Gniedko, một con ngựa tía, được mua ít lâu sau đó, và sự kiện này mang lại cho các tù nhân một niềm vui thích và tiêu khiển thú vị hơn nhiều so với chuyến viếng thăm của vị nhân vật tai to mặt lớn mà tôi vừa nhắc đến. Trại giam chúng tôi cần một con ngựa để chở nước, rác thải, vân vân. Nó được giao cho một tù nhân chăm sóc và sử dụng; tất nhiên, người này đánh xe có lính áp giải đi kèm. Con ngựa của chúng tôi có khối việc phải làm vào buổi sáng lẫn buổi tối; nó là một giống vật tốt, nhưng đã khá rệu rã và phục vụ từ lâu lắm rồi.
Vào một buổi sáng đẹp trời, đêm trước Ngày lễ thánh Phêrô, Gniedko, con ngựa tía của chúng tôi, khi đang kéo một thùng nước thì ngã khụy xuống và tắt thở chỉ trong vài phút. Mọi người đều tiếc thương nó, thế là tất cả tù nhân quây quần bên xác nó để bàn tán về cái chết của con vật. Những kẻ từng phục vụ trong kỵ binh, người Tsigan, mấy tay thú y và những người khác đều tỏ ra vô cùng am hiểu về ngựa nói chung và tranh luận gay gắt; nhưng tất cả những điều đó chẳng thể làm con ngựa tía của chúng tôi sống lại được; nó nằmài ra đó, chết cứng với cái bụng trướng phồng lên. Ai nấy đều cảm thấy mình có bổn phận phải dùng tay sờ soạng con vật tội nghiệp; cuối cùng, ngài Thiếu tá được báo tin về những gì Đã định sẵn cho con ngựa, và người ta quyết định phải mua ngay một con khác.
Vào Ngày lễ thánh Phêrô, từ rất sớm sau lễ ban thánh thể, khi tất cả tù nhân đã tề tựu đông đủ, những con ngựa được đem ra bán bắt đầu được dắt vào. Việc chọn lựa con vật được giao phó cho các tù nhân, bởi trong số họ có những chuyên gia sành sỏi thực thụ, và thật khó lòng qua mặt được 250 con người mà nghề buôn ngựa từng là sở trường. Người Tsigan, người Lesghian, những tay buôn ngựa chuyên nghiệp, dân thị thành đều kéo đến để giao dịch. Các tù nhân tỏ ra vô cùng hào hứng với vụ này mỗi khi có một con ngựa mới được dắt ra, và họ thích thú như trẻ con vậy. Dường như việc được mua ngựa giống như những người tự do, cứ như thể đó là mua cho chính họ và tiền sẽ rút từ trong túi họ ra vậy, đã kích thích trí tưởng tượng của họ rất nhiều. Ba con ngựa đã được dắt đến rồi dắt đi trước khi có quyết định mua; đến con thứ tư thì ngã giá xong xuôi. Mấy tay buôn ngựa có vẻ ngạc nhiên và hơi e dè trước toán lính canh đang giám sát cuộc mua bán. Hai trăm con người, cạo râu nhẵn nhụi, mang dấu thích trên người, với những xiềng xích trên chân, quả là rất thích hợp để khơi gợi sự nể trọng, nhất là khi họ đang ở trên lãnh địa của chính mình, có thể gọi là ở nhà, trong hang ổ tù đày của họ, nơi chẳng ai được phép bén mảng tới.
Mấy anh em chúng tôi có vẻ lắm mưu nhiều kế để dò ra giá trị thực sự của một con ngựa được dắt ra; họ cẩn thận xem xét, sờ nắn nó với thái độ vô cùng nghiêm nghị, cư xử cứ như thể sự sống còn của cả trại giam gắn liền với việc tậu con vật này vậy. Mấy người Circassia cả gan nhảy phốc lên lưng nó: mắt họ sáng rực lên, họ nói chuyện rôm rả bằng thứ phương ngữ khó hiểu, nhe hàm răng trắng ở cái mũi khoằm màu đồng nở phè phè cánh mũi. Có vài người Nga theo dõi sát sao cuộc tranh luận của họ, và có vẻ như sẵn sàng nhảy bổ vào họng họ; họ chẳng hiểu nổi một chữ, nhưng rõ ràng là họ đã làm hết sức có thể để đoán xem qua biểu cảm trên ánh mắt của những kẻ kia rằng con ngựa đó tốt hay xấu. Nhưng chuyện đó thì can dự gì đến một tên tù nhân, nhất là đối với một số kẻ đã hoàn toàn suy sụp và tàn tạ, những kẻ chưa bao giờ dám thốt lên dù chỉ một lời với những người khác? Chuyện đó thì can dự gì đến những kẻ như thế, rằng người ta mua con ngựa này hay con ngựa khác? Thế mà có vẻ như chúng vẫn quan tâm đấy chứ. Người Circassia tỏ ra là những kẻ được tin cậy nhất về ý kiến của họ, và bên cạnh đó, vị trí hàng đầu trong cuộc tranh luận được nhường cho người Tsigan cùng những kẻ từng làm nghề buôn ngựa.
Có một cuộc đấu khẩu ra trò giữa hai tù nhân — kẻ là Tsigan Koulikoff, từng làm nghề buôn và ăn trộm ngựa, với một kẻ khác từng là bác sĩ thú y chuyên nghiệp, một tên nông dân Siberia ranh mãnh, kẻ đã ở trại giam và chịu án lao động khổ sai được một thời gian, và đã thành công trong việc thâu tóm toàn bộ lượng khách hàng trong thị trấn của Koulikoff. Tôi phải nói thêm rằng các thầy lang thú y trong nhà tù, dẫu không có bằng cấp, lại rất được săn đón, và không chỉ dân thị trấn cùng giới tiểu thương, mà cả các quan chức cao cấp trong thành phố cũng nhờ họ tư vấn khi ngựa lâm bệnh, còn hơn là tìm đến một vài bác sĩ thú y có bằng cấp chính quy đang có mặt ở vùng đó.
Cho đến khi Jolkin xuất hiện, gã nông dân Siberia Koulikoff vốn có rất nhiều khách hàng, những kẻ đã trả công cho hắn bằng tiền mặt sòng phẳng. Hắn được xem là tay chóp bu trong nghề của mình. Hắn đích thực là một kẻ mang bản chất Tsigan trong mọi việc: vừa dối trá vừa bịp bợm, và hoàn toàn chẳng giỏi giang như những gì hắn khoác lác. Khoản thu nhập kiếm được đã đưa hắn lên làm một dạng quý tộc giữa đám tù nhân chúng tôi; người ta lắng nghe và tuân lệnh hắn, nhưng hắn ít nói, và chỉ bày tỏ quan điều trong những tình huống đại sự. Hắn tự cao tự đại khoác lác đủ điều, nhưng thực ra hắn là một kẻ rất nhiều nghị lực; hắn ở độ tuổi trung niên và có trí thông minh khá rõ rệt. Khi hắn nói chuyện với chúng tôi về giới quý tộc, hắn làm điều đó với sự lịch thiệp tinh tế và phẩm giá hoàn hảo. Tôi chắc rằng nếu hắn được ăn mặc chỉnh tề, và được đưa vào một câu lạc bộ ở thủ đô với tước hiệu Bá tước, hắn sẽ sống đúng với vỏ bọc đó; đánh bài whist, nói năng cuốn hút y như một kẻ quen ra lệnh và biết lúc nào nên ngậm miệng lại. Tôi chắc chắn rằng cả buổi tối hôm đó sẽ trôi qua mà không một ai mảy may đoán ra được rằng "nghài Bá tước" chẳng qua chỉ là một tên lang thang. Rất có thể hắn từng có một cuộc đời từng trải phong phú và đầy biến động; còn về quá khứ của hắn thì chúng tôi hoàn toàn mù tịt. Người ta giam giữ hắn chung với nhóm tù nhân thuộc một khu vực đặc biệt tách biệt hẳn với những người khác.
Nhưng Jolkin vừa mới tới — hắn chỉ là một lão nông phu bình thường, thuộc giáo phái "Cổ tín đồ", nhưng ranh mãnh hết mức mà một tên nông nô có thể có — thì vinh quang trong ngành thú y của Koulikoff bỗng phai nhạt đi trông thấy. Chưa đầy hai tháng, tên người Siberia đã hớt tay trên toàn bộ khách hàng trong thị trấn của hắn, bởi hắn chữa khỏi trong thời gian rất ngắn những con ngựa mà Koulikoff từng tuyên bố là vô phương cứu chữa, và đã bị các bác sĩ thú y chính quy bỏ mặc. Gã nông dân này đã bị kết án và đày đi khổ sai vì tội làm tiền giả. Thật kỳ lạ là hắn lại có thể bị cám dỗ bước chân vào cái nghề đó. Chính hắn đã kể hết mọi chuyện cho chúng tôi nghe và còn đùa cợt về việc người ta cần đến tận ba đồng tiền vàng thật mới làm được một đồng giả.
Koulikoff không khỏi ấm ức trước thành công của gã nông dân này, trong khi vinh quang của chính hắn thì lụi tàn quá nhanh chóng. Hắn, kẻ từng có một cô bồ nhí ở vùng ngoại ô, từng hay diện áo khoác nhung và giày cổ cao, nay lại buộc phải quay sang làm chủ quán rượu; thế nên ai nấy đều chờ đợi một trận cãi vã ra trò khi con ngựa mới được mua về. Vụ việc vô cùng hấp dẫn, mỗi bên đều có những kẻ ủng hộ riêng; những kẻ hăng hái hơn đã lời qua tiếng lại đến mức nổi giận ngay tại chỗ. Khuôn mặt ranh mãnh của Jolkin nhăn nheo thành một nụ cười mỉa mai; nhưng mọi chuyện lại diễn ra hoàn toàn khác với dự đoán. Koulikoff hoàn toàn không có chút ham muốn tranh cãi hay đôi co nào cả, hắn xử lý một cách khôn ngoan mà không cần đến điều đó. Ban đầu, hắn nhượng bộ trong mọi vấn đề và lắng nghe với vẻ tôn trọng những lời chê bai của đối thủ, rồi sau đó hắn bắt bẻ gắt gao một điểm nào đó, và chỉ cho đối phương thấy một cách khiêm nhường nhưng kiên quyết rằng hắn đã hoàn toàn sai. Nói tóm lại, Jolkin đã bị đánh bại tâm phục khẩu phục một cách đáng kinh ngạc, thế là phe của Koulikoff vô cùng mãn nguyện.
"Tôi nói này mấy chú, cãi nhau làm gì; các chú không lừa được hắn đâu. Hắn thừa biết mình đang làm gì mà," một số người lên tiếng.
"Jolkin rành chuyện này hơn hắn đấy chứ," những người khác nói; dẫu vậy, giọng điệu không hề có ý công kích.
"Thế thì hắn mát tay hơn, lại thêm phần thâm sâu chữ nghĩa nữa chứ. Tôi bảo đảm rằng khi đụng đến gia súc, ngựa ngẽo hay bất cứ thứ gì khác, Koulikoff chẳng cần phải nể nang bố con thằng nào."
"Jolkin cũng chẳng kém cạnh đâu, tôi nói cho mà biết."
"Chẳng có ai bì được với Koulikoff."
Con ngựa mới đã được lựa chọn và mua xong. Đó là một con ngựa hoạn tuyệt đẹp — trẻ trung, vẫy vùng sung sức và đẹp mã; quả là một con vật không chê vào đâu được. Công cuộc mặc cả bắt đầu. Chủ nhân đòi ba mươi rúp; đám tù nhân nhất định không chịu trả quá hai mươi lăm. Cuộc ngã giá kéo dài và gay cấn. Cuối cùng, các tù nhân bắt đầu cười lớn.
"Tiền trong túi mấy người rớt ra chắc?" có tiếng vang lên. "Tranh cãi thế này thì được tích sự gì?"
"Bộ mấy người muốn tiết kiệm tiền cho ngân khố nhà nước hả?" kẻ khác la lớn.
"Nhưng đó là tiền của tất cả chúng ta mà, hỡi mấy bồ," một người nói.
"Tất cả chúng ta ư! Rõ mười mươi là mấy người chẳng cần phải nhọc công nuôi kẻ đần độn đâu, chúng tự mọc đầy ra ấy chứ cần gì."
Cuối cùng vụ mua bán cũng ngã ngũ ở mức hai mươi tám rúp. Ngài Thiếu tá được báo tin, thương vụ được phê chuẩn. Bánh mì và muối được mang ra ngay, và thành viên mới được dắt vào nhà tù trong tiếng hò reo khải hoàn. Tôi nghĩ chẳng có tên tù nhân nào là không vỗ vào cổ hay ve vãn đầu nó cả.
Ngay ngày rước về, nó được giao nhiệm vụ đi chở nước luôn. Tất cả tù nhân đều tò mò ngắm nhìn nó kéo chiếc thùng.
Người phu xe của chúng tôi, phạm nhân Roman, dán mắt vào con vật với một vẻ mãn nguyện đầy ngây ngô. Ông vốn là một nông dân, khoảng năm mươi tuổi, nghiêm nghị và ít nói, y như tất cả những người đánh xe ngựa người Nga, những kẻ mà phong thái dường như tự khắc trở nên trầm ngâm hơn hẳn bởi luôn gắn bó với loài ngựa.
Roman là một sinh linh điềm đạm, niềm nở với tất cả mọi người, ít nói, hay hít thuốc bột. Ông đã phụ trách việc chăm sóc ngựa trong trại giam từ một thời gian trước đó. Con ngựa vừa mới mua là con thứ ba được giao cho ông quản lý từ khi đặt chân đến đây.
Công việc đánh xe dĩ nhiên thuộc về Roman; chẳng ai thèm mơ tưởng đến việc tranh giành quyền lợi đó với ông. Khi con ngựa tía ngã xuống và chết, chẳng ai nghĩ đến việc buộc tội Roman tắc trách, thậm chí cả ngài Thiếu tá cũng không. Đó là ý Chúa, chỉ vậy thôi; còn về phần Roman, ông nắm rõ công việc của mình như lòng bàn tay.
Con ngựa tía ấy lập tức trở thành cục cưng của cả nhà tù. Các tù nhân vốn chẳng phải những kẻ tình cảm dịu dàng gì cho cam; nhưng họ không thể kìm lòng được mà cứ hay đến ve vãn nó.
Thỉnh thoảng khi Roman, trên đường từ bờ sông trở về, khép lại cánh cổng lớn mà viên hạ sĩ quan vừa mở, Gniedko vẫn đứng im lìm chờ đợi người đánh xe của nó, và quay đầu về phía ông như thể đang chờ lệnh.
"Đi đi, tự biết đường mà về chứ," Roman quát nó. Thế là Gniedko lững thững bước về phía nhà bếp rồi dừng lại ở đó, và mấy người đầu bếp cùng đám phục vụ ở đây liền xách những chiếc xô đầy nước mà dường như Gniedko đã quá đỗi quen thuộc.
"Gniedko, mi cừ thật đấy! Nó tự mang cả thùng nước về kìa. Nhìn yêu chưa cơ chứ!" họ reo lên với nó.
"Đúng thế đấy; nó chỉ là con vật thôi mà hiểu hết những gì người ta nói với nó đấy."
"Con ngựa nhà mình đúng là tuyệt cú mèo!"
Thế là con ngựa liền lắc đầu và hắt xì một cái, cứ như thể nó thực sự hiểu hết về việc mình đang được ca tụng vậy; rồi có ai đó sẽ mang bánh mì và muối đến cho nó; và khi đã xơi xong, nó lại lắc đầu lần nữa, hệt như muốn nói: "Tao biết tụi mày chứ; tao biết tụi mày quá đi chứ. Tao là con ngựa ngoan, còn tụi mày là những gã tốt bụng."
Tôi rất thích việc được đãi Gniedko ăn bánh mì. Thật là một niềm vui thú khi được ngắm nhìn cái miệng xinh xắn của nó, và cảm nhận đôi môi ấm áp, ẩm ướt của mình đang liếm láp từng vụn bánh trên lòng bàn tay tôi.
Các tù nhân của chúng tôi rất yêu quý những sinh vật sống, và nếu được phép, họ đã nhét đầy doanh trại bằng chim chóc và gia súc rồi. Còn gì tuyệt vời hơn việc chăm sóc những sinh vật như thế để thuần hóa và xoa dịu tâm tính hoang dã của những kẻ tù tội cơ chứ? Nhưng điều đó không được phép; nó nằm ngoài nội quy; và thú thật là ở đó cũng chẳng có đủ chỗ cho nhiều sinh vật sinh sống.
Tuy nhiên, vào thời gian tôi ở đó, cũng có một vài con vật tự lập được giang sơn trong nhà giam. Ngoài Gniedko ra, chúng tôi còn nuôi vài con chó, ngỗng, một con dê đực — tên là Vaska — và một con đại bàng, nhưng con này chỉ ở lại một thời gian ngắn.
Hình như tôi đã nói từ trước rằng con chó của chúng tôi tên là Bull, và rằng tôi với nó đã kết thân với nhau; nhưng vì tầng lớp hạ lưu coi chó là loài vật ô uế không đáng để tâm, nên chẳng ai thèm bận tâm đến nó. Nó sống ngay trong nhà giam; ngủ ở sân trong; ăn đồ thừa từ nhà bếp và hoàn toàn không nhận được chút đồng cảm nào từ phía các tù nhân; dẫu vậy, nó quen mặt tất cả bọn họ, và coi họ như những ông chủ và chủ nhân của mình. Khi những người được phân công đi lao động trở về nhà giam, theo tiếng hô "Cơ quan", nó thường chạy ào ra cánh cổng lớn và mừng rỡ chào đón toán thợ, vẫy đuôi rối rít và nhìn sâu vào mắt từng người, cứ như thể nó đang mong chờ một cái vuốt ve. Nhưng suốt mấy năm trời, những cử chỉ nhỏ nhặt ấy vừa vô ích lại vừa đáng yêu. Chẳng có ai ngoài tôi thèm vuốt ve nó; thế nên tôi chính là đứa mà nó cưng chiều nhất.
Không hiểu bằng cách nào — tôi cũng chẳng rõ nữa — chúng tôi lại có thêm một con chó nữa. Nó được gọi là Snow. Còn về con thứ ba, Koultiapka, chính tôi đã mang nó vào nơi này khi nó mới chỉ là một chú cún con.
Con Snow của chúng tôi là một sinh vật kỳ lạ. Một chiếc xe ngựa từng chẹt qua người nó và làm gãy gập cột sống, khiến lưng nó cong vẹo hẳn vào trong. Khi bạn nhìn nó chạy từ đằng xa, nó trông giống như một cặp chó sinh đôi dính liền nhau vậy. Nó lại còn bị ghẻ lở đầy người, mắt kèm nhèm, và cái đuôi trụi lông lúc nào cũng cụp chặt giữa hai chân.
Là nạn nhân của số phận nghiệt ngã, nó dường như đã tự nhủ phải luôn tỏ ra dửng dưng hết mức có thể; thế nên nó chẳng bao giờ sủa bất kỳ ai, vì có vẻ nó sợ vướng vào thêm rắc rối mới nào khác. Nó hầu như lúc nào cũng lủi thủi ở phía sau các dãy nhà; và nếu có ai đến gần, nó liền lăn ngửa ra ngay tức khắc, cứ như muốn nói: "Muốn làm gì tôi thì làm; tôi hoàn toàn chẳng có ý định chống cự đâu." Và bất kỳ tên tù nhân nào, khi thấy con chó ngửa bụng ra như thế, cũng tiện chân bồi cho nó một cú đá theo lệ kèm theo câu: "Phé! Con vật dơ dáy!" Nhưng Snow thậm chí không dám rên lên một tiếng; và nếu bị đau quá, nó chỉ phát ra một tiếng ứ hừ nho nhỏ, nghẹn ngào. Nó cũng lăn ra y như vậy trước mặt Bull hay bất kỳ con chó nào khác khi nó đến chầu chực kiếm ăn ở khu nhà bếp; và nó sẽ nằm dẹp lép xuống đất nếu có một con chó ngao hay con chó lớn nào khác sủa gầm gừ với nó. Loài chó vốn thích sự phục tùng và nhún nhường ở những con chó khác; thế là kẻ hung hăng liền dịu giọng ngay lập tức, khựng lại đăm chiêu trước sinh vật tội nghiệp, khiêm nhường, rồi tò mò ngửi khắp người nó.
Tôi tự hỏi không biết con Snow tội nghiệp, run lẩy bẩy vì sợ hãi, từng nghĩ gì trong những khoảnh khắc như thế. "Liệu tên cướp giật này có cắn mình không nhỉ?" — chắc chắn là suy nghĩ đại loại thế. Khi đã ngửi chán chê, con chó lớn liền bỏ đi ngay, có lẽ vì chẳng phát hiện ra điều gì đặc biệt ở nó. Khi ấy Snow mới bật dậy, và nhập bọn với đám bốn chân giống nó đang đuổi theo một con chó cái nào đó.
Snow thừa biết rằng chẳng có con chó cái nào thèm hạ mình đoái hoài đến một kẻ như nó, rằng con mụ ta quá kiêu kỳ để làm điều đó, nhưng việc lẽo đẽo tập tễnh theo sau nàng cũng là một sự an ủi cho những nỗi thống khổ của nó rồi. Còn về phép tắc đàng hoàng, nó chỉ có một khái niệm vô cùng mơ hồ. Vì hoàn toàn chẳng còn chút hy vọng nào vào tương lai, mục tiêu cao cả nhất của nó là kiếm được một bọc dạ dày đầy thức ăn, và nó trơ trẽn phơi bày sự thật đó ra một cách không ngần ngại.
Có lần tôi thử vuốt ve nó. Đây là một điều mới mẻ và bất ngờ đến mức nó bẹp dí xuống đất một cách bất lực, run lẩy bẩy và rên rỉ trong sự sung sướng tột độ. Vì thực sự thương hại nó nên tôi hay vuốt ve nó lắm, thế nên cứ hễ vừa nhìn thấy bóng tôi là nó lại bắt đầu rên rỉ theo kiểu nài nỉ, rớm lệ. Nó đã kết thúc cuộc đời mình ở phía sau nhà giam, dưới con mương; một đám chó đã xé xác nó.
Koultiapka lại là một kiểu chó hoàn toàn khác. Tôi chẳng nhớ vì sao mình lại mang nó từ một trong những xưởng làm việc vào đây, nơi nó vừa mới chào đời; nhưng tôi thấy vui thích khi được cho nó ăn và nhìn nó lớn lên. Bull đã nhận Koultiapka dưới sự bảo trợ của mình và ngủ chung với nó. Khi con chó con bắt đầu lớn, Bull tỏ ra cực kỳ dễ dãi với nó. Nó cho phép chú cún cắn vào tai mình và dùng răng kéo da mình; nó chơi đùa với con non y như bản tính thường thấy của những con chó trưởng thành. Thật kỳ lạ, Koultiapka chẳng bao giờ cao lên được chút nào, mà chỉ dài ra và béo ra mà thôi. Lông nó xù xù và có màu như lông chuột; một bên tai rũ xuống trong khi bên kia lúc nào cũng dựng ngược lên. Nó cũng giống như tất cả những con chó trẻ tuổi khác, hừng hực nhiệt huyết và phấn khích, sủa vang lên đầy sung sướng khi thấy chủ nhân, và chồm lên liếm láp khuôn mặt ông cứ như thể nó đang nói: "Miễn là ông ấy thấy tôi mừng rỡ thế nào, tôi mặc kệ; phép tắc cứ quỷ tha ma bắt đi!"
Bất cứ khi nào tôi ở đó, chỉ cần cất tiếng gọi "Koultiapka", nó liền chui rúc ra từ một góc nào đó, lao về phía tôi với sự mừng rỡ ồn ào, cuộn tròn người lại thành một quả bóng rồi lăn lộn hết vòng này đến vòng khác. Tôi vô cùng quý mến sinh vật nhỏ bé khốn khổ ấy, và từng ảo tưởng rằng số phận chẳng dành cho nó điều gì ngoài niềm vui và hạnh phúc trên cõi đời này; thế nhưng vào một ngày đẹp trời nọ, tên tù nhân Neustroief, kẻ chuyên làm giày phụ nữ và thuộc da, đã để mắt đến nó; chắc chắn có điều gì đó đã lọt vào mắt xanh của hắn, bởi hắn gọi Koultiapka lại, sờ lớp da nó và lật ngửa nó xuống đất một cách thân thiện. Con chó không chút nghi ngờ liền sủa lên vì vui sướng, nhưng ngày hôm sau thì chẳng còn thấy bóng dáng nó đâu nữa. Tôi lùng sục tìm kiếm nó một thời gian nhưng vô ích; cuối cùng, sau hai tuần, mọi chuyện đã được sáng tỏ. Tấm áo choàng tự nhiên của Koultiapka đã quá sức hấp dẫn đối với Neustroief, kẻ đã lột da nó để làm thành đôi bốt bằng nhung viền lông theo đơn đặt hàng của người vợ trẻ của một viên quan chức nào đó. Hắn đã cho tôi xem chúng khi chúng được hoàn thành, lớp lót bên trong thật lộng lẫy; toàn bộ là da của Koultiapka, ôi tội nghiệp chú mày!
Khá nhiều tù nhân làm nghề thuộc da, và họ thường mang vào nhà giam những con chó có bộ da đẹp, rồi chẳng bao lâu sau chẳng ai còn thấy chúng nữa. Họ ăn trộm hoặc mua lại chúng. Tôi nhớ có lần tôi nhìn thấy vài tên tù nhân thụ thò sau khu nhà bếp đầu kề đầu bàn tính. Một trong số chúng đang dắt theo một sợi dây xích một con chó đen rất đẹp thuộc giống chó cực kỳ quý hiếm. Một tên đầy tớ láu cá đã trộm nó từ chủ của hắn và bán lại cho mấy thợ giày của chúng tôi với giá ba mươi kopeck. Bọn chúng định treo cổ nó; đó là cách mà chúng hay xử lý tụi nó; rồi chúng lột da và ném xác con vật xuống cái mương chứa chất thải nằm ở góc khuất nhất của sân trại, nơi bốc mùi hôi thối kinh khủng vào những ngày hè oi bức, bởi vì rất hiếm khi người ta bén mảng tới đó.
Tôi nghĩ sinh vật tội nghiệp đã linh cảm được số phận đang chờ đợi nó. Nó nhìn chúng tôi hết người này đến người khác với vẻ đau đớn, dò xét; thỉnh thoảng nó lại ngoe nguẩy cái đuôi rậm rạp kẹp giữa hai chân một cách rụt rè, cứ như đang cố chạm đến trái tim chúng tôi bằng cách bày tỏ sự tin tưởng tuyệt đối. Tôi vội vã bỏ đi khỏi đám tù nhân, những kẻ đã hoàn thành công việc bỉ oỉ của mình mà không gặp bất kỳ sự cản trở nào.
Còn về bầy ngỗng của trại giam, chúng đã bén rễ ở đó một cách hoàn toàn ngẫu nhiên. Ai là người chăm sóc chúng? Chúng thuộc về ai? Thú thật là tôi chẳng biết; nhưng chúng mang lại niềm vui sướng tột độ cho các tù nhân của chúng tôi, và tạo được một tiếng tăm nhất định trong toàn thị trấn.
Chúng được ấp nở đâu đó trong trại tù, và đại bản doanh của chúng chính là nhà bếp, nơi chúng túa ra thành từng đàn riêng biệt mỗi khi các nhóm tù nhân đi lao động. Nhưng ngay khi tiếng trống vang lên và các tù nhân tập hợp thành hàng ở cánh cổng lớn, bầy ngỗng liền chạy ào ra theo sau họ, vừa kêu quang quác vừa vỗ cánh phành phịch; rồi chúng lần lượt nhảy qua bậc thềm cao của cổng ra vào; trong lúc các tù nhân làm việc, bầy ngỗng rúc ráy kiếm ăn ở khoảng cách khá gần họ. Ngay khi công việc kết thúc và đoàn người khởi hành về lại nhà giam, bầy ngỗng lại hòa vào đám rước, và những người qua đường thường la lên: "Này chúng mày, kìa đám tù nhân đi cùng bọn bạn thân là ngỗng kìa!" "Làm sao mà mấy ông huấn luyện được chúng đi theo hay thế?" có ai đó cất tiếng hỏi. "Đây, tôi cho ít tiền mua quà cho bầy ngỗng của mấy ông đấy," một người khác nói khi thọc tay vào túi. Bất chấp sự gắn bó keo sơn với các tù nhân, chúng vẫn bị vặn cổ để làm bữa tiệc vào dịp cuối mùa Chay của một năm nào đó, tôi quên mất là năm nào rồi.
Chẳng ai lại nỡ nhẫn tâm ra tay sát hại con dê Vaska của chúng tôi, trừ khi có điều gì đặc biệt xảy ra; và sự việc đã diễn ra đúng như thế. Tôi không rõ nó lọt vào nhà tù của chúng tôi bằng cách nào, hay ai đã mang nó đến. Nó là một con dê con trắng phau và vô cùng xinh xắn. Chỉ sau vài ngày, nó đã chinh phục được trái tim tất cả mọi người, vừa tinh nghịch lại vừa đáng yêu. Vì cần phải tìm một cái cớ để giữ nó lại trong nhà giam, người ta phao tin rằng việc nuôi một con dê ở khu chuồng ngựa là hoàn toàn cần thiết; nhưng nó chẳng ở đó mấy, mà chủ yếu tá túc ở nhà bếp; và chỉ một thời gian sau, nó lang thang khắp mọi ngóc ngách trong trại. Sinh vật này tràn đầy nét kiều diễm và nghịch ngợm hết chỗ nói, hay nhảy chồm lên bàn, đấu vật với các tù nhân, đến bên bạn khi được gọi lúc nào cũng sục sôi tinh thần vui vẻ và phá phách.
Vào một buổi tối nọ, tên người Lesghian tên là Babaï, đang ngồi trên bậc thềm đá trước cửa doanh trại giữa đám đông tù nhân, bỗng nảy ra ý định đọ sức vật với Vaska, con dê có cặp sừng khá dài.
Chúng húc trán vào nhau — đó là cách mà các tù nhân vẫn hay dùng để giải trí với nó — thì bỗng nhiên Vaska nhảy phốc lên bậc thềm cao nhất, chồm hẳn hai chân sau lên, quắp hai chân trước lại và tung một cú cực kỳ uy lực vào gáy tên người Lesghian mạnh đến mức Babaï ngã nhào đầu cúi xuống bậc thềm trong tiếng cười thích thú tột độ của tất cả những kẻ đứng xem cũng như của chính Babaï.
Nói tóm lại, tất cả chúng tôi đều chết mê chết mệt Vaska. Khi nó đến tuổi động tình, một cuộc họp bàn nghiêm túc và toàn thể đã được triệu tập, kết quả là nó phải trải qua một cuộc tiểu phẫu mà một trong những bác sĩ thú y của nhà tù đã thực hiện một cách cực kỳ điêu luyện.
"Thôi được," các tù nhân bảo nhau, "từ nay nó sẽ chẳng còn cái mùi dê hôi hám nữa, thế cũng đỡ được một nỗi phiền toái."
Vaska sau đó bắt đầu phát phì một cách đáng kinh ngạc. Phải thú nhận rằng chúng tôi đã vỗ béo nó vượt quá mọi giới hạn đạo đức. Nó trở thành một chàng dê vô cùng tuấn tú với cặp sừng tráng lệ, béo tốt vượt qua mọi chuẩn mực. Thỉnh thoảng lúc đi lại, nó lăn tềnh xuống đất vì quá phì nhiêu. Nó cũng đi làm cùng chúng tôi ra chiến trường nữa, điều đó mang lại niềm vui thích vô bờ bến cho các tù nhân và bất cứ ai nhìn thấy; và dần dần ai cũng quen mặt Vaska, tên tù nhân bốn chân của nhà giam.
Khi làm việc bên bờ sông, các tù nhân thường cắt cành liễu cùng những tán lá khác và hái hoa ngoài mương để trang hoàng cho Vaska. Họ kết cành cây và hoa quấn quanh sừng nó và trang trí thân hình nó bằng những vòng hoa rực rỡ. Thế là Vaska hiên ngang bước về đi đầu đoàn người trong một vẻ lộng lẫy huy hoàng, và tất cả chúng tôi lúp xúp theo sau với niềm tự hào ngút ngàn khi được ngắm nhìn một tuyệt thế giai nhân như nó.
Tình yêu dành cho con dê này lớn đến mức các tù nhân đã nêu ra một thắc mắc, dẫu không khôn ngoan cho lắm, rằng liệu có nên dát vàng sừng cho Vaska hay không. Đó chỉ là một ý tưởng hão huyền; chẳng có gì thành hiện thực cả. Tôi bèn hỏi Akim Akimitch, tay thợ dát vàng cừ khôi nhất trong nhà giam, xem liệu người ta có thực sự dát vàng lên sừng dê được không. Ông săm soi cặp sừng của Vaska một cách cực kỳ kỹ lưỡng, trầm ngâm suy nghĩ một lát rồi đáp rằng có thể làm được, nhưng nó sẽ chẳng bền màu đâu và hoàn toàn vô ích. Thế là ý định ấy chìm xuồng. Vaska hẳn đã sống thêm được nhiều năm nữa, và chắc chắn cuối cùng sẽ chết vì bệnh hen suyễn, nếu như có một ngày nọ, khi nó đang lững thững bước về từ bãi làm việc dẫn đầu đoàn tù nhân, con đường của nó không bị chặn lại bởi ngài Thiếu tá đang ngồi trên xe ngựa. Vaska lúc bấy giờ đang mang trên mình bộ dạng vô cùng lộng lẫy.
"Đứng lại!" Thiếu tá quát lên. "Dê của đứa nào thế kia?"
Họ liền tâu lại cho ông ta rõ.
"Cái gì! Lại có dê trong nhà tù á! Lại còn dám tự ý nuôi mà không có sự cho phép của ta à? Hạ sĩ quan!"
Viên hạ sĩ quan nhận lệnh phải giết con dê ngay lập tức; lột da nó đem bán, rồi nộp tiền vào quỹ của tù nhân. Còn về phần thịt, ông ta ra lệnh đem nấu chung với canh bắp cải của đám tù nhân.
Sự việc trở thành đề tài bàn tán xôn xao; con dê được thương tiếc khôn nguôi; nhưng chẳng ai dám trái lệnh ngài Thiếu tá. Vaska bị xử tử ngay sát cái mương mà tôi vừa mới nhắc tới lúc nãy. Một trong các tù nhân đã mua lại xác nó với giá một rúp rưỡi. Số tiền đó được dùng để mua bánh mì trắng cho tất cả mọi người. Tên mua con dê đã đem nó xẻ thịt bán lẻ dạng nướng chín. Thịt ngon tuyệt hảo.
Chúng tôi cũng từng nuôi trong nhà tù một con đại bàng thảo nguyên trong một khoảng thời gian; đây là một loài có kích thước khá nhỏ. Một tù nhân đã mang nó vào, trong tình trạng bị thương và thoi thóp. Mọi người xúm lại vây quanh nó; nó không thể bay nổi, chiếc cánh bên phải liệt hẳn; một bên chân bị thương nặng. Nó trừng mắt nhìn đám đông tò mò với vẻ giận dữ và há cái mỏ quặp ra, cứ như sẵn sàng liều chết đến cùng. Khi chúng tôi đã ngắm chán chê và đám đông tản ra, con chim thọt lết nhảy lò cò bằng một chân, vừa đập cánh vừa tìm cách ẩn nấp vào nơi xa xôi nhất trong trại mà nó có thể tìm thấy; ở đó nó cuộn tròn người lại trong góc sát hàng rào.
Suốt ba tháng trời nó trú ngụ ở sân trong của chúng tôi, nó chưa từng bước chân ra khỏi góc khuất ấy. Ban đầu chúng tôi hay đến ngắm nó lắm, và thỉnh thoảng tụi nó còn thả con Bull lao vào nó, con chó chồm lên phừng phừng giận dữ nhưng lại sợ không dám đến quá gần, khiến đám tù nhân cười thích thú ra mặt. "Đúng là một tay anh chị hoang dã! Nó chẳng ngán bố con thằng nào cả!" Nhưng chỉ một thời gian sau, Bull đã vượt qua được nỗi sợ và bắt đầu quấy rầy nó. Khi nổi cơn thịnh nộ, con chó sẽ chộp lấy chiếc cánh bị thương của con chim, và sinh vật ấy chống trả quyết liệt bằng cả mỏ lẫn vuốt, rồi rúc sâu hơn vào góc tường với một phong thái kiêu hãnh, hung hãn y như một vị vua bị thương, dán chặt ánh mắt kiên định vào đám đông đang nhìn ngắm sự khốn khổ của nó.
Chẳng bao lâu sau trò giải trí ấy cũng nhàm chán, và con đại bàng dường như bị lãng quên hoàn toàn; nhưng vẫn có ai đó ngày nào cũng mang đặt sát cạnh nó một miếng thịt tươi cùng một chậu nước nhỏ. Ban đầu, và trong suốt mấy ngày liền, con đại bàng chẳng chịu đụng đến một chút thức ăn nào; cuối cùng, nó cũng đành khuất phục và ăn phần người ta để lại, nhưng người ta chẳng bao giờ dụ được nó ăn lấy từ tay hay ăn trước mặt đông người. Thỉnh thoảng tôi cũng rình rập quan sát được hành tung của nó từ một khoảng cách nhất định.
Khi không thấy ai và tưởng mình ở một mình, nó đánh bạo rời khỏi góc khuất, tập tễnh lê lết dọc theo hàng rào tầm chục bước chân rồi lại quay về; cứ thế đi đi lại lại hệt như đang tập thể dục theo chỉ định của bác sĩ vậy. Chỉ cần thoáng thấy bóng tôi là nó lập tức lao về góc tối nhanh hết mức có thể, vừa thọt lết vừa nhảy lò cò. Rồi nó ngửa cổ ra sau, há mỏ, dựng ngược lông lên và ra điều chuẩn bị nghênh chiến.
Mọi nỗ lực vuốt ve nó của tôi đều đổ sông đổ biển. Nó cắn và giãy giụa ngay khi vừa bị chạm vào. Chưa có một lần nào nó chịu nhận miếng thịt do tôi dâng tận nơi, và suốt khoảng thời gian tôi đứng bên cạnh, nó cứ trân trân nhìn tôi bằng đôi mắt sắc lạnh, đầy ác ý. Cô độc và ngùn ngụt lòng căm hận, nó chờ đợi cái chết đến, bất tuân và cự tuyệt việc hòa giải với vạn vật cũng như với bất kỳ ai.
Cuối cùng các tù nhân cũng sực nhớ đến nó sau hai tháng trời hoàn toàn bỏ quên, và lúc ấy họ lại bày tỏ một sự đồng cảm nằm ngoài mọi dự liệu của tôi. Tất cả đều đồng lòng nhất trí đưa nó đi phóng thích.
"Cứ để nó chết, nhưng phải để nó chết trong tự do," các tù nhân tuyên bố.
"Chắc chắn rồi, một con chim tự do và kiêu hãnh thế này đời nào chịu quen với cảnh ngục tù," những người khác phụ họa.
"Nó không giống chúng ta," ai đó lẩm bẩm.
"Thì dĩ nhiên, nó là loài chim, còn chúng ta là con người."
"Đại bàng ấy hả mấy bồ, nó là chúa tể của chốn rừng xanh," Skouratof mở lời; nhưng hôm đó chẳng mảy ai thèm đếm xỉa đến hắn.
Vào một buổi chiều nọ, khi tiếng trống lệnh tập trung lao động vang lên, người ta bắt lấy con đại bàng, trói mỏ nó lại (vì nó tung ra một tư thế chống cự tuyệt vọng) rồi khiêng nó ra khỏi nhà tù hướng thẳng lên các chiến lũy. Mười hai tên tù nhân trong đội vô cùng háo hức muốn biết xem nó sẽ đi đâu. Thật là một điều kỳ lạ: tất cả bọn họ trông đều hớn hở cứ như chính họ vừa được ban phát sự tự do vậy.
“Ôi, cái con vật khốn kiếp này. Người ta muốn làm phúc cho mà nó cứ cắn nát cả tay người ta để trả ơn đấy,” gã đang giữ nó lẩm bẩm, ánh mắt nhìn con chim ngang bướng đượm vẻ trìu mến.
“Thả nó bay đi thôi, Mikitka!”
“Làm tù nhân không hợp với nó đâu; trả lại tự do cho nó đi, tự do muôn năm.”
Bọn họ tung nó từ trên chiến lũy xuống vùng thảo nguyên. Đó là vào thời điểm cuối thu, một ngày xám xịt và lạnh lẽo. Gió rít lên trên cánh đồng thảo nguyên hoang vu và gầm gào qua những thảm cỏ vàng khô khốc. Con đại bàng lập tức cắm cổ lao đi, quạt lấy quạt để chiếc cánh bị thương, cứ như đang vội vã rời khỏi chúng tôi để tìm một chốn dung thân tránh xa ánh mắt soi mói của tụi tôi vậy. Các tù nhân chăm chú dõi theo bóng nó đang lầm lũi tiến bước với cái đầu vừa vặn ló lên trên thảm cỏ.
"Chúng mày thấy nó chưa, hả?" một người cất giọng đầy tư lự.
"Nó có thèm ngoảnh đầu lại đâu," kẻ khác tiếp lời; "nó chẳng thèm liếc lại phía sau lấy một lần."
"Mấy chú lại tưởng nó quay về để cảm ơn chúng ta chắc?" người thứ ba chen vào.
“Đúng thế thật, nó được tự do rồi; nó cảm nhận được điều đó. Đó chính là tự do!”
“Phải, tự do.”
“Tụi mày sẽ chẳng bao giờ gặp lại nó nữa đâu, hỡi mấy bồ.”
“Còn đứng ngây ra đấy làm gì hả? Hành quân, mau hành quân!” lính canh quát lớn, thế rồi tất cả chậm rãi lê bước đi làm việc.