình, tách biệt khỏi các nữ thần khác, ông liền gây ra một cơn cuồng phong bất ngờ, vì sợ hãi nàng đã tìm nơi trú ẩn; thần Jupiter để tránh cơn bão cũng bay vào lòng nàng, in virginis Junonis gremium devolavit, kẻ được Juno vì thương xót mà che chở trong tà áo của mình. Thế nhưng ông lập tức biến trở lại hình hài ban đầu, bắt đầu ôm ấp và dùng vũ lực với nàng, sed illa matris metu abnuebat, thế nhưng nàng kiên quyết không nhượng bộ bằng mọi giá, donec pollicitus connubium obtinuit, cho đến khi ông thề thốt và hứa hẹn sẽ kết hôn với nàng, lúc bấy giờ nàng mới chịu đồng thuận. Sự việc đó diễn ra tại ngọn đồi Thornax, nơi kể từ đó về sau được gọi là đồi Cuckoo, và để tưởng nhớ vĩnh viễn, một ngôi đền đã được dựng lên để thờ phụng Telia Juno tại chính địa điểm đó. Những lời hứa hẹn, thề thốt và quả quyết mang sức mạnh lớn lao nhường ấy. Việc che giấu tuổi tác cũng là một điều thông thường trong trường hợp này, điều mà những gã góa phụ thường làm khi định kết hôn lần nữa, và đôi khi cả những gã trai chưa vợ,

Cujus octavum trepidavit aetas,

cernere lustrum;

nói rằng mình trẻ hơn thực tế. Carmides trong tác phẩm của Lucian đem lòng yêu Philematium, một ả già đã bốn mươi lăm tuổi; nàng thề với hắn rằng mình chỉ mới ba mươi hai tuổi vào tháng mười hai tới. Thế nhưng việc ngụy trang trong lĩnh vực này là điều quen thuộc từ mọi phía, và nó thường mang lại hiệu quả. Fallere credentem res est operosa puellam, việc đó được thực hiện nhanh chóng, chẳng có gì là quá khó khăn, Egregiam vero laudem, et spolia ampla — và chẳng có gì phổ biến bằng việc ngụy tạo tài sản, nâng tầm vị trí của mình và tự chưng diện bản thân. Rất nhiều gã đàn ông để lừa gạt một thiếu nữ, các góa phụ, hoặc người họ yêu, sẽ không ngần ngại khoác lác, ngụy tạo và thêu dệt bất cứ thứ gì xuất hiện trong đầu, bảo cậu tiểu đồng mang áo choàng, kiếm gươm, găng tay, trang sức, v.v., trong một chiếc rương nào đó, quần đùi thêu kim tuyến vàng đỏ, v.v., trong khi chẳng có thứ gì ở đó cả; hoặc chẳng mảy may bận tâm khi phao tin, giống như gã trong tác phẩm của Petronius, rằng hắn là chủ một con tàu, sở hữu vô số người hầu, và để làm tròn vai diễn của mình, chúng thậm chí đóng vai những quý tộc dòng dõi danh gia vọng tộc, thuê y trang từ những tiệm cầm đồ, mượn một gã quét rác hay thợ may còi cọc làm tùy tùng tạm thời, thề thốt rằng họ có cơ ngơi đồ sộ, hối lộ, nói dối, phỉnh gạt và thề thốt về việc họ yêu tha thiết thế nào, sẽ nuôi dưỡng nàng lộng lẫy ra sao hệt như một phu nhân, nữ bá tước, nữ công tước hay nữ vương; họ sẽ có những chiếc áo choàng, vương miện, trang sức, xe ngựa, chế độ ăn uống tuyển chọn,

The heads of parrots, tongues of nightingales,

The brains of peacocks, and of ostriches,

Their bath shall be the juice of gilliflowers,

Spirit of roses and of violets,

The milk of unicorns, v.v.

hệt như lúc lão già Volpone tán tỉnh nàng Celia trong vở kịch, trong khi thực tế họ chẳng là ai cả, chẳng có nổi một xu dính túi, mà chỉ là những kẻ lừa đảo mạt hạng, kiếm chác vận mệnh, đạt được mục đích của mình, hoặc đơn thuần giả vờ yêu đương để tiêu tán thời gian nhàn rỗi, để được chào đón nồng nhiệt hơn và hưởng thụ sự tiếp đãi tốt hơn. Kết luận lại là họ chẳng có ý định mảy may gì,

Nil metuunt jurare, nihil promittere curant:

Sed simul accupidae mentis satiata libido est,

Dicta nihil metuere, nihil perjuria curant;

Thề thốt, cam kết được tuyên bố vô cùng long trọng;

Nhưng khi tâm trí và dâm dục của họ đã được thỏa mãn,

Thề thốt, cam kết liền bị phớt lờ hoàn toàn;

dù hắn có long trọng thề thốt bằng linh hồn của Caesar, bằng ngôi đền của Venus, thần linh của Hymen, bằng thần Jupiter và tất cả các vị thần khác, tuyệt đối đừng tin vào lời hắn. Bởi vì khi những kẻ tình nhân thề thốt, nữ thần Venus mỉm cười, Venus haec perjuria ridet, chính thần Jupiter mỉm cười và tha thứ cho điều đó, như nhà hiền triết Plato đã chỉ ra; trong số tất cả những lời thề gian, chỉ riêng lời thề trong các vấn đề tình yêu là được các vị thần tha thứ. Nếu những lời hứa hẹn, nói dối, thề thốt và quả quyết không mang lại hiệu quả, họ sẽ chuyển sang hối lộ, tín vật, quà tặng và những thủ đoạn tương tự. Plurimus auro conciliatur amor: hệt như thần Jupiter hối lộ Danae bằng một trận mưa vàng, và thần Biber tặng Ariadne một chiếc vương miện xinh xắn (thứ sau đó được đưa lên các chòm sao và tỏa sáng vĩnh cửu); họ sẽ trút mưa gà, đồng florin, vương miện, tiền vàng thiên thần, đủ loại tiền xu và ấn tín vào lòng nàng. Và chắc chắn kẻ nào muốn thành công cũng phải làm thế, tổ chức vô số bữa tiệc, yến tiệc, lời mời mọc, gửi tặng nàng món quà này đến món quà khác ở mỗi bước chân. Summo studio parentur epulae (như Haedus đã nói) et crebrae fiant largitiones, hắn phải vô cùng hào phóng và rộng lượng, tìm kiếm và nài nỉ, không chỉ với nàng, mà với tất cả những kẻ tùy tùng, bạn bè, người quen, nhạc công, tú bà, kẻ ăn bám và người hầu trong nhà; hắn phải hòa mình vào, và chắc chắn sẽ làm thế, với tất cả mọi người, thuộc mọi tầng lớp, sứ giả, người khuân vác, phu phen; không một ai được phép bỏ quên phần thưởng hoặc sự tôn trọng. Nàng Lucretia của Aretine từng kể: “Tôi có một suitor khi đến nhà tôi, vung vãi vàng bạc khắp nơi hệt như thể đó chỉ là rơm rác. Tôi có một suitor khác là một gã vô cùng hay cáu kỉnh; thế nhưng tôi đã xử lý hắn đến mức bất chấp cơn thịnh nộ của hắn, tôi bắt hắn phải quỳ gối. Nếu có một miếng ăn ngon nào ở chợ, bất kỳ món ăn mới lạ nào, cá, trái cây, gia cầm, rượu vang muscatel hoặc malmsey, hoặc một ly rượu ngon nhất trong toàn thành phố, nó sẽ được mang đến dâng hiến ngay lập tức cho tôi; dù có đắt đỏ đến mấy, khó kiếm đến đâu, tôi vẫn có được nó: gã khờ tội nghiệp cuối cùng say đắm đến mức tôi nghĩ rằng nếu muốn, tôi có thể móc một con mắt ra khỏi đầu hắn. Suitor thứ ba là một thương gia Rome, và phong cách tán tỉnh của hắn là thông qua âm nhạc tinh tế, những bữa tiệc đắt tiền, thơ ca, v.v., tôi từ chối hắn cho đến khi cuối cùng hắn quả quyết, hứa hẹn và thề thốt pro virginitate regno me donaturum, tôi sẽ sở hữu tất cả những gì hắn có, nhà cửa, của cải và điền trang, pro concubitu solo; chưa từng có bất kỳ phù thủy nào, tôi nghĩ vậy, có thể bỏ bùa tinh thần của hắn bằng sự chú ý hoặc những từ ngữ hùng hồn như cách hắn sử dụng những cụm từ tinh tế, hay bất kỳ vị tướng quân nào sử dụng ngần ấy chiến lược để chiếm lấy một thành phố, như cách hắn sử dụng những thủ đoạn và mưu mẹo để chiếm lấy tình yêu của tôi.” Cứ thế, đàn ông thì chủ động còn phụ nữ thì chẳng hề thua kém trong lĩnh vực này. Audax ad omnia foemina, quae vel amat, vel odit.

For half so boldly there can non

Swear and lye as women can.

Họ sẽ khoác lác, ngụy tạo và ba hoa chẳng thua kém gì những kẻ xuất sắc nhất, bằng khăn tay và mũ trùm đầu thêu thùa, ví tiền, câu thơ tình và những món đồ chơi tương tự; hệt như lời than thở đầy chính xác,

Cur mittis violas? nempe ut violentius uret;

Quid violas violis me violenta tuis?, v.v.

Tại sao nàng lại gửi hoa violet cho ta, hỡi người tình dấu kích?

Để làm cho ta cháy bùng dữ dội hơn, ta e là thế,

Với những đóa violet, nàng thật bạo liệt vô cùng,

Để làm tổn thương và thiêu đốt trái tim dịu dàng của ta.

Khi không còn thứ gì khác hiệu quả, phương sách cuối cùng của họ chính là những giọt nước mắt. Haec scripsi (testor amorem) mixta lachrymis et suspiriis, đan xen giữa những giọt nước mắt và tiếng thở dài, tôi viết điều này (tôi lấy ái tình làm nhân chứng), nàng Chelidonia nói với Philonius. Lumina quae modo fulmina, jam flumina lachrymarum, những ngọn đuốc rực lửa ấy nay đã biến thành những dòng sông nước mắt. Nàng Lucretia của Aretine, khi người tình đến thành phố, đã khóc ngập trong lồng ngực hắn, “để hắn tin rằng những giọt nước mắt đó rơi vì niềm vui khi hắn trở về.” Quartilla trong tác phẩm của Petronius, khi chẳng có gì lay động nổi, bèn bật khóc, và hệt như cách Balthazar Castilio miêu tả họ, “Bên cạnh những giọt nước mắt cá sấu đó, họ còn bổ sung thêm tiếng nức nở, những tiếng thở dài rực lửa, diện mạo sầu thảm, sắc mặt tái nhợt, sự gầy gò, và nếu bạn chỉ cần bước ra ngoài, những ác thần này sẵn sàng đón đợi bạn ở mọi ngả đường, với một diện mạo rách rưới, bê bết, ánh mắt đờ đẫn hệt như thể họ đang sắp chết vì bạn; và làm thế nào,” ông nói, “mà một gã tân binh bị bao vây như thế có thể trốn thoát?” Thế nhưng đừng tin vào họ.

——— animam ne crede puellis,

Namque est foeminea tutior unda fide.

Ngươi có thể tưởng tượng rằng, bởi vì những lời thề thốt, nước mắt, nụ cười và sự quả quyết của nàng, nàng hoàn toàn thuộc về ngươi, ngươi đã nắm giữ trái tim, bàn tay và tình cảm của nàng, trong khi thực tế chẳng có chuyện gì giống như thế xảy ra cả, giống như mụ tú bà Tây Ban Nha đã nói, gaudet illa habere unum in lecto, alterum in porta, tertium qui domi suspiret, nàng sẽ có một người tình trên giường, một người ở cổng, một người thứ ba thở dài ở nhà, một người thứ tư, v.v. Mọi nam thanh niên mà nàng nhìn thấy và ưa thích đều có chung quyền lợi, và sẽ sớm được thưởng thức nàng hệt như ngươi. Ngược lại, như tôi đã nói, đàn ông cũng giả dối không kém, hãy để họ thề thốt, quả quyết và nói dối; Quod vobis dicunt, dixerunt mille puellis. Họ yêu một số người trong số đó với số lượng mười một ngàn trinh nữ cùng một lúc, và làm cho mỗi cá nhân tin rằng hắn hoàn toàn mê muội vì nàng, hoặc chỉ yêu một người cho đến khi hắn nhìn thấy người khác, và rồi chỉ yêu người đó; hệt như vợ của Milo trong tác phẩm của Apuleius, quyển 2. Si quem conspexerit speciosae formac invenem, venustate ejus sumitur, et in eum animum intorquet. Đó là câu xã giao thông thường của họ trong trường hợp đó, họ chẳng màng đến việc mình thề thốt, nói dối hay làm gì: Có lúc họ phớt lờ nàng, chẳng màng đến nàng, mắng mỏ không tiếc lời và chế giễu nàng, rồi sau đó họ lại phát cuồng, tự sát, đâm chém và giết chóc nếu không được tận hưởng nàng. Do đó, kể từ nay về sau — nulla viro juranti foemina credat, đừng để các thiếu nữ tin tưởng họ. Những thủ đoạn và cảm xúc ngụy tạo này càng trở nên quen thuộc hơn với phụ nữ, finem hic dolori faciet aut vitae dies, miserere amantis, nàng Phaedra nói với Hippolitus. Nàng Joessa trong tác phẩm của Lucian nói với Pythias, một nam thanh niên, để làm hắn lay động mạnh mẽ hơn, rằng nếu hắn không chịu nhận nàng, nàng quyết định sẽ tự tử. “Có một nữ thần báo oán Nemesis, và ngươi không thể không đau buồn và bồn chồn khi nghe tin ta thắt cổ hoặc trầm mình xuống biển chỉ vì ngươi.” Chẳng có gì phổ biến ở phái này hơn những lời thề thốt, quả quyết, và như tôi đã nói, nước mắt, thứ mà họ luôn có sẵn trong tầm tay; bởi vì họ có thể khóc lóc đến mức người ta sẽ nghĩ rằng trái tim của họ đang tan chảy bên trong, và sẽ tuôn trào qua những giọt nước mắt; đôi mắt của họ giống như những khối đá, vẫn không ngừng nhỏ nước, diariae lachrymae et sudoris in modum lurgeri promptae, theo Aristaenetus, họ lau những giọt nước mắt hệt như mồ hôi, khóc bằng một mắt nhưng mỉm cười bằng mắt kia; hoặc giống như trẻ em khóc lóc, họ có thể làm cả hai cùng một lúc.

Neve puellarum lachrymis moveare memento,

Ut flerent oculos erudiere suos.

Đừng bận tâm đến nước mắt của phụ nữ, ta khuyên ngươi thế,

Chúng dạy cho đôi mắt của mình biết khóc cũng giỏi như biết nhìn.

Và người ta nên thương xót cho một người phụ nữ khóc lóc chẳng khác gì một con ngỗng đi chân trần. Khi nữ thần Venus mất đi đứa con trai Cupid, bà đã sai một người rao hàng đi khắp nơi để yêu cầu bất kỳ ai gặp nó hãy cẩn thận.

Si fleatam aspicias, ne mox fallare, caveto;

Sin arridebit, magis effuge; et oscula si fors

Ferre volet, fugito; sunt oscula noxia, in ipsis

Suntque venena labris, v.v.

Hãy cẩn thận trước những giọt nước mắt của Cupid, nếu ngươi thận trọng,

Và cả nụ cười cùng những nụ hôn của nó ta bảo ngươi thế,

Nếu nó đề nghị, hãy trốn chạy, bởi vì chúng mang tính độc hại,

Và độc dược thực sự ngự trị trên đôi môi của nó.

Một ngàn năm, theo quan niệm của Castilio, “hầu như cũng chẳng đủ để liệt kê hết những sự cám dỗ và thủ đoạn mà nam giới và phụ nữ sử dụng để lừa gạt lẫn nhau.”

TIẾT V. — Tú bà, Thuốc mê tình, Nguyên nhân.

Khi tất cả những cỗ máy khác thất bại, khi họ không thể tiến xa hơn bằng sức của chính mình, phương sách cuối cùng của họ chính là tìm đến các tú bà, kẻ môi giới, thuốc mê tình và các đơn thuốc mang tính ma thuật; thà tìm đến chính ác thần còn hơn là thất bại. Flectere si nequeunt superos, Acheronta movebunt. Và qua những phương tiện gián tiếp đó, rất nhiều nam nhân đã bị đánh gục và đẩy xuống vực sâu của căn bệnh này, nếu họ không cẩn trọng. Bởi vì đối với những mụ tú bà này, đầu tiên, chúng quá phổ biến ở khắp mọi nơi và vô số kể, đến mức, như người ta từng nói về Croton thuở xưa, omnes hic aut captantur, aut captant, hoặc đi lừa gạt hoặc bị lừa gạt, chúng ta có thể nói về hầu hết các thành phố của chúng ta rằng có vô số mụ tú bà chuyên nghiệp và xảo quyệt ở đó. Bên cạnh đó, nghệ thuật tú bà đã trở thành một môn nghệ thuật, hay một khoa học tự do, theo cách gọi của Lucian; và có rất nhiều thủ đoạn, sự tinh vi, vô số vú em, phụ nữ lớn tuổi, kẻ môi giới, người đưa thư, kẻ ăn mày, y sĩ, thầy tu, cha xứ được thuê mọc xung quanh nó, đến mức nullus tradere stilus sufficiat, ai đó đã nói,

——— trecentis versibus

Suas impuritias traloqui nemo potest.

Những ký hiệu huyền bí như thế, văn tự tốc ký, mật mã, Nuntius animatus, hoặc việc truyền tải suy nghĩ bằng từ tính, thứ mà nhà thiên văn học dòng Jesuit Cabeus, nhân tiện xin nói thêm, coi là hoang đường và sai lầm; những phương thức truyền tải tinh xảo trong lĩnh vực này đến mức sự ghen tuông của Juno, sự canh giữ của Danae, hay sự cảnh giác của Argus đều không thể giữ họ an toàn. Đó chính là phương sách cuối cùng và phổ biến để sử dụng một người trợ giúp, giống như mụ Philippa người Catane đối với Nữ hoàng Joan xứ Napoli, sự trợ giúp của một mụ tú bà, một mụ già trong công việc đó, giống như Myrrha từng làm khi nàng say đắm Cyniras và không thể đạt được mong muốn của mình, mụ già tồi tệ đó đã sẵn sàng trong một tình huống khó khăn, dic inquit, opemque me sine ferre tibi — et in hac mea (pone timorem) Sedulitas erit apta tibi, đừng lo lắng về điều đó, nếu có thể thực hiện được, ta sẽ biến nó thành hiện thực: non est mulieri mulier insuperabilis, Caelestina đã nói thế, dẫu cho kẻ đó có trong sạch, được canh gừng và bảo vệ cẩn mật đến đâu đi nữa, thật khó để một trong những mụ già này không thể tiếp cận: và bạn sẽ khó lòng tìm thấy, như quan sát của thánh Austin, bên trong một tu viện nữ có một thiếu nữ đứng một mình, “nếu nàng không thể bước ra ngoài, trước cửa sổ của nàng bạn sẽ thấy một mụ già, hoặc một mụ hàng xóm ba hoa nào đó, kể cho nàng nghe những câu chuyện về viên thư lại này, và vị tu sĩ nọ, miêu tả hoặc ca ngợi một gã thanh niên tuấn tú nào đó cho nàng nghe.” “Khi tôi đang dạo bước trên con phố” (một gã trai hư hỏng trong tác phẩm của Petronius kể lại) “để ngắm nhìn khung cảnh thành phố vào một buổi tối, tôi nhìn thấy một mụ già ở một góc đang bán bắp cải và rễ cây (hệt như những người bán hàng rong của chúng ta bán mận, táo và những loại trái cây tương tự); thưa mẹ” (hắn nói) “mẹ có biết tôi có thể trọ ở đâu không?” Mụ ta, cảm thấy vô cùng hài lòng với sự ngớ ngẩn lịch thiệp của tôi, bèn đáp lời, và tại sao ta lại không biết hở con? Nói rồi mụ đứng dậy và đi trước dẫn đường cho tôi. Tôi tưởng mụ là một người khôn ngoan, và ngay sau đó mụ dẫn tôi vào một con hẻm nhỏ, bảo rằng tôi có thể trọ ở đó. Tôi đáp lại rằng tôi không biết ngôi nhà đó; thế nhưng tôi chợt nhận ra ngay lập tức, qua những ả gái khỏa thân, rằng tôi đã bước vào một nhà thổ, và lúc đó thì đã quá muộn để tôi nguyền rủa sự phản bội của mụ già tồi tệ này.” Bạn sẽ bắt gặp những thủ đoạn tương tự ở rất nhiều nơi, và trong số những nơi khác, nó là điều thông thường ở Venice, và trên hòn đảo Zante, khi một người đàn ông làm tú bà cho chính người vợ của mình. Ngay khi bạn đặt chân lên bờ, giống như cách nhà thơ kịch đã viết:

Morem hunc meretrices habent,

Ad portum mittunt servulos, ancillulas,

Si qua peregrina navis in portum aderit,

Rogant cujatis sit, quod ei nomen siet,

Post illae extemplo sese adplicent.

Những con quỷ da trắng này có những kẻ môi giới, tú bà và nhân viên ở mọi nơi để lùng sục khắp nơi, mang về khách hàng, cám dỗ và mai phục những gã tân binh cùng những lữ khách ngây thơ. Và một khi đã rơi vào móng vuốt của chúng, giống như Aegidius Mascrius miêu tả họ trong phần bình giải về Valerius Flaccus, “bằng những lời hứa hẹn và cuộc trò chuyện dễ chịu, bằng những món quà, tín vật và việc chớp lấy thời cơ, họ giăng ra những chiếc lưới mà nàng Lucretia không tài nào né tránh, và những món mồi mà ngay cả Hippolitus cũng sẽ nuốt trọn; họ thực hiện những cuộc tấn công và vây hãm mạnh mẽ đến mức nữ thần trinh bạch không thể chống cự nổi: dâng hiến quà tặng và hối lộ để lay động Penelope, cùng những lời đe dọa đủ sức làm kinh hồn Susanna. Có bao nhiêu nàng Proserpina bị tóm gọn bởi những tên lính canh đó? Đó chính là những chiếc gậy ngủ mê nơi tâm hồn của những kẻ bị chạm vào rơi xuống hoàng tuyền; đó chính là chất keo hay vôi sống nơi đôi cánh của tâm hồn một khi đã bị tóm sẽ chẳng thể bay đi; những mục sư của ác thần để lôi cuốn, cám dỗ,” v.v. Rất nhiều nam thanh niên và thiếu nữ, không còn nghi ngờ gì nữa, bị quyến rũ bởi những nữ thần báo oán Eumenides này cùng đồng bọn của họ. Thế nhưng đó chỉ là những chuyện tầm phào và quá quen thuộc. Những mụ tú bà xảo quyệt, nguy hiểm và mưu mẹo nhất chính là đám y sĩ khốn nạn, những kẻ lang băm, thầy tu dòng kín, tu sĩ dòng Tên và thầy tu. Mặc dù điều đó đi ngược lại lời thề của Hippocrates, một số người trong số họ sẽ ban phát một liều thuốc nhỏ, hứa hẹn khôi phục màng trinh, và thực hiện nó một cách an toàn chẳng sợ gì cả, thực hiện việc phá thai nếu cần thiết, kìm hãm bầu ngực của họ, ngăn chặn sự thụ thai, kích thích dâm dục, làm cho họ sung mãn bằng các loại dược thảo Satyrions, và thỉnh thoảng tự mình bước vào. Không có tu viện nào kín đáo đến mức, ngôi nhà nào riêng tư đến thế, hay nhà tù nào được canh giữ cẩn mật cho bằng việc những con người đáng kính này được phép bước vào để thẩm vấn và đặt câu hỏi, để sờ mạch đập bên giường ngủ của họ, và tất cả đều trá hình dưới vỏ bọc khám bệnh. Giờ đây đối với các tu sĩ, cha xứ và thầy tu, như ai đó từng nói,

Non audet Stygius Pluto tentare quod audet

Effrenis monachus, plenaque fraudis anus;

Thứ mà ác thần địa ngục Pluto không dám cám dỗ hay làm,

Thì một mụ già hay tu sĩ tồi tệ sẽ đảm nhận;

hoặc để tự mình thỏa mãn dâm dục của chính hắn; hoặc cho người khác, nếu hắn được thuê để làm thế, hoặc cả hai cùng một lúc, vì sở hữu những phương tiện tuyệt vời như thế. Bởi vì dưới vỏ bọc thăm viếng, xưng tội tai nghe, sự an ủi và việc làm việc đền tội, họ có quyền tự do ra vào và làm ô uế, Chúa mới biết là bao nhiêu người. Họ có những ngón nghề đó, một số người trong số họ hành nghề y, sử dụng phép trừ tà, v.v.

That whereas was wont to walk and Elf,

There now walks the Limiter himself,

In every bush and under every tree,

There needs no other Incubus but he.

Tại các vùng núi giữa Dauphine và Savoy, các tu sĩ thuyết phục những người vợ hiền giả vờ bị ma ám, để chồng của họ cho phép họ có quyền tự do tiếp cận, và quá quen thuộc vào những ngày đó với một số người trong số họ đến mức, như một quan sát viên viết, “các thiếu nữ không thể ngủ trên giường của mình vì những tên tu sĩ đồng bóng ma thuật”: và vị nữ viện trưởng đáng kính trong tác phẩm của Boccaccio phần nào có thể làm chứng cho điều đó, khi dậy sớm, nhầm lẫn và mặc quần đùi của tu sĩ thay vì khăn trùm đầu hoặc mũ của mình. Tôi đoán là bạn đã nghe câu chuyện về nàng Paulina, một phu nhân trong sạch ở Aegesippus, người bị một trong những thầy tu của nữ thần Isis phúng phế cho Mundus, một hiệp sĩ trẻ tuổi, và làm nàng tin rằng đó chính là vị thần Anubis của họ. Rất nhiều trò đùa tương tự được diễn ra bởi các tu sĩ dòng Tên của chúng ta, đôi khi trong trang phục của chính họ, đôi khi trong trang phục khác, hệt như lính tráng, quý tộc, công dân, học giả, kẻ hào hoa và phụ nữ. Hệt như thần Proteus, trong mọi hình hài và ngụy trang, những kẻ lang thang vào ban đêm, để quyến rũ và lừa gạt thiếu nữ, hoặc để hưởng thụ lạc thú với vợ của những người đàn ông khác; và nếu chúng ta tin vào một số ghi chép, họ có những tủ quần áo chứa đủ loại trang phục khác nhau trong các trường cao đẳng cho mục đích đó. Mặc dù ở nơi công cộng họ ngụy tạo sự nhiệt thành lớn lao, có vẻ là những người vô cùng thánh thiện, và cay đắng thuyết giáo chống lại tội ngoại tình, dâm dục, thì chẳng có mụ tú bà hay tay chơi nào đồi bại hơn thế ở một đất nước; “linh hồn lẽ ra phải được họ mang về với Chúa, lại bị đem đi dâng tế cho ác thần.” Nhưng tôi xin bỏ qua cho những người này ở thời điểm hiện tại.

Những cỗ máy công thành cuối cùng chính là thuốc mê tình, bùa hộ mệnh, bùa chú, tà thuật, hình nộm và những phương pháp phi pháp tương tự: nếu họ không thể chiếm ưu thế bằng sức của chính mình với sự trợ giúp của tú bà, kẻ môi giới và đồng bọn của họ, họ sẽ chạy trốn để tìm kiếm sự cứu rỗi từ chính ác thần. Tôi biết có những người phủ nhận việc ác thần có thể thực hiện bất kỳ điều gì tương tự (Crato epist. 2. lib. med.), và rất nhiều nhà thần học cho rằng chẳng có loại bùa chú nào khác ngoài thứ xuất phát từ đôi mắt, thứ mà tôi đã bàn luận trước đó, và nếu bạn muốn được cung cấp thông tin tốt hơn, hãy đọc Camerarius, oper subcis. cent. 2. c. 5. Người ta từng đồn đại từ thuở xưa rằng một ả thiếu nữ Thessaly đã bỏ bùa vua Philip để làm ông mê muội nàng, và dùng thuốc mê tình để ép buộc tình yêu của ông; thế nhưng khi Nữ hoàng Olympia nhìn thấy thiếu nữ sở hữu nhan sắc tuyệt vời, được giáo dục kỹ lưỡng và có phẩm chất — những thứ đó, bà nói, chính là thứ thuốc mê tình quyến rũ vua Philip; đó mới là những lá bùa thực sự, hệt như Henry đối với Rosamond,

One accent from thy lips the blood more warms,

Than all their philters, exorcisms, and charms.

Chỉ với điều này, nàng Lucretia tự hào khoe khoang trong tác phẩm của Aretine rằng nàng có thể làm được nhiều hơn tất cả các nhà triết học, chiêm tinh gia, nhà giả kim thuật, phù thủy thuật chiêu hồn và phần còn lại của đám đông đó. Đối với các loại thảo mộc và thuốc mê tình, tôi chưa bao giờ rành về chúng, “Liều thuốc mê tình duy nhất mà tôi từng sử dụng chính là ôm và hôn, qua đó tôi làm cho đàn ông phát điên hệt như những con thú bị chuốc thuốc và ép buộc họ tôn thờ tôi hệt như một vị thần.” Trong thời đại chúng ta, đó là một điều thông thường, theo Erastus trong cuốn sách de Lamiis, khi các phù thủy tự nhận mình là người chế tạo ra những loại thuốc mê tình này, “để ép buộc nam nhân và phụ nữ yêu và ghét bất kỳ ai họ muốn, gây ra cuồng phong, bệnh tật,” v.v., bằng bùa chú, chú ngữ, chữ cái, nút thắt. — hic Thessala vendit Philtra. Thánh Hierome chứng minh rằng họ có thể làm được điều đó (như trong tiểu sử của Hilarius, epist. lib. 3); ông có câu chuyện về một nam thanh niên sử dụng thuốc mê tình làm một thiếu nữ phát điên vì tình yêu dành cho hắn, thiếu nữ đó sau đó được chữa khỏi bởi Hilarion. Tôi tìm thấy những dẫn chứng tương tự trong John Nider, Formicar. lib. 5. cap. 5. Plutarch ghi chép về việc Lucullus chết vì một loại thuốc mê tình; và Cleopatra đã sử dụng thuốc mê tình để quyến rũ Antony, bên cạnh những sự cám dỗ khác. Eusebius cũng tường thuật điều tương tự về nhà thơ Lucretia. Panormitan, lib. 4. de gest. Alphonsi, có câu chuyện về một hiệp sĩ Neapolitan tên là Stephan, kẻ bị ép buộc bởi một loại thuốc mê tình phải phát điên vì tình yêu. Thế nhưng trong tất cả những người khác, câu chuyện mà Petrarch, epist. famil. lib. 1. ep. 5. kể về Hoàng đế Charlemagne là đáng nhớ nhất. Ông u mê đắm đuối một người phụ nữ có diện mạo và hoàn cảnh tầm thường trong suốt nhiều năm trời, hoàn toàn chìm đắm trong sự bầu bạn của nàng, trước nỗi đau đớn và sự phẫn nộ lớn lao của bạn bè và cận thần. Khi nàng qua đời, ông ôm lấy thi thể nàng hệt như thần Apollo ôm lấy cây nguyệt quế để hướng về Daphne của mình, và sai người khiêng quan tài của nàng (được ướp hương thơm lừng và trang trí bằng ngọc ngà châu báu) đi theo ông khắp mọi nơi, và ông vẫn tiếp tục than khóc bên trên nó. Cuối cùng, một vị giám mục đáng kính đi theo triều đình của ông, đã khẩn cầu Chúa tha thiết (vì thương xót cho hoàn cảnh của vị chúa tể và chủ nhân của mình) cho biết nguyên nhân đích thực của cơn điên cuồng ái tình này, và nó bắt nguồn từ đâu; cuối cùng điều đó đã được khải thị cho ông, “rằng nguyên nhân của tình yêu cuồng loạn ở hoàng đế nằm ẩn giấu bên dưới chiếc lưỡi của người phụ nữ đã khuất.” Vị giám mục vội vã tiến đến thi thể và lấy đi một chiếc chiếc nhẫn nhỏ; ngay khi chiếc nhẫn được tháo ra, hoàng đế cảm thấy ghê tởm thi thể và thay vào đó, ngài sa vào lưới tình cuồng nhiệt với vị giám mục, ngài không thể chịu nổi việc để vị giám mục rời khỏi tầm mắt của mình; khi nhận ra điều đó, vị giám mục liền ném chiếc nhẫn xuống giữa một hồ nước lớn nơi nhà vua đang đứng lúc bấy giờ. Kể từ khoảnh khắc đó, hoàng đế phớt lờ tất cả những dinh thự khác của mình, sinh sống tại Ache, xây dựng một ngôi nhà xinh đẹp ngay giữa vùng đầm lầy, với chi phí vô kể của mình, và một ngôi đền bên cạnh nó, nơi sau đó ngài được an táng, và tại thành phố đó, toàn bộ hậu duệ của ngài từ đó về sau đều tiến hành lễ đăng quang. Kẻ dị giáo Marcus bị Irenaeus cáo buộc đã quyến rũ một thiếu nữ bằng phương pháp này; và một số nhà văn viết với giọng điệu khó chịu về Phu nhân Katharine Cobham rằng bằng thủ thuật tương tự, bà đã qua mặt Công tước Humphrey xứ Gloucester để biến ông thành chồng mình. Sycinius Aemilianus triệu tập Apuleius ra trước Cneius Maximus, đại diện proconsul xứ Phi Châu, vì cho rằng dù là một gã nghèo hèn, hắn “đã dùng thuốc mê tình để bỏ bùa Pudentilla, một phu nhân lớn tuổi giàu có, khiến bà yêu hắn,” và dù sở hữu tài sản trị giá ngần ấy ngượng nén, vẫn muốn làm vợ hắn. Agrippa, lib. 1. cap. 48 occult. philos. quy kết phần lớn thành công trong lĩnh vực này cho thuốc mê tình, bùa hộ mệnh, hình nộm; và Salmutz com. in Pancirol. Tit. 10. de Horol. Leo Afer, lib. 3, nói rằng, đó là một tập quán thông thường tại Fez ở Phi Châu, Praestigiatores ibi plures, qui cogunt amores et concubitus: thành thạo chẳng kém gì gã phù thủy phương bắc mà Cleodemus trong tác phẩm của Lucian đã kể lại vô số chiến công tuyệt vời được thực hiện trong lĩnh vực này. Thế nhưng Erastus, Wierus và những người khác lại phản đối điều đó; họ thừa nhận rằng những thứ như thế có thể được thực hiện nhưng (như Wierus bàn luận, lib. 3. de Lamiis. cap. 37.) không phải bằng bùa chú, chú ngữ, thuốc mê tình, mà là bởi chính ác thần; lib. 5. cap. 2. ông khẳng định điều tương tự; Freitagius cũng vậy, noc. med. cap. 74., Andreas Cisalpinus, cap. 5; và Sigismundus Scheretzius, cap. 9. de hirco nocturno, đã chứng minh tường tận điều đó. “Những người phụ nữ lẳng lơ với sự trợ giúp của những mụ phù thủy này, những cô hầu bếp của ác thần, đưa người tình của họ đến vào ban đêm và mang họ trở lại bằng một ảo ảnh bay lượn trên bầu trời trong hình hài của một con dê.” “Tôi từng nghe,” ông nói, “nhiều người thú nhận rằng họ từng được chở đi trên lưng dê đến chỗ người tình của họ, cách xa hàng dặm trời trong một đêm.” Những người khác lại có quan điểm rằng những chiến tích này, thứ mà hầu hết mọi người cho là được thực hiện bằng bùa chú và thuốc mê tình, thực chất chỉ được thực hiện hoàn toàn bởi các nguyên nhân tự nhiên, chẳng hạn như máu người được điều chế theo phương pháp hóa học, thứ mang lại tác dụng lớn lao, theo Ernestus Burgravius trong Lucerna vitae et mortis Indice, ad amorum conciliandum et odium (hệt như cách những thợ săn làm cho chó của họ yêu quý chúng, và nông dân làm cho đám gia cầm của họ cũng vậy), đó là một loại thuốc mê tình xuất sắc, theo quan điểm của ông, sed vulgo prodere grande nefas, nhưng không phù hợp để làm cho nó trở nên phổ biến: và cứ thế Mala insana, rễ cây mandrake, quả mandrake, đá quý, y trang của người chết, nến, mala Bacchica, panis porcinus, Hyppomanes, một sợi lông nào đó trong đuôi chó sói, v.v., những thứ mà Rhasis, Dioscorides, Porta, Wecker, Rubeus, Mizaldus, Albertus đề cập đến: tim chim én, bụi từ tim chim bồ câu, multum valent linguae viperarum, cerebella asinorum, tela equina, palliola quibus infantes obvoluti nascuntur, funis strangulati hominis, lapis de nido Aquilae, v.v. Hãy đọc thêm trong Schenkius observat. medicinal. lib. 4., v.v., những thứ có sức mạnh và phẩm chất mạnh mẽ chẳng kém gì dòng suối Salmacis trong tác phẩm của Vitruvius, Ovid, Strabo, thứ làm cho bất kỳ ai uống nước từ đó đều phát điên vì tình, hoặc hồ nước nóng tại Aix ở Đức, nơi thần Cupid từng nhúng những mũi tên của mình, thứ kể từ đó về sau mang một phẩm chất đặc biệt làm cho tất cả những ai tắm trong đó đều trở thành kẻ tình nhân. Thế nhưng hãy lắng nghe chính bản thân nhà thơ miêu tả về nó,

Unde hic fervor aquis terra erumpentibus uda?

Tela olim hic ludens ignea tinxit amor;

Et gaudens stridore novo, fervete perennes

Inquit, et haec pharetrae sint monumenta meae.

Ex illo fervet, rarusque hic mergitur hospes,

Cui non titillet pectora blandus amor.

Những phương thức vừa được kể tên ở trên có lẽ sở hữu sức mạnh lớn lao hệt như hồ nước ở Aix đó, hoặc chiếc đai lưng được phù phép của thần Venus, nơi, theo Natales Comes, “những món đồ chơi và sự tán tỉnh ái tình, sự dễ chịu, sự ngọt ngào, những lời thuyết phục, thủ đoạn, những lời lẽ dịu dàng và mọi bùa phép để ép buộc tình yêu, đều được chứa đựng bên trong.” Hãy đọc thêm về những điều này trong Agrippa de occult. Philos. lib. 1. cap. 50. et 45. Malleus malefic. part. 1. quaest. 7. Delrio tom. 2. quest. 3. lib. 3. Wierus, Pomponatis, cap. 8. de incantat. Ficinus, lib. 13. Theol. Plat. Calcagninus, v.v.