Như mọi người có thể hiểu, những kẻ mà tôi thấy gắn bó nhất chính là những người cùng tầng lớp với mình, tức là những kẻ có dòng dõi “quý tộc”, đặc biệt là trong những ngày đầu; nhưng trong số ba cựu quý tộc ở nơi đó vốn là người Nga, tôi chỉ quen biết và trò chuyện với một người là Akim Akimitch; hai kẻ còn lại là tên chỉ điểm A—v và kẻ tình nghi phạm tội giết cha. Ngay cả với Akim, tôi cũng chẳng bao giờ thốt lấy một lời trừ những lúc cùng đường, những khoảnh khắc mà nỗi sầu muộn trong tôi trở nên đơn thuần không thể chịu đựng nổi, và khi tôi nghĩ rằng mình sẽ chẳng bao giờ còn cơ hội lại gần bất kỳ con người nào khác nữa.
Trong chương trước, tôi đã cố gắng cho thấy rằng các tù nhân thuộc đủ mọi kiểu loại khác nhau, đồng thời cũng tìm cách phân loại họ; thế nhưng khi nghĩ đến Akim Akimitch, tôi lại chẳng biết phải xếp anh ta vào đâu, bởi theo những gì tôi quan sát được, anh ta hoàn toàn mang một nét độc bản trong trại giam đó.
Ở đâu đó ngoài kia, có lẽ vẫn có những con người giống như anh ta, những kẻ mà đối với họ, việc mình là một người tự do hay một tù nhân lao động khổ sai dường như hoàn toàn là điều dử như nhau; còn ở chốn ấy, anh ta đứng sừng sững một mình với một sự thản nhiên đầy kỳ lạ trong tính khí. Anh ta đã an vị trong nhà tù cứ như thể mình sắp sửa trải qua toàn bộ phần đời còn lại ở đó vậy, và anh ta chẳng mảy may bận tâm điều đó chút nào. Toàn bộ vật dụng của anh ta, từ đệm mút, gối cho đến các đồ dùng sinh hoạt, đều được sắp xếp ngăn nắp để tạo ấn tượng rằng anh ta đang sống trong chính ngôi nhà đầy đủ tiện nghi của riêng mình; chẳng có chút gì mang tính tạm bợ, chớp nhoáng hay giống như cảnh cắm trại ở con người, lời nói hay thói quen của anh ta. Anh ta vẫn còn phải thụ án thêm kha khá năm nữa, nhưng tôi rất hoài nghi việc liệu anh ta có bao giờ bận tâm suy nghĩ về thời điểm mình được tự do hay không. Anh ta hoàn toàn hòa hoãn với hoàn cảnh của mình, không phải vì đã nỗ lực để được như vậy, mà đơn thuần xuất phát từ bản tính phục tùng tự nhiên; nhưng xét về mặt sự thoải mái, thì kết quả cũng chẳng khác là bao. Anh ta không phải là một kẻ tồi chút nào, và trong những ngày đầu, những lời khuyên cùng sự giúp đỡ của anh ta tỏ ra khá hữu ích đối với tôi; thế nhưng đôi khi, tôi buộc phải nói điều này, chính những nét tính cách kỳ lạ của anh ta lại làm sâu sắc thêm nỗi sầu muộn vốn có trong tôi cho đến khi nó biến thành một sự dằn vặt gần như không thể chịu đựng nổi.
Khi tôi trở nên tuyệt vọng vì sự tĩnh lặng và sự cô độc trong tâm hồn, tôi thường bắt chuyện với anh ta; tôi khao khát được lắng nghe và đáp lại vài lời thốt ra từ một sinh linh sống, và những lời ấy càng ngập tràn cay đắng cùng căm hận đối với mọi thứ xung quanh chúng tôi bao nhiêu, thì chúng lại càng hòa nhịp với tâm trạng khốn khổ của tôi bấy nhiêu; thế nhưng anh ta hầu như chẳng muốn nói gì nhiều, cứ lầm lì tiếp tục gò hàn những chiếc lồng đèn của mình, rồi sau đó bắt đầu kể cho tôi nghe vài câu chuyện về việc anh ta từng tham gia một cuộc duyệt binh vào năm 18— ra sao, vị sư đoàn trưởng của họ là ai, các động tác điều động đẹp mắt thế nào, hệ thống tín hiệu của lính skirmisher đã có sự thay đổi ra sao, và đại loại thế; tất cả đều được thốt ra bằng một giọng đều đều, điềm tĩnh lạ lùng, tựa như những giọt nước rơi tí tách từng giọt một. Anh ta chẳng hề thổi chút sức sống nào vào những câu chuyện ấy, ngay cả khi kể cho tôi nghe về một cuộc đụng độ ác liệt ở vùng Caucasus mà anh ta từng tham gia, nhờ đó thanh gươm của anh ta đã giành được huân chương Dải Ruy-băng Thánh Anna. Điểm khác biệt duy nhất là giọng điệu của anh ta trở nên có tiết tấu và trầm ngâm hơn đôi chút; anh ta hạ thấp giọng khi phát âm cái tên “Thánh Anna”, cứ như thể đang thì thầm một bí mật lớn lao vậy, và rồi, ít nhất là trong suốt ba phút liền, anh ta không thốt ra một lời nào, mà chỉ bày ra vẻ mặt vô cùng trang nghiêm.
Suốt năm đầu tiên ấy, tôi từng trải qua những trạng thái cảm xúc kỳ lạ, trong đó tôi căm ghét Akim Akimitch bằng một mối thù hằn cay đắng, dẫu tôi chắc chắn mình chẳng thể nói rõ vì sao, những khoảnh khắc mà tôi nguyền rủa trong tuyệt vọng cái định mệnh đã biến anh ta thành người hàng xóm ngay sát giường trại của tôi, gần đến mức đầu chúng tôi suýt chạm vào nhau. Chỉ một giờ sau đó, tôi lại cắn rứt tự trách mình vì sự bồng bột ấy. Tuy nhiên, những cảm xúc dữ dội này chỉ lấn át tôi trong năm giam cầm đầu tiên mà thôi. Thời gian trôi qua, tôi dần quen với tính cách kỳ dị của Akim Akimitch, và cảm thấy hổ thẹn vì những cơn bốc phát trước kia của mình. Tôi không nhớ là tôi và anh ta đã từng xảy ra bất kỳ cuộc cãi vã công khai nào hay không.
Bên cạnh ba nhà quý tộc người Nga mà tôi đã nhắc tới, trong khoảng thời gian tôi ở đó còn có thêm tám người khác nữa; với một số người trong số họ, tôi dần thiết lập mối quan hệ thân thiết. Ngay cả những người ưu tú nhất trong số đó cũng mang tâm lý bệnh hoạn, khép kín và cực kỳ cố chấp đến cùng cực; với hai người trong số họ, tôi buộc phải cắt đứt mọi sự giao tiếp bằng lời nói. Chỉ có ba người là có học thức, gồm B—ski, M—tski và cụ già J—ski—từng là một giáo sư toán học, một con người tuyệt vời, rất kỳ quặc và có tầm nhìn hạn hẹp mặc cho uyên bác của ông. M—tski và B—ski lại thuộc một khuôn đúc hoàn toàn khác biệt so với ông. Giữa tôi và M—tski đã có sẵn một sự thấu hiểu tuyệt vời ngay từ phút ban đầu. Tôi và anh ấy chưa từng một lần xảy ra bất kỳ mâu thuẫn nào; tôi dành sự tôn trọng lớn lao cho anh ấy, nhưng lại chẳng bao giờ có thể thực sự gắn bó một cách chân thành, dù đã cố gắng. Anh ấy là một con người cay nghiệt, hằn học và đa nghi, với khả năng tự chủ rất cao; điều đó hoàn toàn trái ngược với bản tính của tôi; con người ấy mang một tâm hồn khép kín, đóng chặt với tất cả mọi người, và anh ấy luôn khiến bạn cảm nhận rõ điều đó. Tôi cảm nhận điều ấy sâu sắc đến mức có lẽ tôi đã sai lầm khi phán xét anh ấy. Suy cho cùng, tôi phải thừa nhận rằng tính cách của anh ấy mang dấu ấn của cả sự cao thượng lẫn sức mạnh. Chủ nghĩa hoài nghi thâm căn cố đế khiến anh ấy vô cùng thận trọng trong các mối quan hệ với mọi người xung quanh, và trong cách xử thế, anh ấy đã chứng tỏ được sự khéo léo cùng tài nghệ đáng kinh ngạc. Dẫu mang tư tưởng hoài nghi, nhưng bản chất anh ấy lại tồn tại một mặt đối lập khác, bởi trong một số vấn đề, anh ấy lại là một tín đồ tôn giáo sâu sắc và kiên định với đức tin cùng niềm hy vọng không gì lay chuyển nổi. Mặc dù rất khéo léo trong cách ứng xử với mọi người, anh ấy lại vướng vào một cuộc đối đầu công khai với B—ski và người bạn của ông ấy là T—ski.
Người đầu tiên trong số đó, B—ski, là một người có thể trạng ốm yếu, có khuynh hướng mắc bệnh lao, dễ cáu gắt và thần kinh suy nhược; nhưng lại là một người tốt bụng và hào hiệp. Sự cáu kỉnh do thần kinh căng thẳng của anh ta đẩy lên mức độ cao đến nỗi anh ta thất thường chẳng khác gì một đứa trẻ; một khí chất kiểu ấy thực sự là quá sức chịu đựng đối với tôi ở chốn đó, thế nên chẳng mấy chốc tôi hạn chế tiếp xúc với B—ski tối đa có thể, dẫu tôi chưa bao giờ nguôi ngoai sự yêu mến dành cho anh ta. Mọi chuyện lại hoàn toàn trái ngược khi nói về M—tski; tôi luôn giữ quan hệ thoải mái với anh ấy, dẫu tôi chẳng hề ưa anh ta chút nào. Khi tôi chủ động né tránh B—ski, tôi cũng đồng thời phải cắt đứt, ít hay nhiều, với T—ski—người mà tôi đã nhắc đến ở chương trước, điều này khiến tôi vô cùng tiếc nuối; bởi dẫu ít học thức, ông ấy lại có một trái tim tuyệt vời; một con người đáng kính và vô cùng tâm linh. Ông ấy yêu mến và tôn trọng B—ski đến mức coi những ai cắt đứt quan hệ với người bạn ấy như kẻ thù không đội trời chung của mình. Ông ấy đã cãi vã với M—tski vì chuyện của B—ski, và họ kéo dài sự bất hòa ấy trong một thời gian dài. Tất cả những con người này đều mang tâm trạng vô cùng cay đắng, thất thường, đa nghi, và là nạn nhân của sự quá nhạy cảm cả về mặt đạo đức lẫn thể xác. Cũng không có gì phải ngạc nhiên; hoàn cảnh của họ thực sự rất cay đắng, khắc nghiệt hơn chúng ta rất nhiều; tất cả bọn họ đều bị đày ải trong mười hay mười hai năm; và điều khiến quãng thời gian lưu đày trong nhà tù trở nên đau khổ nhất đối với họ chính là những định kiến bám rễ sâu xa, đặc biệt là cách nhìn nhận bất hạnh của họ đối với các tù nhân khác mà họ không tài nào rũ bỏ nổi; trong mắt họ, những con người khốn khổ kia chỉ thuần túy là loài dã thú, chẳng hề có lấy dù chỉ một phẩm chất nhân tính có thể nhận ra được. Mọi yếu tố trong quá khứ lẫn hoàn cảnh hiện tại đã kết hợp lại để sinh ra tâm lý bất hạnh này trong họ.
Cuộc sống trong nhà tù đối với họ là một sự đọa đày vĩnh viễn. Họ vô cùng tử tế và cởi mở khi trò chuyện với những người Circassia, người Tatar, hay Isaiah Fomitch; thế nhưng đối với những tù nhân khác, họ chẳng dành cho cái gì ngoài sự khinh miệt và ác cảm. Người duy nhất mà họ thực sự dành sự kính trọng chính là cụ già theo “đạo cũ”. Mặc dù vậy, suốt khoảng thời gian tôi ở trong trại giam, tôi chưa từng thấy một tù nhân nào đem nguồn gốc xuất xứ, quan điểm tôn giáo hay tín ngưỡng của họ ra để lăng mạ, điều vốn rất phổ biến trong mối quan hệ giữa những người dân thường nước Nga của chúng tôi với những người có thân phận khác biệt, đặc biệt là khi những người đó lại là người ngoại quốc. Thực tế là họ không thể đối đãi với người nước ngoài một cách nghiêm túc; trong mắt người dân thường Nga, kẻ đó dường như chỉ là một sinh vật lố bịch, buồn cười. Các tù nhân của chúng tôi từng có và đã thể hiện sự tôn trọng đối với các nhà quý tộc Ba Lan nhiều hơn là đối với chúng tôi, những người Nga, nhưng tôi không nghĩ rằng người Ba Lan lại bận tâm hay để ý đến sự khác biệt đó.
Vừa rồi tôi có nhắc đến T—ski, và giờ tôi vẫn còn vài điều muốn nói về ông ấy. Khi cùng người bạn của mình rời khỏi nơi cư trú đầu tiên được chỉ định cho thời kỳ lưu đày để đến pháo đài của chúng tôi, ông ấy đã cõng người bạn là B—— hầu như suốt cả chặng đường. B—— vốn có thể trạng yếu ớt, lại đang mang bệnh nặng, nên đã kiệt sức trước khi đi được nửa chặng đường của cuộc hành trình đầu tiên. Họ vốn bị đày đến Y—gorsk trước, nơi họ sống trong điều kiện tương đối thoải mái; cuộc sống ở đó ít khắc nghiệt hơn nhiều so với pháo đài của chúng tôi. Thế nhưng do có thư từ qua lại với những kẻ lưu đày ở một thị trấn khác—một sự trao đổi thư tín hoàn toàn vô hại—chính quyền cho rằng cần thiết phải chuyển họ đến nhà tù của chúng tôi để đặt họ dưới sự giám sát trực tiếp hơn. Cho đến khi họ đến nơi, M—tski vẫn phải thui thủi một mình, và những nỗi thống khổ của anh ấy trong năm đầu lưu đày chắc hẳn phải vô cùng khủng khiếp.
J—ski chính là cụ già luôn chìm đắm trong lời cầu nguyện mà tôi đã nhắc đến đôi chút từ phần trước. Tất cả các tù nhân chính trị đều là những thanh niên còn rất trẻ, trong khi J—ski đã ít nhất năm mươi tuổi. Ông là một người đáng kính, lịch thiệp dẫu có phần kỳ quặc. T—ski và B—ski căm ghét ông và chẳng bao giờ thèm nói chuyện với ông; họ khăng khăng rằng ông quá bướng bỉnh và phiền toái để có thể chung sống, và tôi buộc phải thừa nhận điều đó là sự thật. Tôi tin rằng trong một trại giam—cũng giống như bất kỳ nơi nào mà con người ta buộc phải sống chung với nhau, dù muốn hay không—họ dễ nảy sinh mâu thuẫn và căm ghét lẫn nhau hơn so với những hoàn cảnh khác. Rất nhiều nguyên nhân đã góp phần tạo nên những cuộc cãi vã vốn vẫn luôn diễn ra một cách đáng tiếc. J—ski thực sự là một kẻ khó chịu và có tư tưởng hẹp hòi; chẳng một ai xung quanh chịu hòa hợp với ông. Tôi và ông ấy không đến mức tuyệt giao, nhưng chúng tôi chưa bao giờ duy trì được một mối quan hệ thực sự thân thiện. Tôi đoán rằng ông là một nhà toán học cừ khôi. Có một lần, bằng thứ tiếng pha trộn giữa nửa Nga nửa Ba Lan, ông đã giải thích cho tôi nghe về một hệ thống thiên văn học của riêng ông; tôi từng nghe kể rằng ông đã viết một công trình về đề tài này nhưng bị giới học thuật đón nhận bằng những tiếng cười chế nhạo; tôi nghĩ nhữngh suy luận của ông về một số vấn đề đã trở nên lệch lạc. Thỉnh thoảng, ông thường quỳ lạy cầu nguyện suốt cả một ngày trời, điều đó khiến các tù nhân vô cùng kính trọng ông trong quãng đời ít ỏi còn lại mà ông phải trải qua ở đó; ông đã qua đời ngay trước mắt tôi trong trại giam sau một trận bạo bệnh. Ông đã chiếm được cảm tình của các tù nhân ngay từ khoảnh khắc đầu tiên đặt chân đến đây, nhờ vào sự cố giữa ông và viên Thiếu tá. Khi họ bị áp giải đi bộ từ Y—gorsk đến pháo đài của chúng tôi, râu tóc của họ hoàn toàn không được cạo dọc đường, nên đã mọc dài lê thê khi được đưa ra trình diện trước viên Thiếu tá.
“Chúa ơi! Các người đã bao giờ thấy cảnh tượng thế này chưa?” hắn gầm lên; “chúng đích thị là những tên lang thang, cướp bóc.”
J—ski biết rất ít tiếng Nga, và tưởng rằng hắn đang hỏi xem họ có phải là kẻ cướp hay kẻ lang thang hay không, thế nên ông liền đáp:
“Chúng tôi là tù nhân chính trị, chứ không phải kẻ vô lại hay kẻ lang thang.”
“Ra thế! Mày dám hỗn láo à! Đồ nhà quê!” viên Thiếu tá tru lên. “Tống cổ hắn vào nhà giam! Nện ngay một trăm hèo lập tức, tao bảo thế!”
Họ đã giáng hình phạt đó xuống cụ già; ông nằm sấp người xuống đất dưới những đòn roi mà không hề có chút kháng cự nào, cắn chặt tay vào miệng, chịu đựng tất cả mà không thốt ra một lời rên rỉ, thậm chí không cử động dù chỉ một cơ. B—ski và T—ski vừa đến nhà tù đúng lúc cảnh tượng này đang diễn ra, và M—tski đang đợi họ ở cổng chính vì biết họ sắp bước vào; anh ấy lao chồm vào cổ họ, dẫu chưa từng gặp mặt trước đó. Cảm thấy vô cùng ghê tởm trước cách mà viên Thiếu tá đón tiếp họ, họ liền kể hết cho M—tski nghe về vụ việc tàn nhẫn vừa mới xảy ra. M—tski kể lại với tôi sau đó rằng anh ấy gần như phát điên vì giận dữ khi nghe chuyện.
“Tôi không thể kìm nản cơn thịnh nộ của mình,” anh ấy nói, “cả người tôi run lên như thể đang bị sốT rét. Tôi đứng đợi J—ski ở cổng lớn, bởi thể nào ông ấy cũng đi thẳng lối đó từ nhà giam sau khi chịu hình phạt. Cánh cổng mở ra, và tôi nhìn thấy J—ski bước qua trước mặt mình, đôi môi trắng bệch và run rẩy, khuôn mặt tái nhợt như xác chết; ông chẳng nhìn một ai, cứ thế bước qua những đám đông tù nhân đang tụ tập ở sân – những kẻ đều biết rằng một nhà quý tộc vừa phải chịu hình phạt roi vọt – rồi đi thẳng vào khu nhà ở, tiến thẳng đến chỗ của mình, và không nói một lời, quụp xuống quỳ gối cầu nguyện. Các tù nhân vô cùng ngạc nhiên và thậm chí còn xúc động. Khi nhìn thấy cụ già tóc bạc phơ ấy, người đã bỏ lại ở quê nhà một người vợ và những đứa con, đang quỳ gối cầu nguyện sau màn đối xử đê tiện đó, tôi lao vụt khỏi khu nhà ở, và trong suốt vài giờ đồng hồ, tôi cứ ngỡ mình đã phát điên dại, cuồng loạn hoặc say khướt mất rồi... Ngay từ khoảnh khắc đầu tiên ấy, các tù nhân tràn ngập sự kính trọng và nể phục dành cho J—ski; điều khiến họ đặc biệt hài lòng là việc ông không hề thốt ra một tiếng kêu nào trong lúc chịu hình phạt.”
Thế nhưng chúng ta phải công bằng và nói lên sự thật về kiểu chuyện này; câu chuyện buồn bã ấy không phải là minh chứng cho những gì thường xuyên xảy ra trong cách đối xử của nhà chức trách đối với những nhà quý tộc bị đày ải, dù là người Nga hay người Ba Lan; và trường hợp cá biệt này chẳng thể làm cơ sở để đưa ra phán xét chung về cách đối xử đó. Giai thoại của tôi chỉ đơn thuần cho thấy rằng bạn có thể vớ phải một kẻ tồi tệ ở bất cứ đâu và bất cứ lúc nào. Và nếu không may kẻ đó nắm quyền tuyệt đối trong một nhà tù, đồng thời lại mang mối hằn thù với một tù nhân nào đó, thì số phận của người tù ấy quả thực sẽ không có gì đáng ghen tị. Thế nhưng những nhà quản lý điều hành và giám sát lao động khổ sai ở Siberia—những người mà cấp dưới phải tuân theo cả về lề lối lẫn mệnh lệnh—luôn cẩn trọng thực thi một chính sách đối xử có phân biệt đối với những người có dòng dõi quý tộc, và trong một số trường hợp, họ còn dành cho những người này những sự khoan hồng đặc biệt so với số phận của các tù nhân ở tầng lớp thấp hơn. Có những lý do rõ ràng cho việc này; bản thân những người đứng đầu các ban ngành ấy cũng là quý tộc, họ hiểu rằng những kẻ thuộc tầng lớp đó không thể bị dồn vào đường cùng; từng có những trường hợp quý tộc từ chối chịu hình phạt nhục hình, và lao vào những kẻ tra tấn mình một cách tuyệt vọng với những hậu quả vô cùng nghiêm trọng; hơn thế nữa—và tôi nghĩ đây chính là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến cách đối xử nhân đạo—cách đây một thời gian, ít nhất là ba mươi lăm năm trước, từng có một lượng lớn các nhà quý tộc bị đày đến Siberia;[9] cung cách ứng xử của họ vô cùng đúng mực, không thể chê trách vào đâu được và họ luôn giữ mình ở một vị thế cao ngất ngưởng, khiến những người đứng đầu các ban ngành dần hình thành một thói quen mà họ không bao giờ từ bỏ sau đó, đó là đối xử với những kẻ phạm tội thuộc dòng dõi quý tộc và các tù nhân thông thường theo những cách hoàn toàn khác biệt; và những kẻ ở bậc thang thấp hơn cứ thế noi theo họ.
Chắc chắn là nhiều kẻ trong số đó chẳng lấy gì làm hài lòng với thái độ ấy từ phía cấp trên của mình; những kẻ đó chỉ cảm thấy thỏa mãn khi được tự tung tự tác làm theo ý muốn trong những vấn đề như vậy, nhưng điều đó hiếm khi xảy ra, bởi họ luôn bị kiềm chế trong những khuôn khổ nghiêm ngặt; tôi có đủ lý do để tin chắc về điều này và tôi sẽ giải thích tại sao. Tôi bị xếp vào nhóm thứ hai, một sự phân loại dành cho những kẻ bị kết án khổ sai, vốn chủ yếu và phần lớn bao gồm những tù nhân từng là nông nô, đặt dưới sự quản lý của quân đội; giờ thì nhóm thứ hai này, hay phân hạng thứ hai này,... khốc liệt hơn nhiều so với nhóm thứ nhất (ở các mỏ quặng) hay nhóm thứ ba (công việc nhà máy). Nó khắc nghiệt hơn, không chỉ đối với các nhà quý tộc mà còn cho cả những tù nhân khác nữa, bởi phương pháp quản lý hành chính cùng bộ máy nhân sự ở đây hoàn toàn mang tính chất quân đội, và có kiểu mẫu khá giống với các trại giam ở Nga. Những kẻ ở vị trí chức sắc thì nghiêm khắc hơn, cách thức đối xử chung thì ngặt nghèo hơn so với hai phân hạng kia; các tù nhân không bao giờ được tháo cùm chân, luôn có lính canh túc trực bên cạnh, bạn lúc nào cũng ở trong—hoặc hầu như lúc nào cũng ở trong—những bức tường đá; và mọi thứ hoàn toàn khác biệt ở các phân hạng khác, ít nhất là các tù nhân đã nói vậy, và trong số họ có những kẻ nắm rõ lý do tường tận. Bọn họ sẵn sàng vui vẻ xin chuyển đến các mỏ quặng—nơi mà luật pháp xếp loại là hình phạt tồi tệ nhất và tận cùng nhất—đó là ước mơ và khao khát thường trực của họ. Tất cả những ai từng ở trong các nhà tù của Nga đều nhắc đến chúng với vẻ kinh hoàng, và tuyên bố rằng chẳng có địa ngục nào sánh bằng, rằng Siberia cứ như thiên đường nếu so với việc bị giam cầm trong các pháo đài ở nước Nga.
Thế thì, nếu quả thực chúng tôi—những kẻ quý tộc—được đối xử với sự cân nhắc đặc biệt trong trại giam nơi tôi bị giam giữ, vốn đặt dưới quyền kiểm soát trực tiếp của Toàn quyền và được quản lý hoàn toàn theo các nguyên tắc quân sự, thì chắc chắn phải có một sự nhân đạo lớn lao hơn nữa trong cách đối xử với các tù nhân thuộc phân hạng thứ nhất và thứ ba. Tôi nghĩ mình có thể đưa ra ý kiến có trọng lượng về những gì đã diễn ra trên khắp Siberia trong các vấn đề này, và tôi dựa vào quan điểm của mình qua tất cả những gì nghe được từ các tù nhân thuộc những phân hạng đó. Trại giam của chúng tôi chịu sự giám sát ngặt nghèo hơn nhiều so với những nơi khác; chúng tôi không được hưởng bất kỳ sự miễn giảm nào đối với các quy định thông thường liên quan đến công việc, sự giam cầm và việc mang xiềng xích; chúng tôi chẳng thể làm gì để có được sự miễn trừ khỏi các quy định ấy, bởi ít nhất tôi biết rõ rằng, vào cái thời gian tốt đẹp thuở trước nhưng thực ra mới chỉ là ngày hôm qua, từng có rất nhiều vụ đấu đá ngầm nhằm hạ uy tín của các quan chức đến mức giới chức trách vô cùng e sợ những kẻ chỉ điểm, và theo tình hình thực tế lúc bấy giờ, việc bày tỏ sự khoan dung với một tù nhân bị xem là một tội ác. Do đó, tất cả mọi người, từ nhà chức trách cho đến tù nhân, đều sống trong nỗi sợ hãi về những chuyện có thể xảy ra; vì thế, chúng tôi—những người quý tộc—đều bị hạ thấp xuống ngang hàng với các tù nhân khác; điểm duy nhất chúng tôi được châm chước là về hình phạt nhục hình—nhưng tôi nghĩ ngay cả hình phạt đó cũng sẽ giáng xuống đầu chúng tôi nếu chúng tôi phạm phải lỗi lầm nào đó đáng bị phạt, bởi sự bình đẳng trong việc chịu phạt được tuân thủ hoặc thực thi vô cùng nghiêm ngặt; ý tôi là, chúng tôi không bị hành hạ một cách vô cớ, không vì lý do gì giống như những tù nhân khác.
Khi viên Toàn quyền hay tin về hình phạt giáng xuống đầu J—ski, ông đã vô cùng tức giận với viên Thiếu tá và ra lệnh cho hắn phải cẩn trọng hơn trong tương lai. Sự việc ấy đã lan truyền rất rộng rãi. Chúng tôi cũng được biết rằng viên Toàn quyền—người vốn dành sự tin tưởng lớn cho viên Thiếu tá, yêu quý hắn vì sự tuân thủ tuyệt đối các giới hạn pháp lý và đánh giá cao năng lực công tác của hắn—đã mắng mỏ hắn một trận nên thân. Và viên Thiếu tá đã ghi nhớ bài học đó khắc cốt ghi tâm. Tôi chắc chắn rằng chính điều này đã ngăn cản việc hắn đánh đập M—tski, điều mà hắn rất khao khát được làm, bị ảnh hưởng nặng nề bởi những lời vu khống mà A—f nhằm vào M——; thế nhưng viên Thiếu tá chẳng bao giờ tìm được một cái cớ chính đáng để làm điều đó, mặc cho hắn có tra tấn và cài cắm gián tiếp theo dõi nạn nhân tương lai của mình thế nào đi nữa; vậy nên hắn buộc phải tự ép mình từ bỏ niềm vui đó. Vụ việc của J—ski lan truyền khắp cả thị trấn, và dư luận công chúng lên án viên Thiếu tá; một số người công khai mắng mẩn hắn vì những gì hắn đã làm, thậm chí có kẻ còn lăng mạ hắn.
Cũng nên nhắc đến lần đầu tiên con người đó ngáng đường tôi. Chúng tôi từng được nghe những lời cảnh báo đáng sợ—tôi và một nhà quý tộc khác đang thụ án—về bản chất đê tiện của con người này, ngay khi chúng tôi còn ở Tobolsk. Những kẻ từng bị kết án từ lâu với mức phạt hai năm đày ải trong nỗi thống khổ, cũng là quý tộc như chúng tôi, những kẻ từng đến thăm chúng tôi rất ân cần trong khoảng thời gian tạm trú ở nhà tù đầu tiên,[9] đã cảnh báo chúng tôi về việc mình sắp phải chịu sự cai quản của loại người nào; họ cũng hứa sẽ làm mọi thứ có thể với những người quen của họ để đảm bảo hắn sẽ gây tổn hại cho chúng tôi ít nhất có thể. Và quả thực, họ đã viết thư cho ba cô con gái của viên Toàn quyền, những người mà tôi tin là đã nói giúp cho chúng tôi trước cha mình. Thế nhưng ông ấy có thể làm gì chứ? Dĩ nhiên là chẳng hơn gì việc bảo viên Thiếu tá hãy đối xử công bằng khi áp dụng các quy định và luật lệ đối với trường hợp của chúng tôi. Khoảng ba giờ chiều hôm đó, tôi và người bạn đồng hành đặt chân đến thị trấn; đội áp giải lập tức đưa chúng tôi đến gặp kẻ bạo chúa của mình. Chúng tôi đứng chờ hắn trong phòng tiền sảnh trong khi bọn họ đi tìm phó chỉ huy nhà tù. Ngay khi người sau xuất hiện, viên Thiếu tá bước vào. Chúng tôi nhìn thấy một khuôn mặt đỏ bừng đầy vẻ hầm hố chẳng điềm lành gì, khiến chúng tôi cảm thấy vô cùng đau đớn; hắn trông giống như một dạng nhện độc chực lao vào một con ruồi khốn khổ đang quằn quậy trong chiếc mạng của nó.
“Tên anh là gì, hả đồ kia?” hắn hỏi người bạn đồng hành của tôi. Hắn nói bằng một giọng cộc lốc, giật cục, cứ như muốn át vía chúng tôi.
Bạn tôi khai tên.
“Còn anh?” hắn nói, quay sang tôi và trừng trừng nhìn qua cặp kính.
Tôi khai tên mình.
“Trung sĩ! Dẫn chúng đến nhà tù, cắt trọc một nửa đầu theo kiểu dân sự ở nhà giam, và cùm chân chúng vào ngày mai. Chà, bọn mày mặc áo choàng gì thế này?” hắn thô lỗ lên tiếng khi nhìn thấy những chiếc áo choàng màu xám có đính miếng vải vàng ở sau lưng mà họ đã phát cho chúng tôi ở Tobolsk. “Chà, đúng là một bộ đồng phục mới, thề có chúa—đồng phục mới! Bọn chúng lúc nào cũng nghĩ ra trò này trò khác. Đúng là thủ đoạn Peterburg,” hắn vừa nói vừa săm soi từng người một. “Có mang theo thứ gì không?” hắn cộc lốc hỏi tên cảnh sát áp giải chúng tôi.
“Thưa ngài, chúng mang theo quần áo của riêng mình ạ,” hắn đáp, rồi đứng nghiêm trang như đang duyệt binh, không giấu nổi một chút run rẩy vì sợ hãi. Mọi người đều biết gã này và khiếp sợ hắn.
“Lột sạch quần áo của chúng ra. Chúng không được giữ lại bất cứ thứ gì ngoài đồ lót, mấy thứ đồ trắng; hãy tịch thu tất cả quần áo màu nếu chúng có, đem bán đấu giá vào phiên chợ tới và sung quỹ nhà tù. Tù nhân thì không có tài sản riêng,” hắn trừng mắt nhìn chúng tôi một cách nghiêm khắc rồi nói. “Nghe đây! Hãy cư xử cho ngoan ngoãn vào; đừng để tao nghe thấy bất kỳ lời phàn nàn nào. Nếu dám trái lệnh—quất roi chín khúc! Chỉ cần một lỗi nhỏ thôi là vào cũi chịu đòn ngay lập tức!”
Cách đón tiếp tôi như vậy, quá khác biệt so với bất cứ điều gì tôi từng biết, đã khiến tôi suýt phát bệnh vào đêm hôm đó. Đó là một điều khủng khiếp xảy ra ngay khoảnh khắc bước chân vào chốn địa ngục trần gian. Nhưng tôi đã kể phần đó của câu chuyện rồi.
Cứ như thế, chúng tôi chẳng được hưởng bất kỳ sự miễn giảm hay đặc ân nào khỏi những nỗi thống khổ trút xuống ở đó, không có sự giảm nhẹ lao động nào khi làm việc cùng các tù nhân khác; nhưng những người bạn đã cố gắng giúp đỡ chúng tôi bằng cách xin cho B—ski và tôi được đến làm việc trong văn phòng của ban Công binh trong vòng ba tháng để làm công việc sao chép giấy tờ. Việc này được tiến hành kín đáo và hạn chế tối đa việc bàn tán hay bị dòm ngó. Hành động tử tế này được thực hiện bởi người đứng đầu ban công binh trong khoảng thời gian ngắn ngủi khi Trung tá G—kof làm Giám sát tại nhà tù của chúng tôi. Viên sĩ quan này chỉ nắm quyền ở đó trong sáu tháng ngắn ngủi, bởi ông sớm quay trở lại Nga. Trong mắt tất cả chúng tôi, ông thực sự giống như một thiên thần nhân ái được phái xuống từ thiên đàng, và tình cảm mà các tù nhân dành cho ông sâu sắc đến mức không gì sánh được; đó không đơn thuần là sự yêu mến, mà giống như một sự sùng kính vậy. Tôi không thể không nói lên điều này. Bằng cách nào mà ông làm được điều đó thì tôi không rõ, nhưng trái tim của họ đã hướng về ông ngay từ khoảnh khắc đầu tiên họ nhìn thấy ông.
“Ông ấy giống như một người cha hơn là bất cứ thứ gì khác,” các tù nhân liên tục thì thầm trong suốt thời gian ông ở đó với tư cách là người đứng đầu ban công binh. Ông là một con người hào hoa, vui vẻ. Thân hình ông thấp đậm, với nét mặt quả quyết, tự tin, và ông luôn tràn ngập sự ân cần tử tế đối với các tù nhân, những kẻ mà ông thực sự dường như dành cho một thứ tình cảm tựa cha con. Làm sao mà ông lại yêu mến họ đến vậy nhỉ? Thật khó mà nói được, nhưng dường như ông không bao giờ đi ngang qua một tù nhân nào mà lại không dừng lại nói vài câu vui vẻ, cùng cười đùa và trò chuyện với nhau. Chẳng có chút gì mang hơi hướng bề trên trong những lời nói đùa của ông, chẳng có điều gì gợi nhắc họ về vị thế cao hơn của ông đối với họ. Ông cư xử cứ như thể mình cũng là một thành viên trong số họ vậy. Bất chấp sự ân cần hạ mình này, tôi không nhớ có bất kỳ tù nhân nào lại tỏ ra thiếu tôn trọng ông hay dám có dù chỉ một cử chỉ suồng sã nhỏ nhất—mọi chuyện hoàn toàn ngược lại. Gương mặt của người tù sẽ bừng sáng lên một cách kỳ lạ và bất ngờ mỗi khi chạm mặt viên Giám sát; thật buồn cười khi chứng kiến gương mặt ấy cười rạng rỡ từ trong ra ngoài, và bàn tay giơ lên chạm vành mũ khi thấy viên Giám sát xuất hiện từ đằng xa đang tiến về phía người khốn khổ. Được nghe một lời từ ông được coi là một vinh dự lớn lao. Có những con người như thế đấy, những người biết cách chinh phục mọi trái tim.
G—kof mang một dáng vẻ bạo dạn, phóng khoáng, bước đi với những sải chân dài, ngực ưỡn thẳng; “đích thực là một chú đại bàng,” các tù nhân thường gọi ông như vậy. Ông không thể làm gì nhiều để cải thiện đáng kể hoàn cảnh vật chất của họ, bởi chức trách của ông là giám sát công việc kỹ thuật, vốn phải được thực hiện theo những phương thức và khối lượng đã được quy định một cách cứng nhắc và không thể thay thế. Thế nhưng nếu tình cờ bắt gặp một nhóm tù nhân đã hoàn thành xong công việc của họ, ông liền cho phép họ trở về doanh trại trước khi tiếng trống trận vang lên, mà không cần phải chờ đợi đúng thời điểm quy định. Các tù nhân yêu quý ông vì sự tin tưởng mà ông dành cho họ, và vì sự ghét cay ghét đắng của ông đối với những trò can thiệp nhỏ nhặt, vụn vặt vốn vô cùng phiền toái mỗi khi những kẻ quản tù mắc phải thói hư tật xấu đó. Tôi hoàn toàn chắc chắn rằng nếu ông đánh rơi một xấp tiền giấy trị giá một ngàn rúp, thì chẳng có tên trộm nào trong nhà tù, dù có tàn độc đến đâu đi nữa, lại không đem trả lại cho ông nếu hắn nhặt được nó. Tôi dám chắc là như vậy.
Tất cả các tù nhân đều vô cùng đồng cảm với ông và đứng về phía ông khi họ biết tin ông đang bất hòa sâu sắc với viên Thiếu tá đáng ghét của chúng tôi. Chuyện đó xảy ra khoảng một tháng sau khi ông đến. Niềm vui sướng của họ là vô bờ bến. Viên Thiếu tá trước đây từng phục vụ cùng đơn vị với ông; thế nên khi gặp lại nhau sau một thời gian dài xa cách, thoạt đầu họ là những người bạn tri kỷ, nhưng sự thân thiết đó không thể và đã không kéo dài. Họ bắt đầu va chạm—hiểu theo nghĩa bóng—và G—kof trở thành kẻ thù không đội trời chung của viên Thiếu tá. Vài người quả quyết rằng đó không chỉ là nghĩa bóng, rằng họ thực sự đã lao vào đấm đá nhau, một điều hoàn toàn có thể xảy ra đối với viên Thiếu tá, bởi gã này chẳng hề từ chối một cuộc ẩu đả nào.
Khi các tù nhân nghe tin về cuộc cãi vã, họ thực sự không thể kìm nản niềm vui sướng.
“Lão Mắt Tám và tên Chỉ Huy đang hầm hè nhau ra trò đấy! Lão ấy là đại bàng; còn thằng kia là một lũ tồi!”
Những kẻ tin vào vụ ẩu đả vô cùng tò mò muốn biết ai là kẻ chịu phần thua và bị tẩn cho một trận nhừ tử. Nếu chứng minh được rằng chẳng có trận đánh nào xảy ra, tôi nghĩ các tù nhân của chúng tôi hẳn đã vô cùng thất vọng.
“Tên Chỉ Huy đã cho hắn một trận tơi bời, cứ cược mạng sống mà xem!” bọn họ nói; “lão tuy lùn nhưng gan dạ như sư tử; còn thằng kia thì sợ xanh mặt, chui trốn dưới gầm giường rồi.”
Thế nhưng G—kof lại rời đi quá sớm, để lại niềm tiếc nuối khôn nguôi trong nhà tù.
Các kỹ sư của chúng tôi đều là những con người vô cùng tuyệt vời; chúng tôi đã chào đón ba bốn đợt người mới trong suốt thời gian tôi ở đó.
“Những chú đại bàng của chúng ta chẳng bao giờ ở lại với chúng ta quá lâu,” các tù nhân thường nói; “đặc biệt là khi họ là những con người tốt bụng và tử tế.”
Chính G—kof là người đã cử B—ski và tôi đến làm việc trong văn phòng của ông, bởi ông có thiện cảm với những nhà quý tộc bị đày ải. Khi ông rời đi, hoàn cảnh của chúng tôi vẫn khá chịu đựng được, bởi ở đó còn có một kỹ sư khác tỏ rõ sự thông cảm và tình bạn sâu sắc với chúng tôi. Chúng tôi làm công việc sao chép báo cáo trong một thời gian, và chữ viết của chúng tôi đang dần trở nên rất đẹp thì có lệnh từ thượng cấp bắt chúng tôi phải quay trở lại làm lao động khổ sai như cũ; hình như có kẻ tiểu nhân nào đó đã nhúng tay vào việc này. Sâu thẳm trong lòng, chúng tôi lại thấy khá hài lòng, bởi chúng tôi đã thực sự chán ngấy công việc sao chép rồi.
Trong suốt hai năm ròng rã, tôi làm việc cùng B—ski ở các xưởng mộc, và chúng tôi đã có biết bao cuộc trò chuyện rôm rả về những hoài bão cho tương lai cũng như các quan điểm, tín điều của mình. B—ski tốt bụng sở hữu một tư duy rất kỳ lạ, hoạt động theo một phương thức đặc biệt và khác thường. Có những con người sở hữu trí tuệ tuyệt vời nhưng lại sa đà vào những nghịch lý đến mức vô lối; thế nhưng khi họ đã trải qua những đau khổ lớn lao và trường kỳ vì lý tưởng của mình cũng như hy sinh vô số cho chúng, bạn sẽ chẳng thể nào lay chuyển được những ý niệm trong đầu họ, và việc cố gắng làm điều đó là một sự tàn nhẫn. Khi bạn phản bác một điều gì đó trong các luận điểm của B—ski, anh ấy thực sự bị tổn thương và đáp trả bạn một cách gay gắt. Có lẽ anh ấy đúng hơn tôi trong một vài vấn đề mà chúng tôi bất đồng, thế nhưng chúng tôi buộc phải nhường nhịn lẫn nhau, dẫu tôi vô cùng tiếc nuối, bởi chúng tôi có rất nhiều suy nghĩ đồng điệu.
Năm tháng trôi qua, M—tski càng lúc càng trở nên u ám và sầu muộn; anh ấy rơi vào vòng tay của sự tuyệt vọng. Trong giai đoạn đầu tiên của thời gian thụ án, anh ấy còn cởi mở và cho chúng tôi thấy những gì đang diễn ra trong tâm trí mình. Khi tôi mới đến nhà tù, anh ấy vừa kết thúc năm thứ hai thụ án. Ban đầu, anh ấy tỏ ra vô cùng hứng thú với những tin tức tôi mang đến, bởi anh ấy hoàn toàn mù tịt về những gì đang diễn ra ở thế giới bên ngoài; anh ấy đặt ra vô số câu hỏi, lắng nghe một cách háo hức, tỏ ra xúc động, thế nhưng dần dà, sự khép kín cứ thế lớn dần lên trong anh ấy và chẳng tài nào thấu hiểu nổi suy nghĩ của con người ấy. Những hòn than hồng đều bịùi tro phủ lấp. Thế nhưng rõ ràng là tính khí của anh ấy ngày càng trở nên cay nghiệt. “Je hais ces brigands,”[10] anh ấy thường thốt lên như thế khi nhắc đến những tù nhân mà tôi bắt đầu làm quen; tôi chưa bao giờ có thể khiến anh ấy nhìn thấy dù chỉ một điểm tốt ở họ. Anh ấy thực sự dường như không thể lĩnh hội trọn vẹn ý nghĩa của bất kỳ điều gì tôi nói để bênh vực họ, mặc dù thỉnh thoảng anh ấy tỏ ra đồng tình một cách vô hồn. Ngày hôm sau mọi chuyện lại đâu vào đấy: “je hais ces brigands.” (Chúng tôi thường hay nói tiếng Pháp với anh ấy; thế nên một trong những giám thị công xưởng, gã lính Dranichnikof, luôn gọi chúng tôi là aides chirurgiens, chúa mới biết tại sao!) M—tski dường như chẳng bao giờ rũ bỏ được sự thờ ơ quen thuộc của mình ngoại trừ khi nhắc đến người mẹ.
“Bà đã già yếu và bệnh tật,” anh ấy nói; “bà yêu thương tôi hơn bất cứ thứ gì trên đời, và tôi thậm chí còn chẳng biết liệu bà có còn sống hay không. Nếu bà hay tin tôi từng bị quất roi——”
M—tski không phải là quý tộc, và anh ấy từng bị quất roi trước khi bị đày ải. Khi ký ức đó ùa về trong tâm trí, anh ấy nghiến ken két hàm răng và chẳng dám nhìn thẳng vào mặt bất cứ ai. Trong những ngày tháng cuối cùng của thời gian giam cầm, anh ấy thường đi qua đi lại một mình, hầu như là thế. Một ngày nọ, vào giữa trưa, anh được gọi đến gặp viên Toàn quyền, người đã đón tiếp anh với một nụ cười trên môi.
“Nào, M—tski, đêm qua anh đã mơ thấy gì thế?” viên Toàn quyền hỏi.
M—tski kể lại với tôi sau đó rằng: “Khi ông ấy nói câu đó với tôi, một cơn rùng mình chạy dọc sống lưng; tôi cảm thấy như bị bóp nghẹt trái tim.”
Câu trả lời của anh ấy là: “Tôi mơ thấy mình nhận được thư từ mẹ.”
“Còn tuyệt vời hơn thế, tuyệt vời hơn thế nữa!” viên Toàn quyền đáp. “Anh được tự do; mẹ anh đã nộp đơn lên Sa hoàng, và ngài đã chuẩn y thỉnh cầu của bà. Đây, đây là thư của bà, và lệnh trả tự do cho anh. Anh phải rời khỏi nhà giam ngay lập tức.”
Anh ấy bước đến chỗ chúng tôi với sắc mặt tái nhợt, hầu như không dám tin vào vận may của mình.
Chúng tôi chúc mừng anh ấy. Anh siết chặt tay chúng tôi bằng đôi bàn tay lạnh ngắt và run rẩy bần bật. Rất nhiều tù nhân đã đến chúc mừng hạnh phúc của anh; họ thực sự vui mừng khi chứng kiến niềm hạnh phúc ấy.
Anh định cư ở Siberia, lập nghiệp ngay tại thị trấn của chúng tôi, nơi mà không lâu sau đó họ đã bố trí cho anh một công việc. Anh thường xuyên quay lại nhà tù để mang cho chúng tôi tin tức, kể cho chúng tôi nghe mọi chuyện đang diễn ra, bất cứ khi nào anh có thể trò chuyện cùng chúng tôi. Tin tức chính trị là thứ khiến anh quan tâm hơn cả.
Bên cạnh bốn người Ba Lan, những tù nhân chính trị mà tôi vừa nhắc tới, còn có hai người đồng hương khác của họ bị kết án với thời gian rất ngắn; họ không có nhiều học thức nhưng là những con người tốt bụng, giản dị và thẳng thắn. Lại có một người nữa là A—tchoukooski, một kẻ hoàn toàn mờ nhạt; và một người nữa mà tôi phải nhắc đến là B—in, một kẻ đã có tuổi nhưng lại gây cho tất cả chúng tôi một ấn tượng vô cùng tồi tệ. Tôi không biết anh ta bị kết án vì tội gì, mặc dù anh ta thường xuyên kể cho chúng tôi nghe dăm ba câu chuyện về chuyện đó. Anh ta là một kẻ mang bản chất thô tục, đê tiện, với cung cách xấc láo của một gã chủ tiệm phất lên nhờ giàu có. Anh ta hoàn toàn thiếu học thức và dường như chẳng quan tâm đến bất cứ điều gì ngoại trừ nghề nghiệp của mình, đó là nghề họa sĩ, một dạng họa sĩ trang trí phông nền; anh ta thể hiện khá nhiều tài năng trong công việc, và các nhà chức trách của nhà tù chẳng mấy chốc đã nhận ra năng lực ấy, thế nên anh ta nhận được việc làm trang trí trần nhà và tường trên khắp cả thị trấn. Chỉ trong vòng hai năm, anh ta đã làm đẹp cho phòng ốc của hầu như tất cả các quan chức trong nhà tù, những người đã trả công cho anh ta rất hậu hĩnh, nhờ đó anh ta sống khá thoải mái. Anh ta được cử đi làm việc cùng ba tù nhân khác, trong đó có hai người đã nắm vững nghệ thuật này; một trong số họ là T—jwoski, vẽ đẹp gần như ngang ngửa với chính B—in. Viên Thiếu tá của chúng tôi, kẻ có phòng ốc nằm trong một tòa nhà công quyền, đã cho gọi B—in đến và giao phó việc trang trí tường và trần nhà ở đó, công việc được hoàn thành xuất sắc đến mức dãy phòng của viên Toàn quyền bỗng trở nên lu mờ trước dinh cơ của viên Thiếu tá. Bản thân ngôi nhà vốn là một công trình tồi tàn, cũ kỹ, nhưng nhờ có B—in, nội thất bên trong lại lộng lẫy hệt như một cung điện. Viên Thiếu tá đáng kính của chúng tôi vô cùng sung sướng, cứ đi đi lại lại xoa tay và tuyên bố với tất cả mọi người rằng hắn phải kiếm một người vợ ngay lập tức, “một kẻ không thể cứ sống độc thân mãi khi ở trong một nơi thế này chứ;” hắn hoàn toàn nghiêm túc về điều đó. Sự mãn nguyện của viên Thiếu tá dành cho B—in và các trợ tá của hắn ngày càng dâng cao. Họ mất nguyên một tháng để hoàn thành công việc tại nhà viên Thiếu tá. Trong những ngày tháng đáng nhớ ấy, viên Thiếu tá dường như bước sang một tâm trạng hoàn toàn khác đối với chúng tôi, và bắt đầu tỏ ra vô cùng tử tế với những tù nhân chính trị chúng tôi. Một ngày nọ, hắn cho gọi J—ski đến.
“J—ski,” hắn nói, “ta đã đối xử tệ với ngươi; ta từng đánh ngươi oan uổng. Ta rất tiếc. Ngươi hiểu chứ? Ta rất tiếc. Ta, Thiếu tá ——”
J—ski đáp rằng ông hiểu rất rõ.
“Ngươi hiểu chứ? Ta, người nắm quyền cai quản các ngươi, đã cho gọi ngươi đến để xin lỗi ngươi. Chắc ngươi khó mà nhận thức được điều đó nhỉ? Ngươi đối với ta là gì chứ? Một con sâu bọ, thậm chí chẳng bằng một con sâu đang bò; ngươi chỉ là một tù nhân, trong khi ta, nhờ ơn Chúa,[11] là một Thiếu tá; Thiếu tá ——, ngươi có hiểu không?”
J—ski đáp rằng ông hiểu rất rõ mọi chuyện.
“Ừ, ta muốn kết bạn với ngươi. Nhưng ngươi có trân trọng những gì ta đang làm không? Ngươi có cảm nhận được sự cao cả trong tâm hồn mà ta đang thể hiện không—hãy cảm nhận và trân trọng nó đi! Thử nghĩ mà xem; chính ta, chính ta đây, viên Thiếu tá!” v.v. và v.v.
J—ski đã kể lại cho tôi nghe cảnh tượng này. Hóa ra vẫn còn sót lại chút tính người trong cái cỗ máy vô lại, say xỉn và thích tra tấn này. Nếu thông cảm cho những ý niệm và năng lực hạn hẹp của con người ấy, người ta không thể phủ nhận rằng đây là một hành động hào phóng từ phía hắn. Có lẽ hắn bớt say hơn thường ngày, hoặc có lẽ say hơn; ai mà biết được chứ?
Ý tưởng huy hoàng về chuyện kết hôn của viên Thiếu tá chẳng đi đến đâu; những căn phòng thì lộng lẫy huy hoàng nhưng bóng dáng người vợ thì bặt vô âm tín. Thay vì bước lên bến bờ hạnh phúc một cách dễ chịu như thế, hắn bị tóm gót trước nhà chức trách và bị đem ra xét xử. Hắn nhận được lệnh phải nộp đơn từ chức. Dường như một vài tội lỗi cũ của hắn đã tìm đến tận cửa; những việc làm khi hắn còn giữ chức cảnh sát trưởng tại thị trấn của chúng tôi. Đòn giáng chí mạng này đổ ụp xuống đầu hắn mà không có bất kỳ lời cảnh báo nào, hoàn toàn bất ngờ. Tất cả các tù nhân đều vô cùng vui sướng khi hay tin lớn; đó thực sự là một ngày hội lớn trên toàn ph trại giam. Lời đồn thổi lan truyền rằng viên Thiếu tá đã sụt sùi, khóc lóc và tru tréo như một mụ già. Thế nhưng hắn hoàn toàn bất lực trước tình thế đó. Hắn buộc phải rời khỏi chức vụ, bán đi hai con ngựa xám cùng tất cả những gì mình có trên đời; và hắn rơi vào cảnh khốn cùng tột độ. Thỉnh thoảng sau đó chúng tôi vẫn tình cờ bắt gặp hắn trong những bộ thường phục sờn rách, đầu đội chiếc mũ lưỡi trai có đính phù hiệu; hắn liếc nhìn chúng tôi—những gã tù nhân—với vẻ căm hờn và ác ý hết chỗ nói. Thế nhưng khi đã tháo bỏ bộ quân phục Thiếu tá, mọi vẻ hào nhoáng của con người ấy đã tan thành mây khói. Khi còn cai quản chúng tôi, hắn ra vẻ ta đây là một sinh vật vượt lên trên loài người đang khoác lên mình chiếc áo choàng và quần dài; giờ đây khi mọi chuyện đã chấm dứt, hắn trông chẳng khác nào một tên đầy tớ thực thụ, lại còn là một tên đầy tớ bị sa thải và sỉ nhục.
Với những kẻ thuộc loại này, bộ quân phục chính là ân huệ cứu rỗi duy nhất; khi thứ đó mất đi, mọi thứ xem như chấm hết.
CHÚ THÍCH:
[9] Những người theo phong trào Tháng Chạp (Decembrists).
[10] Tiếng Pháp trong bản gốc tiếng Nga.
[11] Viên Thiếu tá của chúng tôi không phải là sĩ quan duy nhất tự ca tụng bản thân theo cái giọng điệu cao ngạo ấy; khá nhiều sĩ quan khác cũng hành xử tương tự, chủ yếu là những kẻ xuất thân từ lính trơn.