Thời gian cứ thế trôi đi, và dần dần tôi cũng quen với cuộc sống mới. Những cảnh tượng diễn ra trước mắt tôi mỗi ngày không còn làm tôi đau khổ nhiều như trước nữa. Nói một cách ngắn gọn, nhà tù khổ sai, những con người nơi đây, cùng với lề thói của họ, đã trở nên dửng dưng đối với tôi. Làm sao có thể hòa hợp với cuộc sống này cho được, nhưng tôi buộc phải chấp nhận nó như một thực tế không thể tránh khỏi. Tôi đã xua đuổi hoàn toàn khỏi tâm trí mọi nỗi bất an từng dằn vặt mình trong những ngày đầu. Tôi không còn lang thang qua các dãy nhà tù như một linh hồn lạc lối, và không còn để bản thân bị quật ngã bởi nỗi sợ hãi nữa. Sự tò mò hoang dã của đám tù nhân cũng đã phai nhạt bớt, và người ta không còn nhìn tôi bằng cái vẻ điệu bộ hay xấc láo như trước kia. Họ đã trở nên dửng dưng với tôi, và tôi vô cùng mừng vì điều đó. Tôi bắt đầu cảm thấy quen thuộc với khu nhà giam. Tôi biết mình phải đi đâu và ngủ ở đâu vào ban đêm; dần dần tôi quen với những điều mà trước kia chỉ nghĩ đến thôi cũng đủ khiến tôi thấy gớm ghiếc. Đều đặn mỗi tuần, tôi đi cạo đầu. Cứ đến thứ Bảy, chúng tôi lần lượt được gọi ra phòng canh. Những người thợ cạo của trung đoàn xà phòng hóa đầu chúng tôi bằng nước lạnh, rồi dùng những chiếc dao cạo sắc như lưỡi cưa để cạo trụi.
Chỉ nghĩ đến màn tra tấn này thôi cũng đủ khiến tôi rùng mình. Nhưng tôi sớm tìm ra cách cứu vãn — Akim Akimitch đã chỉ vẽ cho tôi — ấy là nhờ một tù nhân ở khu quân sự chuyên cạo đầu cho ai thuê với giá một xu bằng chính dao cạo của hắn. Đó là nghề kiếm sống của hắn. Nhiều tù nhân chọn làm khách hàng của hắn đơn giản để tránh mấy tay thợ cạo quân y, mà bọn họ thì chẳng phải những kẻ có thần kinh yếu kém gì. Tên thợ cạo của chúng tôi được gọi là "thiếu tá", chẳng hiểu vì sao lại có biệt danh ấy. Theo tôi biết, hắn chẳng có điểm nào giống một vị thiếu tá cả. Khi viết những dòng này, tôi vẫn hình dung rõ mồn một khuôn mặt gầy gò của "thiếu tá" trước mắt. Hắn là một kẻ cao ngòng, kiệm lời, khá ngờ nghệch và hoàn toàn chìm đắm trong công việc của mình; người ta chẳng bao giờ thấy hắn rời tay khỏi miếng da mài dao, ngày đêm hắn mài đi mài lại chiếc dao cạo lúc nào cũng bén ngót. Hắn chắc chắn đã biến công việc này thành mục đích tối cao của đời mình; hắn thực sự hạnh phúc khi chiếc dao cạo sắc lẹm và có người cần đến tay nghề của hắn; nước xà phòng của hắn lúc nào cũng ấm áp, và tay nghề của hắn thì siêu nhẹ nhàng — mềm mại như nhung. Hắn tự hào về tài nghệ của mình, và thường đón nhận đồng xu được trả với một vẻ mặt dửng dưng; ngỡ như hắn làm việc chỉ vì đam mê nghệ thuật chứ không phải để kiếm tiền.
Một lần, A——f bị Viên Thiếu tá thực sự trị tội một trận nên thân, chỉ vì hắn lỡ miệng gọi tay thợ cạo cạo đầu cho mình là "thiếu tá". Viên Thiếu tá thật nổi giận lôi đình.
“Đồ vô lại,” lão thét lên, “anh có biết thiếu tá là gì không?” và theo thói quen, lão xô đẩy A——f một cách thô bạo. “Lại dám gọi một tên cun cút tù tội là ‘thiếu tá’ ngay trước mặt tao.”
Ngay từ ngày đầu tiên bị giam cầm, tôi đã bắt đầu mơ về ngày được giải thoát. Trò tiêu khiển yêu thích của tôi là đếm đi đếm lại hàng nghìn, hàng vạn lần theo hàng nghìn cách khác nhau số ngày mà tôi phải trải qua trong tù. Tôi chỉ nghĩ đến điều đó, và tôi chắc chắn rằng bất kỳ ai bị tước đoạt tự do trong một khoảng thời gian nhất định cũng đều làm như vậy. Tôi không dám nói tất cả tù nhân đều có chung một mức độ hy vọng, nhưng tinh thần lạc quan của họ đôi khi khiến tôi phải kinh ngạc. Niềm hy vọng của một kẻ tù tội có bản chất hoàn toàn khác biệt so với một người tự do. Kẻ tự do có thể mong muốn cải thiện hoàn cảnh sống của mình, hoặc thực hiện một dự án nào đó mà hắn đã dấn thân vào, nhưng trong lúc ấy hắn vẫn sống, vẫn hành động; hắn bị cuốn đi trong cơn lốc của cuộc đời thực. Không có chuyện đó đối với một tù nhân chung thân. Hắn cũng sống theo một cách nào đó, nhưng vì không bị kết án một số năm cụ thể, hắn có cái nhìn mơ hồ hơn về hoàn cảnh của mình so với kẻ chịu án hữu hạn. Kẻ bị kết án trong một thời gian tương đối ngắn cảm thấy mình chỉ là khách trọ; hắn tự coi mình, có thể nói như vậy, là đang đi ở nhờ; hắn xem hai mươi năm tù tội tối đa chỉ là hai năm; hắn chắc chắn rằng khi bước sang tuổi năm mươi, lúc mãn án, hắn sẽ vẫn trẻ trung và tràn đầy sức sống như hồi ba mươi lăm. “Chúng ta vẫn còn thời gian,” hắn nghĩ bụng, và kiên quyết xua đi những suy nghĩ nản lòng. Ngay cả một kẻ mang án chung thân đôi khi cũng nghĩ rằng biết đâu một ngày nào đó sẽ có lệnh từ St. Petersburg bay xuống — “Hãy đày kẻ này đến các mỏ quặng ở Nertchinsk và ấn định thời hạn giam giữ.” Thế thì còn gì bằng, trước hết là vì mất tận sáu tháng mới tới được Nertchinsk, mà cuộc sống trên đường đi lại sung sướng hơn nhà tù gấp trăm lần. Hắn sẽ thụ án xong ở Nertchinsk, và rồi — không chỉ một ông già tóc bạc trắng ôm ấp những ảo tưởng kiểu ấy.
Tại Tobolsk, tôi từng thấy những kẻ bị xích vào tường bằng một cọng xích dài chừng hai thước; ngay bên cạnh chỗ họ nằm chính là chiếc giường của họ. Họ bị xích như vậy vì gây ra những tội ác tày trời sau khi bị đày đến Siberia; họ bị xiềng xích như thế suốt năm, mười năm. Hầu hết bọn họ đều là tướng cướp, và tôi chỉ gặp duy nhất một kẻ trông giống người có học thức; hắn từng làm việc trong một cơ quan dân sự nào đó, nói năng nhỏ nhẹ, ngọng nghịu; nụ cười của hắn ngọt ngào nhưng mang vẻ bệnh hoạn; hắn chìa chiếc xiềng ra cho chúng tôi xem, và chỉ cho chúng tôi tư thế nằm thoải mái nhất. Chắc hẳn hắn là một con người dễ mến! Tất cả những kẻ khốn khổ này đều có cung cách vô cùng lễ độ; tất cả bọn họ đều tỏ ra mãn nguyện, vậy mà khao khát được tháo xiềng vẫn gặm nhấm tâm can họ. Tại sao ư? người ta sẽ hỏi thế. Bởi vì khi ấy họ sẽ được rời khỏi những buồng giam thấp lè tè, ẩm ướt và ngột ngạt để bước ra khoảng sân của nhà tù khổ sai, chỉ vậy thôi. Những nơi giam giữ cuối cùng ấy họ sẽ chẳng bao giờ được rời đi; họ biết rằng những ai đã từng bị xiềng xích thì sẽ chẳng bao giờ được phóng thích, và họ sẽ chết trong gông cùm. Họ thừa biết điều đó, nhưng họ vẫn khao khát đến phát điên được rũ bỏ xiềng xích trên người. Nếu không có niềm hy vọng ấy, liệu họ có thể chịu đựng năm sáu năm bị trói chặt vào vách tường mà không chết hay phát điên hay sao?
Tôi sớm hiểu ra rằng chỉ có lao động mới có thể cứu vớt tôi, giúp tôi bồi bổ sức khỏe và thể xác, trong khi sự bồn chồn không dứt của tâm trí, sự kích động thần kinh và bầu không khí ngột ngạt của nhà giam sẽ hủy hoại chúng hoàn toàn. Tôi muốn bước ra ngoài với một cơ thể tráng kiện và tràn đầy sự dẻo dai. Tôi đã không tự lừa dối mình, công việc và sự vận động thực sự rất có ích cho tôi.
Tôi kinh hoàng khi thấy một người bạn đồng hành của mình héo mòn như một ngọn nến; vậy mà, khi mới vào nhà tù, anh ta vốn là một thanh niên trẻ trung, đẹp trai và cường tráng; đến lúc rời đi thì sức khỏe đã tàn tạ, đôi chân không còn trụ nổi nữa. Ngực anh ta cũng bị những cơn hen suyễn bóp nghẹt.
“Không,” tôi tự nhủ khi ngước nhìn anh ta; “tôi muốn sống, và tôi nhất định sẽ sống.”
Tình yêu lao động thoạt đầu khiến tôi trở thành đối tượng để đám bạn tù khinh miệt và cười nhạo; nhưng tôi chẳng thèm bận tâm, cứ vui vẻ nhận bất cứ việc gì được phân công. Chẳng hạn như có lúc tôi được giao việc đập và giã đá thạch cao. Công việc này, là phần việc đầu tiên tôi nhận được, khá nhẹ nhàng. Các kỹ sư đã làm hết sức có thể để giảm nhẹ khối lượng lao động cho tất cả các quý tộc; đó không phải là sự nuông chiều, mà đơn giản chỉ là lẽ công bằng. Chẳng lẽ lại đi đòi hỏi một người lao động chân tay phải làm việc nặng nhọc hệt như một người có sức lực chỉ bằng một nửa và chưa bao giờ phải động tay vào việc nặng hay sao? Nhưng chúng tôi không đời nào được "chiều chuộng" mãi như vậy, sự khoan hồng ấy chỉ được thực hiện trong bí mật vì chúng tôi bị canh chừng rất nghiêm ngặt. Do những công việc thực sự nặng nhọc không hề hiếm, thường thì khối lượng công việc trút lên đầu chúng tôi lại vượt quá sức lực của những người vốn quen làm việc nhẹ, khiến họ phải gánh chịu nỗi khổ gấp đôi so với các bạn tù khác.
Thường thì ba hoặc bốn người được cử đi giã đá thạch cao, và hầu như lúc nào người ta cũng chọn những người già yếu. Chúng tôi thuộc nhóm thứ hai. Một kẻ thành thạo công việc đặc thù này được cử đi cùng chúng tôi. Suốt mấy năm trời, đó vẫn chỉ là một người duy nhất tên là Almazoff. Hắn ta nghiêm khắc, tuổi đã cao, da ngăm đen và gầy đét, hơn nữa lại vô cùng kiệm lời và khó gần. Hắn khinh miệt chúng tôi ra mặt; nhưng tính hắn kín đáo đến mức chưa bao giờ vượt qua giới hạn để chửi bới chúng tôi. Cái lán nơi chúng tôi nung thạch cao được dựng trên một sườn bờ sông hoang vắng và dốc thoai thoải. Vào mùa đông, trong một ngày sương mù, phong cảnh nhìn từ đây thật ảm đạm, cả dòng sông lẫn bờ bên kia đều chìm trong mờ ảo. Có cái gì đó xé lòng trong cảnh vật xám xịt, trơ trọi này, nhưng còn thê lương hơn nữa khi một vầng mặt trời rực rỡ chiếu rọi trên vùng đồng bằng trắng xóa trải dài vô tận. Người ta ao ước biết bao được bay vút qua khỏi vùng thảo nguyên này — nơi bắt đầu từ bờ bên kia và kéo dài tới một nghìn rưỡi dặm về phía phương nam trông như một tấm khăn trải bàn khổng lồ.
Almazoff cặm cụi làm việc trong im lặng, với vẻ mặt khó chịu. Chúng tôi thấy hổ thẹn vì không thể giúp gì nhiều cho hắn, nhưng hắn vẫn tự xoay sở hoàn thành công việc mà không cần chúng tôi trợ giúp, đồng thời ra điều ngầm hiểu rằng chúng tôi đang cư xử bất công với hắn và phải hối hận vì sự vô dụng của mình. Công việc của chúng tôi là nhóm lò để nung chỗ thạch cao đã được vun lại thành đống.
Hôm sau, khi thạch cao đã chín nhừ, chúng tôi trút nó ra. Mỗi người tự đổ đầy một thùng thạch cao rồi đem nghiền nhỏ. Công việc này không có gì là khó chịu cả. Thứ thạch cao giòn tan chẳng mấy chốc đã biến thành một thứ bụi trắng lấp lánh. Chúng tôi vung những chiếc búa nặng trĩu, giáng những đòn chí mạng đến mức chính chúng tôi cũng phải thán phục sức mạnh của mình. Khi mệt mỏi, chúng tôi cảm thấy nhẹ nhõm hơn, đôi má ửng hồng, máu huyết lưu thông nhanh hơn trong cơ thể. Almazoff lúc đó sẽ nhìn chúng tôi bằng ánh mắt bề trên, hệt như cách người lớn nhìn trẻ con. Hắn vừa hút tẩu với vẻ khoan khoái vừa lẩm bẩm cằn nhằn dẫu chẳng kìm được. Mỗi khi hé miệng là hắn lại thế, và hắn đối xử với ai cũng vậy. Sâu thẳm bên trong, tôi tin hắn là một người tốt.
Người ta giao cho tôi một loại lao động khác, đó là quay bánh xe máy tiện. Chiếc bánh xe này vừa cao vừa nặng, đòi hỏi phải dùng rất nhiều sức mới có thể quay nổi, nhất là khi các thợ cả trong xưởng kỹ thuật tiện lan can cầu thang hoặc chân bàn lớn, những thứ cần dùng đến gần như cả thân gỗ. Không một ai có thể tự mình làm nổi công việc này. Hai tù nhân chúng tôi — gồm B—— (trước là quý tộc) và tôi — hầu như luôn được giao việc này trong suốt mấy năm trời, bất cứ khi nào có đồ cần tiện. B—— thể trạng yếu ớt, dù vẫn còn trẻ, và là một người khá dễ mến. Anh ta bị kết án vào tù trước tôi một năm, cùng với hai người bạn cũng xuất thân quý tộc. Một trong hai người đó là một cụ già, ngày đêm chỉ biết cầu nguyện. Các tù nhân vô cùng nể trọng cụ vì điều đó. Cụ đã qua đời trong tù. Người còn lại là một thanh niên trẻ măng, da dẻ hồng hào, khỏe mạnh và dũng cảm. Anh ta từng cõng người bạn B—— của mình đi cả trăm dặm đường, khi thấy mới đi được nửa chặng đầu mà bạn mình đã ngã quỵ vì kiệt sức. Tình bạn của họ quả thực đáng để chiêm ngưỡng.
B—— là một người được giáo dục hoàn hảo, có bản tính cao thượng và hào phóng, nhưng lại bị bệnh tật tàn phá nên đâm ra cáu kỉnh và khó chiều. Chúng tôi phối hợp rất ăn ý khi quay bánh xe, và công việc ấy khiến chúng tôi hứng thú. Riêng tôi, tôi thấy bài tập này mang lại lợi ích vô cùng to lớn cho sức khỏe.
Tôi rất — à không, quá — thích việc xúc tuyết, công việc mà chúng tôi thường phải làm sau những trận cuồng phong vốn xảy ra như cơm bữa vào mùa đông. Khi gió lốc gào thét suốt cả ngày trời, nhiều ngôi nhà sẽ bị vùi lấp đến tận khung cửa sổ, nếu không muốn nói là bị che khuất hoàn toàn. Bão dứt, mặt trời ló dạng, và chúng tôi được lệnh đi dọn dẹp tuyết chất đống đang bít cửa các ngôi nhà.
Chúng tôi được cử đi theo từng tốp lớn, đôi khi là toàn bộ tù nhân trong trại. Mỗi người được phát một cái xẻng và được giao một phần việc nhất định, đôi khi tưởng chừng như không sao hoàn thành nổi. Nhưng tất cả chúng tôi đều hăng hái lao vào công việc. Lớp tuyết nhẹ như bụi vẫn chưa đóng băng, mới chỉ đông cứng ở bề mặt. Chúng tôi hất những xẻng tuyết khổng lồ tung tóe ra xung quanh. Giữa không trung, bụi tuyết lấp lánh tựa những viên kim cương. Chiếc xẻng cắm phập dễ dàng vào khối thạch nhũ trắng muốt. Đám tù nhân làm việc này với vẻ mặt gần như luôn hoan hỉ, không khí lạnh giá mùa đông cùng sự vận động khiến họ phấn chấn hẳn lên. Ai nấy đều cảm thấy tinh thần sảng khoái hơn, những tiếng cười đùa vang lên, những quả cầu tuyết được ném qua ném lại, để rồi sau một hồi lại làm dấy lên sự phẫn nộ từ những kẻ tù nhân nghiêm nghị — những kẻ vốn chẳng thích cười đùa hay vui vẻ gì. Thế là những màn chơi xả láng này hầu như lúc nào kết thúc cũng bằng những trận chửi rủa tơi bời.
Dần dần vòng tròn các mối quan hệ của tôi được mở rộng, mặc dù tôi chưa bao giờ có ý định kết giao thêm người mới. Tôi vẫn luôn bồn chồn, cáu kỉnh và đa nghi. Tuy nhiên, những mối quan hệ cứ thế tự nhiên mà hình thành. Người đầu tiên đến thăm tôi là gã tù nhân Petroff. Tôi dùng từ "thăm", và tôi vẫn giữ nguyên từ ấy, bởi vì hắn sống ở phân khu đặc biệt nằm ở tận cùng dãy nhà giam, xa nhất so với chỗ của tôi. Tưởng như chẳng thể có mối liên hệ nào tồn tại giữa hắn và tôi, bởi chúng tôi chẳng có điểm gì chung.
Thế nhưng, trong thời gian đầu mới tới, Petroff lại tự thấy mình có trách nhiệm phải lân la đến gần tôi hầu như mỗi ngày, hoặc chí ít là chặn đường tôi khi, sau giờ lao động, tôi ra phía sau nhà giam dạo chơi để tránh xa mọi ánh mắt săm soi. Sự bám riết ấy khiến tôi thấy khó chịu; nhưng hắn khéo léo đến mức những chuyến viếng thăm của hắn cuối cùng lại trở thành một sự đổi gió thú vị, dẫu cho hắn vốn chẳng phải là một kẻ cởi mở gì cho cam. Hắn lùn, vai u thịt bắp, nhanh nhẹn và tháo vát. Hắn có giọng nói khá dễ nghe, gò má cao, ánh nhìn táo bạo và hàm răng trắng đều đặn. Trong miệng hắn, lúc nào cũng nhét một bã thuốc lá nằm giữa môi dưới và lợi. Rất nhiều tù nhân có thói quen nhai thuốc lá. Hắn trông trẻ hơn tuổi thực rất nhiều, bởi vì nhìn hắn không quá ba mươi, nhưng thực chất hắn đã bước sang tuổi bốn mươi. Hắn nói chuyện với tôi trống không nhưng tự nhiên, đối xử với tôi hoàn toàn bình đẳng kèm theo sự lịch thiệp và ân cần. Chẳng hạn, nếu thấy tôi muốn ở một mình, hắn sẽ chỉ nói chuyện chừng hai phút rồi tự động rút lui. Hơn thế nữa, hắn còn cảm ơn tôi mỗi lần vì đã trò chuyện cùng hắn, điều mà hắn chưa từng làm với bất kỳ ai khác. Tôi phải nói thêm rằng thái độ của hắn không hề thay đổi, không chỉ trong giai đoạn đầu của câu chuyện, mà suốt mấy năm trời sau đó, và chúng tôi cũng không bao giờ trở nên thân thiết hơn, mặc dù hắn thực sự là bạn của tôi. Tôi chưa bao giờ có thể cắt nghĩa chính xác điều hắn tìm kiếm ở tôi là gì, cũng chẳng rõ lý do vì sao ngày nào hắn cũng lết đến gặp tôi. Đôi khi hắn ăn cắp đồ của tôi, nhưng theo một cách gần như vô thức. Hắn chưa bao giờ đến xin tiền tôi; thế nên thứ thu hút hắn chắc chắn không phải là lợi ích cá nhân.
Không hiểu sao, tôi cứ có cảm giác gã đàn ông này không sống chung nhà tù với tôi, mà ở một ngôi nhà nào đó tận đẩu tận đâu trong thị trấn. Cứ như thể hắn chỉ tình cờ ghé qua nhà giam để hóng tin tức, để thăm hỏi tôi, tóm lại là để xem dạo này tôi sống ra sao. Hắn lúc nào cũng vội vã, hệt như vừa bỏ dở việc chờ đợi ai đó, hoặc như đang tạm gác lại một công việc buôn bán nào đấy. Vậy mà thực chất hắn chẳng bao giờ vội vã cả. Ánh mắt hắn nhìn đăm đăm, thoáng chút hời hợt và mỉa mai. Hắn có thói quen nhìn lơ lửng vào khoảng không phía trên những sự vật trước mặt, cứ như đang cố gắng dò tìm cái gì đó khuất sau lưng người đang đối thoại với mình. Hắn lúc nào cũng có vẻ đãng trí. Đôi khi tôi tự hỏi khi rời khỏi tôi thì hắn đi đâu, nơi nào đang mòn mỏi ngóng chờ Petroff đến thế? Hắn cứ thế thong thả bước đến một khu nhà giam hay nhà bếp nào đó, rồi ngồi xuống để nghe người ta tán gẫu. Hắn lắng nghe chăm chú và hăng hái hùa theo; để rồi sau đó đột ngột chìm vào im lặng. Nhưng dù nói hay im, trên mặt hắn lúc nào cũng hiện rõ vẻ như thể hắn còn có việc bận ở đâu đó, và có ai đó đang đợi hắn ở thị trấn ngay gần đây thôi. Điều kỳ quặc nhất là hắn chẳng có chút công việc buôn bán nào — ngoại trừ lao động khổ sai bị ép buộc đương nhiên. Hắn chẳng biết một nghệ thủ nào, và hầu như chẳng bao giờ có một xu dính túi. Nhưng điều đó chẳng mảy may làm hắn phiền lòng. Tại sao hắn lại bắt chuyện với tôi? Câu chuyện hắn mang ra bàn luận cũng quái dị hệt như con người hắn vậy. Khi nhận ra tôi đang đi dạo một mình ở phía sau khu nhà giam, hắn liền khựng lại và quay người hướng về phía tôi. Hắn sải bước rất nhanh, và khi tôi quay đầu lại thì hắn đã ở ngay sát gót.
“Chào buổi sáng.”
“Chào buổi sáng.”
“Tôi không làm phiền anh chứ?”
“Không.”
“Tôi muốn hỏi anh vài điều về Napoleon. Tôi muốn biết liệu ông ta có họ hàng gì với kẻ từng kéo quân đến chỗ chúng tôi vào năm 1812 không.”
Petroff là con trai của một người lính, biết đọc và biết viết.
“Đương nhiên là có rồi.”
“Mọi người bảo hắn làm Tổng thống. Tổng thống nào — và của cái gì cơ chứ?”
Những câu hỏi của hắn lúc nào cũng dồn dập và cộc lốc, hệt như thể hắn muốn ngay lập tức thu vén được đáp án cho thắc mắc của mình. Tôi giải thích cho hắn biết Napoleon là Tổng thống của cái gì, và nói thêm rằng có lẽ ông ta sẽ sớm trở thành Hoàng đế.
“Thế thì ra sao hả?”
Tôi cố gắng giải thích cho hắn hiểu hết mức có thể; Petroff chăm chú lắng nghe. Hắn hiểu hoàn toàn những gì tôi kể, rồi vừa ghé sát tai tôi vừa lẩm bẩm:
“Hừm! À, tôi muốn hỏi anh, Alexander Petrovitch, có thực sự tồn tại loài khỉ có tay thay vì chân và cao lớn bằng con người không?”
“Có chứ.”
“Chúng trông thế nào?”
Tôi miêu tả cho hắn nghe, đồng thời kể lại những gì tôi biết về chủ đề đó.
“Và chúng sống ở đâu?”
“Ở những vùng khí hậu ấm áp. Có một số loài được tìm thấy trên đảo Sumatra.”
“Nó ở châu Mỹ à? Tôi nghe nói người ở đấy toàn đi bằng đầu cắm xuống đất cơ mà.”
“Không, không; anh đang nhầm với dân ở Nam Cực rồi.” Tôi cố gắng giải thích cho hắn hiểu châu Mỹ là gì, và thế nào là người đối cực ở bán cầu bên kia. Hắn lắng nghe tôi chăm chú hệt như thể câu hỏi về mấy kẻ đi đầu xuống đất kia là động lực duy nhất khiến hắn đến tìm tôi vậy.
“À à! Năm ngoái tôi có đọc câu chuyện về Nữ bá tước de la Vallière. Arevieff đã mua cuốn sách này từ viên Sĩ quan phụ tá. Nó là thật haya chuyện bị thêu dệt thế? Tác giả là Dumas phải không.”
“Chắc chắn là chuyện bị thêu dệt rồi.”
“Thế à. Chào anh nhé. Cảm ơn anh nhiều lắm.”
Và Petroff biến mất. Những đoạn trên có thể coi là hình mẫu cho các cuộc trò chuyện thông thường của chúng tôi.
Tôi đã dò hỏi thêm về hắn. M—— thấy tốt hơn là nên nói chuyện với tôi về vấn đề này, khi biết tôi vừa kết giao với một kẻ như vậy. Ông bảo rằng rất nhiều tù nhân từng khiến ông phải kinh hãi khi mới đặt chân đến đây; nhưng không một ai trong số đó, thậm chí kể cả Gazin, lại để lại trong ông ấn tượng kinh hoàng như gã Petroff này.
“Hắn là kẻ quyết đoán nhất, đáng sợ nhất trong số tất cả tù nhân,” M—— nói. “Hắn có thể làm bất cứ chuyện gì, không gì cản được hắn nếu hắn đã nổi cơn hứng chí. Hắn sẽ kết liễu đời anh nếu cơn điên xộc tới, chẳng mảy chút đắn đo hay hối hận. Tôi thường nghĩ thần trí hắn không được bình thường.”
Lời tuyên bố này khiến tôi vô cùng tò mò; nhưng M—— chưa bao giờ có thể giải thích vì sao ông lại có đánh giá như vậy về Petroff. Kỳ lạ thay, suốt nhiều năm trời tôi vẫn nhìn thấy gã đàn ông này và trò chuyện với hắn hầu như mỗi ngày. Hắn luôn là một người bạn chân thành của tôi, dẫu lúc đó tôi chẳng tài nào hiểu nổi vì sao, và trong suốt quãng thời gian ấy hắn sống rất ôn hòa, không hề làm điều gì quá khích. Hơn nữa, tôi tin chắc rằng M—— đã đúng, và rằng hắn có lẽ là kẻ gan lì nhất, khó lòng kìm tỏa nhất trong toàn bộ nhà tù. Còn nguyên nhân vì sao, tôi khó lòng mà cắt nghĩa cho xuể.
Gã Petroff ấy chính là tên tù nhân từng định ra tay sát hại Viên Thiếu tá trong buổi tập trung để nhận hình phạt. Tôi đã kể với các bạn rằng vị Thiếu tá nọ đã được cứu sống nhờ một phép màu — rằng lão đã chuồn đi đúng một phút trước khi trận đòn roi được thi hành.
Thuở còn là một người lính — trước khi bị đày vào nhà tù khổ sai — có lần Đại tá của hắn đã tát hắn ngay trong buổi duyệt binh. Có lẽ hắn đã bị tát nhiều lần trước đó rồi, nhưng hôm ấy hắn không có tâm trạng để nuốt trôi một nhục hình giữa ban ngày, ngay trước mặt cả tiểu đoàn đang xếp hàng ngay ngắn. Hắn đã đâm chết viên Đại tá của mình. Tôi không biết rõ mọi chi tiết của câu chuyện ấy, bởi vì bản thân hắn chưa bao giờ kể cho tôi nghe. Phải hiểu rằng những vụ bùng nổ như thế chỉ xảy ra khi bản năng hoang dã trong con người hắn trỗi dậy quá mạnh mẽ, và những dịp như vậy rất hiếm hoi; nhìn chung hắn là một kẻ nghiêm túc và thậm chí rất trầm tính. Những xúc cảm mạnh mẽ, bùng cháy trong hắn chưa hề lụi tàn, mà vẫn đang âm ỉ như những hòn than hồng vùi dưới lớp tro tàn.
Tôi chưa từng thấy hắn kiêu ngạo hay thích khoác lác như bao tên tù nhân khác. Hắn hầu như chẳng bao giờ cãi vã với ai, nhưng cũng chẳng thân thiết với bất kỳ ai, ngoại trừ, có lẽ là Sirotkin, và ngay cả thế thì cũng chỉ khi nào hắn cần đến đối phương. Tuy nhiên, có một hôm tôi đã chứng kiến hắn nổi giận thực sự. Ai đó đã xúc phạm hắn vì từ chối một thứ hắn đang cần. Hắn đang cãi nhau vụ đó với một tên tù cao kều, khỏe như lực sĩ tên là Vassili Antonoff — kẻ nổi danh với tính cách hách dịch, hay gây sự. Dẫu vậy, gã thuộc tầng lớp tù nhân dân sự này không hề là kẻ hèn nhát. Họ gào thét vào mặt nhau một hồi, và tôi cứ nghĩ trận cãi vã này cũng sẽ kết thúc như bao vụ khác bằng việc đôi bên đấu khẩu lăng mạ nhau. Nhưng sự việc lại chuyển hướng theo một ngả bất ngờ. Bỗng nhiên mặt Petroff tái mét, đôi môi run rẩy và chuyển sang màu tím tái, hơi thở trở nên khó nhọc. Hắn đứng phắt dậy, chầm chậm, rất chầm chậm và rón rén từng bước — hắn thích đi chân trần — tiến về phía Antonoff; ngay lập tức những tiếng la hét chìm hẳn vào một sự im lặng chết chóc — đến mức có một con ruồi bay qua không trung người ta cũng có thể nghe thấy rõ — ai nấy nín thở chờ đợi kịch bản tiếp theo. Antonoff chỉ tay về phía đối thủ. Khuôn mặt hắn không còn ra dáng con người nữa. Tôi không tài nào chịu đựng nổi cảnh tượng ấy nên đã bỏ ra ngoài nhà giam. Tôi đinh ninh rằng trước khi kịp bước đến cầu thang, tôi sẽ nghe thấy tiếng thét của một kẻ đang bị giết tươi; nhưng chẳng có chuyện gì xảy ra cả. Trước khi Petroff kịp áp sát Antonoff, gã kia đã vội ném vật gây chiến ra — một mảnh giẻ rách thảm hại, một mảnh lót quần áo đã rách nát.
Dĩ nhiên sau đó, Antonoff vẫn không quên chửi rủa Petroff, cốt để làm tròn bổn phận và giữ thể diện, cho thấy rằng hắn không phải là kẻ quá sợ hãi; nhưng Petroff chẳng thèm đếm xỉa đến những lời lăng mạ ấy, thậm chí chẳng thèm đáp lời. Mọi chuyện đã ngã ngũ theo chiều hướng có lợi cho hắn, và những lời mắng chửi chẳng mảy may ảnh hưởng gì tới tâm trạng hắn; hắn đang vui mừng vì đã lấy lại được mảnh giẻ rách của mình.
Chỉ mười lăm phút sau, người ta lại thấy hắn thảnh thơi lang thang khắp khu nhà giam chẳng bận việc gì, đảo mắt tìm xem có nhóm nào đang trò chuyện để tò mò hóng hớt hay không. Mọi thứ dường như đều thu hút sự chú ý của hắn, vậy mà bề ngoài hắn vẫn tỏ ra dửng dưng với tất cả những gì tai nghe mắt thấy. Hắn trông tựa như một người thợ, một người thợ lực lưỡng nhưng bị công việc ghẻ lạnh; lúc này đang rảnh rỗi chẳng có việc gì làm, bèn hạ cố đem sức lực ra đùa giỡn với lũ trẻ con. Tôi không tài nào hiểu nổi tại sao hắn vẫn cứ ở lì trong tù mà không tìm cách vượt ngục. Hắn sẽ chẳng mảy may do dự nếu thực sự muốn cao chạy xa bay. Lý trí chẳng có chút quyền lực nào đối với những kẻ như Petroff trừ khi họ được thôi thúc bởi ý chí. Khi đã khao khát điều gì thì trước mắt họ chẳng còn vật cản nào nữa. Tôi chắc chắn rằng hắn đủ khôn ngoan để trốn thoát, rằng hắn sẽ qua mặt được tất cả mọi người, rằng hắn có thể nhịn ăn suốt mấy ngày liền, ẩn nấp trong rừng sâu hay giữa những rặng sậy ven sông; thế nhưng ý định đó rõ ràng chưa từng xuất hiện trong đầu hắn. Tôi chưa bao giờ nhận thấy ở hắn sự phán xét thấu đáo hay sự khôn ngoan thực thụ. Những kẻ như hắn sinh ra với một ý niệm duy nhất, thứ ý niệm cứ bám riết lấy họ suốt cuộc đời mà bản thân họ cũng chẳng hay biết. Họ cứ lang thang cho đến khi chạm trán với một mục tiêu nào đó khơi gợi khao khát của họ, rồi sẵn sàng đánh đổi cả tính mạng. Đôi khi tôi cảm thấy kinh ngạc khi một kẻ từng ra tay sát hại vị Đại tá chỉ vì bị tát lại có thể ngoan ngoãn nằm xuống chịu đòn roi, bởi hắn luôn bị tẻo mông mỗi khi bị phát hiện tuồn rượu lậu vào tù. Hệt như tất cả những kẻ vô công rỗi nghề khác, hắn chuyên buôn lậu rượu; để rồi khi bị tóm, hắn cứ thế chịu phạt đòn như thể đã đồng thuận với hình phạt và tự nhận mình sai phạm. Bằng không, có lẽ người ta đã phải đánh chết chứ đừng hòng bắt hắn nằm xuống. Hơn một lần tôi ngỡ ngàng khi thấy hắn ăn cắp đồ của tôi dẫu bản thân hắn rất quý mến tôi; nhưng hắn cứ thỉnh thoảng lại ngựa quen đường cũ. Cứ thế, hắn nỡ chôm chỉa cuốn Kinh thánh mà tôi từng nhờ hắn mang cất hộ đúng chỗ. Hắn chỉ phải đi có mấy bước chân; nhưng dọc đường hắn lại gặp một gã khách mua, liền bán luôn cuốn sách ấy lấy tiền nốc vodka ngay tức khắc. Có lẽ hôm ấy hắn thèm rượu đến phát cuồng, và hễ đã thèm thứ gì thì hắn nhất định phải mó tay cho bằng được. Một kẻ như Petroff sẵn sàng kết liễu đời người chỉ vì hai mươi lăm xu, đơn giản để đổi lấy một xị vodka. Nhưng trong những dịp khác, hắn lại coi rẻ cả trăm ngàn rúp. Ngay tối hôm ấy, hắn đã thú nhận với tôi về vụ trộm mà hắn vừa gây ra, nhưng chẳng hề lộ ra một chút ăn năn hay bối rối nào, với một giọng điệu dửng dưng hệt như đang kể về một sự việc cỏn con nào đó. Tôi cố gắng quầy rầy mắng mỏ hắn cho ra ngô ra khoai, bởi tôi rất tiếc cuốn Kinh thánh của mình. Hắn điềm nhiên lắng nghe tôi chẳng chút ngượng ngùng. Hắn thừa nhận cuốn Kinh thánh là một quyển sách vô cùng hữu ích và chân thành bày tỏ sự tiếc nuối vì tôi đã mất nó; nhưng hắn chẳng mảy may hối hận vì chính mình đã nẫng tay trên. Hắn nhìn tôi với vẻ mặt chắc nịch đến mức tôi đành chịu thua chẳng muốn mắng nữa. Hắn cam chịu những lời trách cứ của tôi bởi hắn đinh ninh rằng tôi chẳng thể hành động khác đi được. Hắn biết mình đáng bị trừng phạt vì hành vi đó, và theo logic của hắn thì tôi phải mắng chửi hắn để tự thỏa mãn bản thân, đồng thời để vơi bớt nỗi buồn mất mát. Nhưng tận sâu thẳm cõi lòng, hắn cho rằng tất cả những chuyện đó chỉ là vớ vẩn, là thứ trò mèo mà một người đàn ông chân chính sẽ phải thấy xấu hổ nếu hạ mình bận tâm. Thậm chí tôi tin rằng hắn coi tôi như một đứa trẻ, một đứa nhóc tì chưa hiểu nổi những điều cơ bản nhất trên đời. Nếu tôi nói chuyện với hắn về bất cứ thứ gì ngoài sách vở và tri thức, hắn sẽ đáp lại, nhưng chỉ vì phép lịch sự và bằng những câu cụt ngủn. Tôi tự hỏi điều gì đã khiến hắn chất vấn tôi nhiều đến thế về các loại sách vở. Tôi đã quan sát hắn thật kỹ trong lúc đàm đạo để chắc chắn rằng hắn không hề chế giễu tôi; nhưng không, hắn lắng nghe một cách nghiêm túc với một sự chăm chú chân thực, dẫu cho thái độ ấy không phải lúc nào cũng duy trì được lâu. Chi tiết sau đôi khi làm tôi bực bội. Những câu hỏi hắn đặt ra vô cùng rành mạch và chuẩn xác, và hắn lúc nào cũng ra vẻ đã chuẩn bị sẵn tinh thần để đón nhận câu trả lời. Hắn đã đinh ninh một lần và mãi mãi rằng việc nói chuyện với tôi về những vấn đề khác là vô ích, và ngoại trừ sách vở ra, tôi chẳng hiểu quái gì sảng trên đời. Tôi dám chắc hắn có tình cảm gắn bó với tôi, và thực tế ấy làm tôi vô cùng ngạc nhiên; nhưng hắn vẫn xem tôi như một đứa trẻ, hoặc một con người thiếu thọtếm khuyết. Hắn dành cho tôi thứ lòng trắc ẩn mà bất kỳ sinh mệnh cường tráng nào cũng dành cho kẻ yếu đuối hơn; hắn coi tôi là — tôi chẳng biết hắn coi tôi là cái gì nữa. Dẫu cho thứ lòng trắc ẩn ấy không hề ngăn cản hắn thò tay ăn cắp đồ của tôi, tôi vẫn tin chắc rằng trong lúc làm thế, hắn thực lòng thương hại tôi.
“Đúng là một kẻ kỳ cục!” Chắc hẳn hắn đã tự nhủ như vậy khi đưa tay gom vét tài sản của tôi; “đến cái thứ mình đang sở hữu mà hắn cũng chẳng biết cách giữ gìn.” Tôi nghĩ đó chính là lý do vì sao hắn quý mến tôi. Có một lần hắn nói với tôi hệt như vô tình:
“Anh tốt tính quá, lại ngây ngô, ngây ngô đến mức người ta không thể không thương hại anh. Đừng có bực mình vì những gì tôi vừa nói nhé, Alexander Petrovitch,” hắn nói thêm sau đó chừng một phút, “tôi chẳng có ý xấu gì đâu.”
Những kẻ như Petroff đôi khi, vào những thời điểm bão táp và sục sôi, sẽ tự bộc lộ bản thân theo một cách thức đầy quyết liệt; đó là lúc họ tìm thấy loại hình hoạt động phù hợp với mình; họ không phải là những kẻ giỏi dùng lời lẽ; họ không thể làm kẻ chủ xưng hay thủ lĩnh của những cuộc nổi dậy, nhưng họ lại chính là những kẻ thực thi và hành động; họ hành động giản đơn chẳng cần rườm rà khách sáo, lao thẳng vào chướng ngại vật với ngực trần không màng suy tính hay sợ hãi. Mọi người đều lũ lượt bám theo họ cho đến chân bức tường thành — nơi họ thường bỏ lại mạng sống của mình. Tôi không nghĩ Petroff có thể kết thúc đời mình một cách êm thấm, số mệnh đã định sẵn cho hắn một cái kết bạo tàn; và nếu hắn vẫn chưa chết, điều đó chỉ có nghĩa là thời cơ thích hợp chưa tới mà thôi. Nhưng ai mà biết trước được chứ? Biết đâu đấy, hắn sẽ chết vì tuổi già sức yếu, một cách vô cùng bình lặng, sau khi đã lang thang qua khắp cuộc đời, hết nơi này đến chốn nọ chẳng mục đích; nhưng tôi tin M—— đã đúng, rằng Petroff chính là gã đàn ông kiên quyết nhất trong toàn bộ cái nhà tù khổ sai này.