M. —cki—người Ba Lan mà tôi vừa mới trò chuyện—vừa mới bước ra thì Gazin, trong tình trạng say khướt, liền lảo đảo ngã quỵ xuống nhà bếp.
Việc bắt gặp một tù nhân say xỉn vào giữa ban ngày, khi mọi người sắp sửa phải đi làm việc — chưa kể đến sự nghiêm khắc nổi tiếng của viên Thiếu tá lúc nào cũng có thể đột xuất xuất hiện tại trại giam, sự cảnh giác của tên hạ sĩ không bao giờ rời khỏi nhà tù, cùng sự hiện diện của những binh sĩ lâu năm và lính canh — tất cả những điều đó hoàn hảo làm đảo lộn những hình dung mà tôi từng có về nhà tù của chúng tôi; và phải mất một thời gian dài tôi mới có thể hiểu và tự lý giải được những sự việc thoạt nhìn vô cùng kỳ lạ ấy.
Tôi đã từng nói rằng tất cả các tù nhân đều có một nghề tay trái, và công việc này đối với họ là một nhu cầu tự nhiên và cấp thiết. Họ cực kỳ mê tiền, coi trọng nó hơn bất cứ thứ gì trên đời — gần như tương đương với sự tự do. Một tên tù sẽ được an ủi phần nào nếu hắn có thể nghe tiếng vài đồng xu kopeck kêu lanh keng trong túi. Ngược lại, hắn sẽ buồn bã, bồn chồn và chán nản nếu trong túi không có một xu dính túi. Lúc đó, hắn sẵn sàng phạm bất cứ tội ác nào để kiếm được tiền. Mặc dù vậy, bất chấp tầm quan trọng đối với các tù nhân, tiền bạc chẳng bao giờ nằm lâu trong túi họ. Thật khó lòng mà giữ được nó. Thỉnh thoảng tiền bị tịch thu, đôi khi lại bị trộm mất. Khi viên Thiếu tá, trong một cuộc lục soát bất ngờ, phát hiện ra một khoản nhỏ được tích cóp với biết bao công sức, ông ta liền tịch thu nó. Có thể ông ta dùng số tiền đó để cải thiện bữa ăn cho các tù nhân, vì toàn bộ số tiền tịch thu được đều rơi vào tay ông ta. Nhưng nói chung là chúng bị trộm mất. Mặc dù vậy, một cách để bảo quản tiền đã được tìm ra. Một ông lão người Starodoub, thuộc giáo "Cựu tín hữu", đã đứng ra nhận cất giấu tiền tiết kiệm giúp các tù nhân.
Tôi không thể kìm nén ước muốn được kể đôi điều về con người này, dù điều đó có làm tôi lan man khỏi câu chuyện chính. Ông khoảng sáu tuổi, gầy gò, và tóc đã điểm rất nhiều bạc. Ông đã gợi lên sự tò mò của tôi ngay lần đầu tiên tôi nhìn thấy ông, bởi vì ông chẳng giống bất kỳ ai khác; ánh nhìn của ông vô cùng điềm tĩnh và hiền từ, và tôi luôn cảm thấy dễ chịu khi nhìn thấy đôi mắt trong trẻo, long lanh của ông, được bao quanh bởi rất nhiều nếp nhăn nhỏ. Tôi thường xuyên trò chuyện với ông, và hiếm khi tôi gặp được một con người nào tử tế và nhân ái đến thế. Ông bị đày đi lao động khổ sai vì một tội ác nghiêm trọng. Một số tín đồ thuộc phái "Cựu tín hữu" ở Starodoub đã cải sang đạo Chính thống giáo. Chính quyền đã làm mọi cách để khuyến khích họ, đồng thời để cải đạo những người bất đồng chính kiến còn lại. Ông lão cùng một số kẻ cuồng tín khác đã quyết định "bảo vệ đức tin". Khi nhà thờ Chính thống giáo đang được xây dựng tại thị trấn của họ, họ đã phóng hỏa đốt tòa nhà đó. Hành vi phạm tội này đã mang lại cho thủ phạm bản án lưu đày. Người chủ cửa hàng giàu có này — ông vốn làm nghề buôn bán — đã phải rời xa người vợ cùng gia đình mà ông hết mực yêu thương, để rồi dũng cảm bước vào chốn lưu đày, trong sự u mê khi tin rằng mình đang "chịu khổ vì đức tin".
Khi sống một thời gian bên cạnh ông lão nhân hậu này, người ta không khỏi tự hỏi: làm sao mà ông lại có thể nổi loạn cơ chứ? Tôi đã nói chuyện với ông vài lần về đức tin của ông. Ông chẳng từ bỏ một chút nào trong số những niềm tin của mình, nhưng trong những câu trả lời của ông, tôi chưa từng nhận thấy mảy may sự thù hận nào; vậy mà ông đã phá hủy một nhà thờ, và ông chẳng hề chối cãi điều đó. Theo quan điểm của ông, tội ác mà ông đã phạm phải và sự chịu đựng của ông là những điều rất đáng tự hào.
Vẫn có những "Cựu tín hữu" khác trong số các tù nhân — phần lớn là người Siberia — những kẻ có trí tuệ phát triển, và ranh mãnh không kém gì những người nông dân khác. Là những kẻ biện luận theo cách riêng của mình, họ tuân thủ một cách mù quáng luật lệ của họ và rất thích tranh luận về nó. Nhưng họ có những khuyết điểm lớn; họ kiêu ngạo, hống hách và rất cố chấp. Ông lão chẳng có điểm nào giống họ. Với niềm tin vững chắc vào giáo lý hơn những kẻ cùng đạo khác, ông tránh mọi cuộc tranh luận. Vì ông có bản tính vui vẻ và cởi mở, ông thường cười — không phải cái cười thô tục, yếm thế của những tù nhân khác, mà là một nụ cười trong trẻo và giản dị, phảng phất nét ngây thơ của trẻ nhỏ, hoàn toàn hòa hợp với mái tóc bạc phơ của ông. Tôi có thể sai lầm, nhưng có lẽ con người ta có thể được thấu hiểu chỉ qua nụ cười của họ. Nếu nụ cười của một người bạn quen biết gợi lên trong bạn sự đồng cảm, hãy tin chắc rằng đó là một người lương thiện.
Ông lão đã giành được sự kính trọng của tất cả các tù nhân không ngoại trừ một ai; nhưng ông không hề tự hào về điều đó. Các tù nhân gọi ông là ông nội, và ông cũng chẳng mảy may phiền lòng. Lúc đó tôi mới hiểu được sức ảnh hưởng to lớn mà ông hẳn đã tạo ra đối với những người cùng tôn giáo với mình.
Bất chấp sự kiên định mà ông dùng để chịu đựng cuộc sống tù đày, người ta vẫn cảm thấy ông đang bị dằn vặt bởi một nỗi u sầu sâu sắc và không thể nguôi ngoai. Tôi ngủ cùng phòng giam với ông. Một đêm nọ, khoảng ba giờ sáng, tôi thức giấc; tôi nghe thấy một tiếng nấc nghẹn ngào, chậm rãi. Ông lão đang ngồi trên chiếc lò sưởi — chính là nơi mà tên tù từng có ý định sát hại viên Thiếu tá vẫn thường hay cầu nguyện — và đang đọc cuốn sách cầu nguyện viết tay của mình. Trong lúc khóc, tôi nghe ông lặp đi lặp lại: "Lạy Chúa, xin đừng bỏ rơi con. Lạy Ngài, xin hãy ban sức mạnh cho con. Hỡi những đứa con bé bỏng tội nghiệp của tôi, những đứa con bé bỏng thân yêu của tôi, chúng ta sẽ không bao giờ được gặp lại nhau nữa." Tôi không thể diễn tả nổi điều đó đã làm tôi xúc động biết nhường nào.
Hồi đó chúng tôi thường đưa tiền của mình cho ông lão này. Chúa mới biết làm thế nào mà ý nghĩ ấy lại lan truyền trong buồng giam của chúng tôi rằng ông là người không thể bị cướp. Ai cũng biết rằng ông cất giấu đâu đó số tiền tiết kiệm được gửi gắm cho mình, nhưng chẳng ai có thể khám phá ra bí mật đó. Cuối cùng ông đã tiết lộ nó cho chúng tôi; cho những người Ba Lan và cho chính tôi. Một trong những chiếc cọc của hàng rào có gắn một nhánh cây thoạt nhìn có vẻ mọc liền với nó, nhưng thực ra có thể tháo ra rồi gắn lại vào cọc. Khi nhấc nhánh cây ra, người ta có thể nhìn thấy một cái lỗ. Đó chính là chỗ ẩn nấp mà chúng tôi đang nhắc tới.
Giờ đây tôi xin tiếp tục mạch câu chuyện của mình. Tại sao tù nhân lại không chịu tiết kiệm tiền? Không chỉ vì họ rất khó giữ được tiền, mà hơn thế nữa, cuộc sống trong tù quá đỗi buồn tẻ khiến bản chất tù nhân luôn khao khát tự do hành động. Vị trí của hắn trong xã hội vốn là một kẻ bất thường đến mức ý nghĩ ném toàn bộ vốn liếng vào những cuộc chè chén say sưa, tự vùi mình trong những cuộc ăn chơi trác táng, dường như là điều hoàn thật tự nhiên đối với hắn, miễn là hắn có thể mua lấy dẫu chỉ một khoảnh khắc quên đi thực tại. Thật kỳ lạ khi chứng kiến một số kẻ cắm cúi làm việc chỉ với mục đích tiêu sạch toàn bộ số tiền kiếm được trong một ngày, đến từng đồng kopeck cuối cùng. Sau đó, họ lại quay trở lại làm việc cho đến cơn cuồng hoan tiếp theo, một dịp mà họ đã ngóng chờ từ nhiều tháng trước đó. Một số tù nhân rất thích những bộ quần áo mới, với kiểu dáng ít nhiều kỳ quái, như quần và áo lê-ki-nơ diện; nhưng trên hết, các tù nhân có sự ưa chuộng đặc biệt đối với những chiếc áo sơ mi màu; và cả những chiếc thắt lưng có khóa bằng kim loại.
Vào các ngày lễ, những kẻ ăn diện trong nhà tù lại diện những bộ đồ đẹp nhất của chúng. Rất đáng để ngắm nhìn khi chúng ưỡn ẹo đi lại trong khu vực buồng giam của mình. Niềm vui khi cảm thấy mình ăn mặc đẹp đối với chúng hệt như sự ngây thơ của trẻ con; quả thực, trong rất nhiều chuyện, tù nhân cũng chỉ như những đứa trẻ mà thôi. Những bộ quần áo đẹp đẽ của chúng biến mất rất nhanh, thường là ngay vào buổi tối của chính ngày mà chúng được mua về. Chủ nhân của chúng đem cầm cố hoặc bán chúng đi chỉ với giá rẻ bèo.
Những bữa tiệc thường được tổ chức vào những thời điểm cố định. Chúng trùng với các dịp lễ hội tôn giáo, hoặc ngày lễ thánh bổn mạng của tên tù hay chữ. Khi thức dậy vào buổi sáng, hắn sẽ thắp một ngọn nến sáp trước tượng thánh, sau đó đọc kinh, mặc quần áo và gọi đồ ăn cho bữa tối. Hắn đã mua sẵn thịt, cá và những chiếc bánh nướng nhỏ; rồi hắn ăn ngấu nghiến như trâu bò, hầu như lúc nào cũng ăn một mình. Rất hiếm khi thấy một tù nhân mời tù nhân khác chia sẻ bữa ăn của mình. Vào bữa tối, rượu vodka được mang ra. Tù nhân sẽ húp nó sạch trơn như đế giày, rồi đi lang thang khắp buồng giam với vẻ nghênh ngang và xiêu vẹo. Hắn muốn cho tất cả các bạn tù thấy rằng mình đang say, rằng mình đang quậy tảng, và qua đó chiếm được sự nể trọng đặc biệt từ họ.
Người Nga luôn dành một sự cảm thông nhất định cho người say rượu; trong chúng tôi, điều đó thực sự biến thành sự nể trọng. Trong nhà tù, cơn say xỉn chính là một dạng phân hạng quý tộc.
Ngay khi cảm thấy phấn chấn, tên tù liền gọi một nhạc công đến. Trong số chúng tôi có một tên tiểu tốt — một kẻ đào ngũ khỏi quân đội — rất xấu xí, nhưng lại may mắn sở hữu một cây vĩ cầm mà hắn có thể kéo được. Vì không có nghề nghiệp gì, hắn luôn sẵn sàng bám theo tên tù nhân đang tổ chức tiệc tùng từ buồng giam này sang buồng giam khác, dốc toàn lực kéo những giai điệu khiêu vũ cho họ nghe. Vẻ mặt hắn thường lộ rõ sự mệt mỏi và chán chường mà tiếng đàn của mình — lúc nào cũng lặp đi lặp lại — gây ra cho chính hắn; nhưng khi tên tù nhân quát lên: "Kéo tiếp đi, mày không được trả tiền công đấy à?", hắn lại hung hăng giương đàn lên còn dữ dội hơn trước. Những kẻ say xỉn này tin chắc rằng họ sẽ được che chở, và trong trường hợp viên Thiếu tá xuất hiện, họ sẽ được giấu đi khỏi ánh mắt soi mói của ông ta. Sự giúp đỡ này được chúng tôi thực hiện với một tinh thần hoàn toàn vô tư. Về phần mình, viên hạ sĩ và những binh sĩ lâu năm ở lại nhà tù để duy trì trật tự thì hoàn toàn yên tâm. Kẻ say xỉn sẽ chẳng gây ra rắc rối nào cả. Chỉ cần một tiếng động nhỏ báo hiệu bạo loạn hay nổi dậy, hắn sẽ bị trấn áp ngay lập tức rồi bị trói lại. Do đó, những sĩ quan cấp dưới nhắm mắt làm ngơ; họ thừa biết rằng nếu cấm rượu vodka thì mọi thứ sẽ hỏng bét. Thế thứ nước vodka ấy được kiếm từ đâu?
Nó được mua ngay trong nhà tù từ những kẻ buôn rượu, theo cách gọi của họ, những kẻ theo đuổi nghề này — một nghề cực kỳ béo bở — mặc dù những kẻ nghiện rượu không phải là quá nhiều, bởi vì ăn chơi tong tỏng rất tốn kém, nhất là khi xét đến việc kiếm được đồng tiền khó khăn nhường nào. Việc kinh doanh rượu được khởi xướng, tiếp diễn và kết thúc theo một cách khá độc đáo. Tên tù nhân nào không có nghề nghiệp, không chịu làm việc, nhưng lại muốn nhanh chóng trở nên giàu có, khi có trong tay một chút tiền, sẽ quyết định chuyển sang mua đi bán lại rượu vodka. Công việc kinh doanh này rất mủi hiểm, đòi hỏi sự liều lĩnh lớn, bởi kẻ đầu cơ đánh cược cả da thịt lẫn số rượu của mình. Nhưng kẻ buôn rượu chẳng chùn bước trước bất kỳ trở ngại nào. Ngay từ đầu, hắn tự mình mang rượu vào nhà tù và tống khứ nó đi với những điều kiện có lợi nhất. Hắn lặp lại thao tác này lần thứ hai và thứ ba. Nếu không bị giới chức phát hiện, lúc này hắn đã có trong tay một khoản tiền cho phép hắn mở rộng việc kinh doanh. Hắn trở thành một nhà tư bản có trong tay các đại lý và trợ tá, hắn mạo hiểm ít đi và thu lời nhiều hơn. Khi đó, các trợ tá của hắn sẽ gánh chịu rủi ro thay cho hắn.
Nhà tù lúc nào cũng nhan nhản những kẻ khánh kiệt không có thói quen làm việc, nhưng lại sở hữu sự khéo léo và liều lĩnh; vốn liếng duy nhất của họ chính là tấm lưng của mình. Họ thường quyết định đưa nó vào guồng quay, và ngỏ ý với kẻ buôn rượu rằng họ sẽ tuồn vodka vào buồng giam. Ở thị trấn lúc nào cũng có một tên lính, một tay chủ tiệm, hoặc dăm ả lỏng loét nào đó, chỉ cần đổi lấy một khoản thù lao định sẵn — khá bèo bọt — sẽ đi mua vodka bằng tiền của kẻ buôn rượu, rồi giấu nó ở một nơi mà tên tù nhân buôn lậu biết rõ, gần xưởng nơi hắn làm việc. Kẻ cung cấp vodka hầu như lúc nào cũng nếm thử thứ chất lỏng quý giá ấy trên đường mang nó đến chỗ cất giấu, và nhẫn tâm đổ nước lã vào bù lại đúng lượng hắn đã uống. Người mua có thể lấy hoặc bỏ, nhưng hắn chẳng đời nào dám hách dịch. Hắn tự thấy mình quá may mắn vì tiền của không bị trộm mất và bản thân vẫn nhận lại được thứ nước gì đó giống vodka. Kẻ có nhiệm vụ đưa nó vào nhà tù — người đã được kẻ buôn rượu chỉ cho chỗ giấu — sẽ đến gặp kẻ cung cấp mang theo ruột bò, sau khi được giặt sạch, đã được bơm đầy nước, nhờ đó vẫn giữ được độ mềm mại và dẻo dai. Khi ruột bò đã được bơm đầy vodka, kẻ buôn lậu sẽ quấn chúng quanh người mình. Đến đây, toàn bộ sự ranh mãnh, khéo léo của tên tù nhân liều lĩnh này mới được bộc lộ. Danh dự của một con người đang được đặt lên bàn cân. Hắn buộc phải qua mặt được toán áp giải và lính gác; và hắn sẽ qua mặt được họ. Nếu kẻ vận chuyển là một tay lọc lõi, người lính áp giải — đôi khi chỉ là một tân binh — sẽ chẳng nhận thấy điều gì bất thường; bởi vì tên tù nhân đã nghiên cứu kỹ lưỡng về hắn, bên cạnh đó hắn còn khéo léo tính toán thời gian và địa điểm gặp gỡ. Nếu tên tù nhân — chẳng hạn là một thợ nề — trèo lên bức tường mà hắn đang xây, lính áp giải chắc chắn sẽ không trèo lên theo để theo dõi từng cử động của hắn. Vậy thì ai sẽ nhìn thấy hắn đang làm gì chứ? Khi đến gần nhà tù, hắn chuẩn bị sẵn một đồng tiền mười lăm hoặc hai mươi kopeck, rồi đứng đợi ở cổng để gặp tên hạ sĩ gác cửa.
Tên hạ sĩ tiến hành kiểm tra, sờ soạng và lục soát từng tù nhân khi họ trở về buồng giam, rồi mới mở cổng cho họ. Tên vận chuyển vodka thầm mong rằng hắn sẽ thấy xấu hổ nếu phải lục soát quá kỹ lưỡng; nhưng nếu tên hạ sĩ là một kẻ cáo già, thì đó chính xác là những gì hắn sẽ làm; và trong trường hợp đó, hắn sẽ tìm thấy số rượu vodka lậu. Lúc này tên tù nhân chỉ còn một cơ hội duy nhất để cứu vãn. Hắn nhét vội vào tay tên hạ sĩ đồng tiền mà hắn đang cầm sẵn, và thường thì nhờ mưu mẹo đó, số rượu vodka đã đến tay kẻ buôn rượu một cách an toàn. Nhưng đôi khi thủ đoạn ấy không thành công, và đó chính là lúc mà món vốn duy nhất của kẻ buôn lậu thực sự bước vào guồng quay. Một bản báo cáo được gửi lên viên Thiếu tá, và ông ta liền tuyên án tên tội đồ bất hạnh một trận đòn roi nhừ tử. Còn về phần số rượu vodka, nó bị tịch thu. Kẻ buôn lậu chịu hình phạt mà không hề khai ra kẻ đầu cơ, không phải vì việc tố giác đó sẽ làm hắn mất mặt, mà bởi vì nó chẳng đem lại cho hắn lợi lộc gì. Hắn đằng nào cũng bị đòn roi, sự an ủi duy nhất hắn có thể nhận được là kẻ buôn rượu sẽ phải chia sẻ hình phạt cùng hắn; nhưng vì hắn vẫn cần đến tên kia, hắn quyết định không tố cáo, mặc dù vì để lộ sơ hở nên hắn sẽ chẳng nhận được một đồng cắc nào từ kẻ đầu cơ.
Tuy nhiên, nạn tố giác lại vô cùng thịnh hành trong nhà tù. Trái với việc căm ghét những kẻ chỉ điểm hay lánh xa họ, các tù nhân thường kết bạn với chúng. Nếu có ai đó nổi ý định chứng minh cho các tù nhân thấy sự đê tiện của việc tố giác lẫn nhau, thì chẳng một ai trong nhà tù có thể hiểu nổi. Tên quý tộc cũ mà tôi đã nhắc đến trước đó, kẻ hèn nhát và bạo ngược mà tôi đã cắt đứt mọi quan hệ ngay sau khi đặt chân đến pháo đài, lại chính là bạn thân của Fedka, tên hầu cận của viên Thiếu tá. Hắn ta thường kể cho Fedka nghe mọi chuyện diễn ra trong nhà tù, và điều đó dĩ nhiên lại được chuyển đến tai chủ nhân của tên hầu. Ai nấy đều biết điều đó, nhưng chẳng ai nảy sinh ý định tỏ thái độ ác cảm với hắn hay trách cứ cách cư xử của hắn. Khi số rượu vodka đến nhà tù suôn sẻ không gặp sự cố gì, kẻ đầu cơ liền trả tiền công cho kẻ buôn lậu và thanh toán sòng phẳng. Hàng hóa của hắn vốn đã ngốn một khoản kha khá; và để lợi nhuận thu về cao hơn, hắn pha loãng nó bằng cách thêm vào năm mươi phần trăm nước tinh khiết. Hắn đã sẵn sàng, và giờ chỉ việc ngồi chờ khách hàng tới.
Vào ngày nghỉ lễ đầu tiên, thậm chí có thể ngay trong một ngày thường, một tên tù nhân sẽ xuất hiện. Hắn đã làm việc như trâu ngựa suốt nhiều tháng trời chỉ để dành dụm, từng đồng kopeck một, một khoản tiền nhỏ mà hắn quyết định sẽ tiêu sạch một lần. Những ngày vui vẻ ấy đã được hắn ngóng chờ từ lâu lắm rồi. Hắn đã mơ về chúng suốt những đêm mùa đông dài dằng dặc, trong những buổi lao động vất vả nhất, và viễn cảnh đó đã nâng đỡ hắn vượt qua những thử thách khắc nghiệt nhất. Bình minh của ngày mà hắn hằng mong mỏi cuối cùng cũng ló dạng. Hắn có tiền trong túi. Nó không hề bị trộm hay bị tịch thu. Hắn hoàn toàn tự do tiêu xài nó. Thế là hắn mang số tiền tiết kiệm đến chỗ kẻ buôn rượu, kẻ này thoạt đầu sẽ đưa cho hắn thứ vodka gần như nguyên chất — chỉ mới bị "làm phép" hai lần thôi — nhưng rồi dần dần, khi cái chai ngày càng cạn đi, hắn lại châm thêm nước vào. Kết quả là tù nhân phải trả cho chai vodka của quán đắt gấp năm hoặc sáu lần so với khi uống ở một quán rượu bình thường.
Có thể tưởng tượng được phải mất bao nhiêu ly rượu, và trên hết là bao nhiêu tiền bạc, thì một tên tù mới có thể say mèm. Tuy nhiên, vì đã bỏ thói quen uống rượu từ lâu, chút cồn ít ỏi còn sót lại trong chất lỏng ấy cũng đủ khiến hắn nhanh chóng ngấm men say; hắn cứ uống tiếp cho đến khi chẳng còn gì sót lại; hắn đem cầm cố hoặc bán sạch toàn bộ quần áo mới của mình — bởi vì kẻ buôn rượu đồng thời cũng là một tay cho vay cầm đồ. Vì số quần áo cá nhân không có nhiều lắm, hắn tiếp tục đem cầm cả những bộ quần áo được nhà nước cấp phát. Khi cơn men đã cướp mất chiếc áo sơ mi cuối cùng, mảnh giẻ rách cuối cùng của hắn, hắn ngả người nằm vật xuống rồi thức dậy vào sáng hôm sau với một trận đau đầu như búa bổ. Hắn uổng công nài nỉ kẻ buôn rượu cho thiếu một ngụm vodka để xua đi cơn nôn nao khó chịu; để rồi chỉ nhận lại một cái lắc đầu từ chối phăng. Ngay ngày hôm đó, hắn lại quay lại với công việc. Suốt mấy tháng trời liền, hắn sẽ vắt kiệt sức mình trong khi mỏi mòn ngóng chờ một trận chè chén say sưa khác giống như thứ vừa trôi vào dĩ vãng. Dần dần, hắn lấy lại được can đảm trong lúc chờ đợi một ngày vui như thế, dẫu hãy còn xa vời, nhưng rồi cuối cùng nó cũng sẽ tới. Còn về phần kẻ buôn rượu, nếu kiếm được một khoản lớn — vài chục rúp — hắn lại đi mua thêm vodka, nhưng lần này hắn không pha nước nữa, bởi vì số rượu này là để dành cho riêng hắn. Dẹp chuyện buôn bán sang một bên! Đã đến lúc hắn phải tự thưởng cho bản thân rồi. Thế là hắn ăn uống thả cửa, chi tiền thuê một chút âm nhạc — khả năng tài chính cho phép hắn đút lót cho các sĩ quan cấp dưới trong nhà tù. Đại lễ này đôi khi kéo dài đến mấy ngày liền. Khi kho rượu vodka đã cạn sạch, hắn liền lết đi uống tiếp với những kẻ buôn rượu khác đang chờ sẵn mình; và thế là hắn nốc đến đồng kopeck cuối cùng.
Dù các tù nhân có cẩn trọng đến đâu trong việc canh chừng những tên bạn nhậu của mình, đôi khi viên Thiếu tá hoặc sĩ quan gác giam vẫn phát hiện ra những gì đang diễn ra. Tên say xỉn sau đó bị lôi xềnh xệch đến phòng trực, tiền của hắn bị tịch thu nếu vẫn còn thừa, và hắn bị hành quyết bằng roi vồ. Tên tù rũ người đứng dậy như một con chó vừa bị đánh đòn, lủi thủi trở về buồng giam, và chỉ vài ngày sau, hắn lại tiếp tục quay lại với nghề buôn bán vodka của mình.
Đôi khi trong số các tù nhân lại xuất hiện những kẻ mê mẩn sắc đẹp phái nữ. Chỉ cần một khoản tiền kha khá, họ có thể trốn khỏi pháo đài để lẻn ra vùng ngoại ô thay vì đi làm, đi cùng với một tên lính đã bị họ mua chuộc. Tại đó, trong một ngôi nhà bề ngoài có vẻ yên tĩnh, một bữa tiệc linh đình được tổ chức và ngốn một khoản tiền lớn. Tiền của tù nhân là thứ không thể xem thường, thế nên đôi khi binh lính sẽ chủ động dàn xếp những vụ trốn trại tạm thời này từ trước, vì họ chắc chắn sẽ được hậu tạ một cách hào phóng. Nói chung, chính những người lính này cũng là những ứng cử viên tiềm năng cho nhà tù. Những cuộc trốn đi chơi bời thế này hầu như không bao giờ bị phát hiện. Tôi phải nói thêm rằng chúng rất hiếm khi xảy ra, bởi vì chi phí quá đắt đỏ, và những kẻ mê mẩn sắc đẹp buộc phải tìm đến những cách khác ít tốn kém hơn.
Vào những ngày đầu mới đến, một tên tù trẻ tuổi có những đường nét khuôn mặt rất cân đối đã khơi gợi sự tò mò của tôi; tên hắn là Sirotkin, xét về nhiều phương diện, hắn là một con người đầy vẻ bí ẩn. Gương mặt hắn đã gây ấn tượng với tôi, hắn mới chỉ khoảng hai mươi ba tuổi, và thuộc về phân khu đặc biệt; nghĩa là hắn bị kết án lao động khổ sai chung thân. Do đó, hắn được coi là một trong những tội phạm quân sự nguy hiểm nhất. Điềm đạm và hiền hòa, hắn nói rất ít và hiếm khi cười; đôi mắt xanh, làn da sáng và mái tóc vàng của hắn mang lại cho hắn một vẻ ngoài dịu dàng, ngay cả cái đầu cạo trọc của hắn cũng không thể làm phai mờ đi nét đó. Mặc dù không có nghề nghiệp gì, hắn vẫn xoay sở để kiếm tiền tiêu vặt từ thời gian này sang thời gian khác. Hắn cực kỳ lười biếng và lúc nào cũng ăn mặc lôi thôi lếch thếch; nhưng nếu có ai đó rộng lượng tặng cho hắn một chiếc áo sơ mi đỏ, hắn sẽ sung sướng đến phát cuồng vì có được một bộ quần áo mới, và hắn đem nó khoe khắp mọi nơi. Sirotkin không uống rượu cũng chẳng cờ bạc, và hắn hầu như chưa bao giờ cãi vã với các tù nhân khác. Hắn đi lại thảnh thơi với hai tay đút túi quần, mang theo một vẻ trầm ngâm. Hắn đang suy nghĩ điều gì thì tôi không thể nào biết được. Khi có ai gọi để hỏi hắn điều gì, hắn đều đáp lại một cách lễ phép, chuẩn xác, không huyên thiên dông dài như những kẻ khác. Trong đôi mắt hắn phảng phất vẻ ngây thơ của một đứa trẻ lên mười; khi có tiền, hắn chẳng mua bất cứ thứ gì mà những người khác coi là vật dụng thiết yếu. Chiếc áo ghi lê của hắn có rách, hắn cũng chẳng thèm đem vá, chẳng khác nào việc hắn không bao giờ tự mua cho mình một đôi bốt mới. Những thứ khiến hắn thích thú đặc biệt chính là những chiếc bánh mì trắng nhỏ và bánh gừng, hắn có thể ăn chúng với sự thỏa mãn hệt như một đứa trẻ lên bảy. Khi không phải làm việc, hắn lang thang khắp các buồng giam; khi tất cả mọi người khác đều bận rộn, hắn đứng thõng tay hai bên sườn; nếu có ai đùa giỡn hay chế nhạo hắn — điều này xảy ra khá thường xuyên — hắn liền quay ngoắt gót giày bước đi nơi khác mà không nói một lời. Nếu câu bông đùa quá trớn, hắn sẽ đỏ mặt tía tai. Tôi thường tự hỏi không biết hắn đã phạm tội gì mà lại bị kết án lao động khổ sai nặng nề đến thế.
Có một bận tôi bị ốm và phải nằm viện, Sirotkin cũng ở đó, nằm duỗi dài trên một chiếc giường không xa chỗ tôi lắm. Tôi bắt chuyện với hắn; hắn trở nên phấn chấn, và thoải mái kể cho tôi nghe về việc hắn bị bắt tòng quân ra sao, mẹ hắn đã khóc lóc bám theo hắn thế nào, và hắn đã phải chịu đựng những sự đối xử cay đắng gì trong quân ngũ. Hắn nói thêm rằng hắn chưa bao giờ có thể quen nổi với cuộc sống đó; ai nấy đều khắc nghiệt và nổi giận với hắn vô cớ, các sĩ quan của hắn lúc nào cũng chĩa mũi nhọn vào hắn.
"Nhưng sao họ lại đày cậu đến đây? — và nhất là lại vào phân khu đặc biệt nữa chứ! Ôi, Sirotkin!"
"Vâng, thưa Alexander Petrovitch, mặc dù tôi chỉ ở trong tiểu đoàn có một năm, tôi đã bị tống đến đây vì tội giết viên đại úy của mình, Gregory Petrovitch."
"Tôi có nghe đồn về chuyện đó, nhưng tôi không tin; sao cậu lại ra tay sát hại ông ta thế?"
"Tất cả những gì người ta kể với ông đều là sự thật; cuộc sống của tôi đã trở nên không thể nào chịu đựng nổi."
"Nhưng những tân binh khác vẫn chịu đựng được mà. Khởi đầu thì rất gian khổ, nhưng rồi người ta cũng quen dần và cuối cùng trở thành những người lính xuất sắc. Chắc hẳn mẹ cậu đã nuông chiều và bao bọc cậu quá mức. Tôi dám cá là bà ấy đã nuôi dưỡng cậu bằng bánh gừng và sữa ngọt cho đến năm cậu mười tám tuổi."
"Mẹ tôi, điều đó là sự thật, rất mực thương yêu tôi. Khi tôi rời xa nhà, bà ngã bệnh liệt giường và nằm lì ở đó. Cuộc sống quân ngũ của tôi mới đau đớn làm sao; sau đó thì mọi chuyện đều tồi tệ đi. Tôi bị phạt liên tục, mà vì cái gì chứ? Tôi tuân lệnh mọi người, tôi chính xác, cẩn trọng. Tôi không uống rượu, không vay mượn của ai — đời một con người coi như chấm hết khi hắn bắt đầu đi vay mượn — thế mà tất cả mọi người xung quanh tôi vẫn nhẫn tâm và độc ác. Đôi khi tôi trốn vào một góc và chẳng làm gì ngoài việc nức nở. Có một hôm, hay đúng hơn là một đêm nọ, tôi đang làm nhiệm vụ gác. Trời mùa thu: gió thổi lồng lộng, tối mịt mờ không nhìn thấy nổi dù chỉ một đốm sáng, và tôi buồn lắm, buồn đến thắt ruột! Tôi tháo lưỡi lê khỏi đầu khẩu súng hỏa mai rồi đặt nó nằm bên cạnh mình. Sau đó, tôi kê nòng súng vào ngực và dùng ngón chân cái — tôi đã cởi bốt ra — để siết cò. Súng không nổ. Tôi nhìn lại khẩu súng của mình rồi nạp thêm một liều thuốc súng mới. Tiếp đó, tôi bẻ gãy một góc viên đá lửa của súng, và một lần nữa kê mõm súng vào ngực. Lại một lần nữa súng cướp cò không nổ. Tôi phải làm gì đây? Tôi tự nhủ. Tôi xỏ bốt vào, gắn lại lưỡi lê vào nòng súng, và tiếp tục đi tuần qua lại với khẩu súng vác trên vai. Mặc thây họ muốn làm gì thì làm, tôi tự nhủ; nhưng tôi sẽ không làm lính nữa đâu. Nửa tiếng sau, viên đại úy xuất hiện trong chuyến đi tuần tra. Ông ta tiến thẳng về phía tôi. 'Đây là cách cậu giữ mình khi đang làm nhiệm vụ gác à?' Tôi chộp lấy khẩu súng và đâm thẳng lưỡi lê vào người ông ta. Thế là tôi phải đi bộ bốn mươi sáu verst. Đó là lý do vì sao tôi có mặt ở phân khu đặc biệt này."
Hắn không hề nói dối, thế nhưng tôi vẫn không thể hiểu nổi làm sao họ lại có thể đày hắn đến chốn này; những tội ác như thế đáng lẽ phải nhận một hình phạt nhẹ nhàng hơn nhiều. Sirotkin là người duy nhất trong số các tù nhân thực sự có ngoại hình khôi ngô. Còn về phần những người đồng đội của hắn ở phân khu đặc biệt — với số lượng lên tới mười lăm người — trông họ thật đáng sợ với những gương mặt gớm ghiếc và ghê tởm. Những cái đầu bạc xuất hiện nhan nhản ở nhóm này. Tôi sẽ còn kể về những con người này ở phần sau. Sirotkin thường có mối quan hệ khá tốt với Gazin, kẻ buôn rượu mà tôi đã nhắc đến ở phần đầu chương này.
Gazin này quả là một sinh vật khủng khiếp; ấn tượng mà hắn tạo ra cho bất cứ ai cũng đầy vẻ hoang mang hoặc kinh hoàng. Dường như với tôi, một sinh vật hung ác hơn, quái monstrosity hơn thế không thể nào tồn tại trên đời. Dù vậy, tôi đã từng nhìn thấy ở Tobolsk gã cướp Kameneff, kẻ khét tiếng vì những tội ác của mình. Về sau, tôi lại gặp Sokoloff, tên tù nhân vượt ngục, cựu binh đào ngũ, cũng là một sinh vật hung hãn; nhưng không ai trong số họ truyền cho tôi sự ghê tởm nhiều đến thế như Gazin. Tôi thường mường tượng ra trước mắt mình một con nhện khổng lồ, to lớn bằng cả con người. Hắn là một người Tatar, và không có tù nhân nào có thể lực mạnh mẽ bằng hắn. Nỗi sợ hãi mà hắn truyền cảm hứng không đến từ chiều cao vượt trội hay vóc dáng lực điền của hắn, mà xuất phát từ cái đầu to lớn và dị dạng. Những lời đồn kỳ lạ nhất xoay quanh hắn. Người ta bảo hắn từng là lính, kẻ khác lại bảo hắn đã trốn thoát khỏi Nertchinsk, và từng bị đày ra Siberia nhiều lần nhưng luôn tẩu thoát thành công. Cuối cùng dạt bến ở nhà tù của chúng tôi, hắn thuộc về phân khu đặc biệt ở đây. Có vẻ như hắn từng lấy làm thích thú khi sát hại những đứa trẻ nhỏ sau khi dụ dỗ chúng đến những nơi vắng vẻ; rồi hắn khủng bố chúng, tra tấn chúng, và sau khi đã tận hưởng thỏa thích sự hoảng sợ cùng những cơn co giật của những sinh linh bé bỏng tội nghiệp ấy, hắn mới dứt khoát kết liễu chúng trong sự sung sướng tột độ. Những điều rùng rợn này có lẽ đã được thêu dệt nên bởi ấn tượng đau thương mà gã quái vật này gây ra cho chúng tôi; nhưng chúng nghe có vẻ rất hợp lý và hoàn toàn phù hợp với tướng mạo của hắn. Mặc dù vậy, khi không say rượu, Gazin cư xử khá chừng mực.
Hắn lúc nào cũng tĩnh lặng, chưa từng gây sự, tránh mọi cuộc tranh cãi như thể tỏ thái độ khinh miệt với các bạn tù, hệt như thể hắn đang nuôi giữ một ảo tưởng cao ngạo về bản thân. Hắn nói rất ít, mọi cử động của hắn đều chừng mực, điềm tĩnh và dứt khoát. Ánh nhìn của hắn không phải là không có trí tuệ, nhưng biểu cảm của nó lại tàn độc và mỉa mai hệt như nụ cười của hắn. Trong số tất cả những tù nhân buôn bán rượu vodka, hắn là kẻ giàu có nhất. Mỗi năm hai lần, hắn uống say khướt, và chính vào những lúc đó, toàn bộ sự tàn bạo dã man của hắn mới bộc lộ ra hết. Dần dần hắn trở nên kích động, và bắt đầu châm chọc các tù nhân bằng những lời chế giễu đầy nọc độc đã được chuẩn bị từ trước đó rất lâu. Cuối cùng, khi đã say mèm, hắn lên những cơn cuồng nộ tột độ, tay lăm lăm con dao và lao vào tấn công các bạn tù. Những tù nhân biết rõ sức mạnh lực điền của hắn liền tìm cách tránh xa và phòng thủ trước hắn, bởi vì hắn sẽ lao vào bất cứ kẻ nào hắn gặp đầu tiên. Một cách để tước vũ khí của hắn đã được tìm ra. Khoảng một tá tù nhân sẽ bất ngờ lao vào chợp lấy Gazin, nện những cú giáng trời vào vùng thượng vị, vào bụng, và nói chung là vùng bên dưới ngực, cho đến khi hắn bất tỉnh nhân sự. Bất cứ ai khác chắc chắn sẽ bỏ mạng dưới kiểu đối xử đó, nhưng Gazin thì nhanh chóng hồi phục trở lại. Khi đã bị nện cho một trận nhừ tử, người ta sẽ quấn hắn vào chiếc áo khoác lông thú rồi ném lên chiếc giường ván của hắn, mặc kệ hắn tự tiêu hóa hơi men. Hôm sau hắn tỉnh dậy như không có chuyện gì xảy ra và lại lủi thủi đi làm việc với vẻ mặt trầm ngâm, ủ dột. Mỗi lần Gazin say xỉn, tất cả các tù nhân đều biết rõ ngày hôm đó sẽ kết thúc ra sao. Bản thân hắn cũng thừa biết, nhưng hắn vẫn cứ nốc rượu. Nhiều năm trôi qua như thế. Rồi người ta nhận thấy Gazin đã mất đi nguồn năng lượng dồi dào, và bắt đầu trở nên yếu ớt. Hắn chẳng làm gì ngoài việc rên rỉ, than vãn đủ loại bệnh tật. Những chuyến ra vào bệnh xá của hắn ngày một dày đặc hơn.
"Hắn đang kiệt sức dần rồi," các tù nhân thì thầm.
Có một bận, Gazin bước vào nhà bếp theo sau là tên tiểu tốt kéo đàn vĩ cầm, kẻ mà các tù nhân vẫn thường thuê để chơi nhạc mua vui trong những dịp lễ hội. Hắn đứng khựng lại giữa sảnh, lặng lẽ quan sát từng người bạn tù hết người này đến người khác. Không một ai dám thở mạnh. Khi nhìn thấy tôi và những người đồng hành, hắn nhìn chúng tôi bằng ánh mắt độc địa, giễu cợt quen thuộc, rồi nở một nụ cười rùng rợn ra điều mãn nguyện với một trò đùa tai quái mà hắn vừa nghĩ ra trong đầu. Hắn lảo đảo tiến lại gần bàn của chúng tôi.
"Tôi xin phép được hỏi," hắn cất giọng, "các người kiếm đâu ra tiền để uống trà thế hả?"
Tôi trao đổi ánh nhìn với người hàng xóm bên cạnh. Tôi hiểu rằng cách tốt nhất cho chúng tôi lúc này là giữ im lặng và không đáp lời. Bất kỳ sự kháng cự hay đôi co nào cũng sẽ làm Gazin nổi cơn thịnh nộ.
"Các người chắc hẳn phải có tiền," hắn nói tiếp, "các người phải có rất nhiều tiền mới dám uống trà chứ; nhưng, nói cho tôi nghe xem, các người bị đày đến khổ sai là để uống trà đấy à? Này, các người đến đây vì mục đích đó phải không? Xin hãy trả lời đi, tôi rất muốn biết đấy."
Thấy chúng tôi quyết tâm giữ im lặng và phớt lờ không thèm đếm xỉa gì đến hắn, hắn liền lao bổ về phía chúng tôi, mặt cắt không còn giọt máu và run lên vì giận dữ. Chỉ cách chúng tôi hai bước chân, hắn nhìn thấy một chiếc hộp nặng, dùng để đựng bánh mì phân phát cho bữa trưa và bữa tối của các tù nhân. Sức chứa của nó đủ cho bữa ăn của một nửa số tù nhân. Vào lúc này, nó đang trống không. Hắn chộp lấy chiếc hộp bằng cả hai tay rồi vung vẩy nó trên đầu chúng tôi. Mặc dù tội giết người, hoặc mưu sát, là một nguồn rắc rối vô tận đối với các tù nhân — những cuộc điều tra, thẩm vấn đi thẩm vấn lại và hỏi cung không dứt sẽ là hậu quả tất yếu — và mặc dù những vụ cãi vã thường bị dập tắt nhanh chóng khi chúng không dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng như vậy, thế nhưng tất cả mọi người vẫn giữ im lặng và đứng chờ xem chuyện gì xảy ra.
Không một lời bênh vực chúng tôi, không một tiếng kêu la phản đối Gazin. Nỗi căm hận của tất cả các tù nhân đối với những kẻ có dòng dõi quý tộc lớn đến mức rõ ràng ai nấy đều vô cùng hả hê khi thấy chúng tôi đang lâm vào cảnh hiểm nghèo. Nhưng một sự cố may mắn đã chấm dứt khung cảnh này, thứ suýt chút nữa đã biến thành một thảm kịch. Gazin chuẩn bị vung ném chiếc hộp khổng lồ mà hắn đang xoay vòng vòng trên đầu, thì một tù nhân từ buồng giam bỗng hớt hải chạy vào và hét lớn:
"Gazin, rượu vodka của mày bị trộm mất rồi!"
Tên cướp khát máu buông thõng chiếc hộp xuống kèm theo một tiếng chửi thề hãi hùng rồi cắm cổ chạy biến khỏi nhà bếp.
"Chà, Chúa đã cứu mạng họ rồi đấy," các tù nhân thì thầm với nhau, lặp lại câu nói đó vài lần.
Tôi chưa bao giờ biết được liệu số rượu vodka của hắn có thực sự bị trộm hay không, hay đó chỉ là một kế sách được bịa ra để cứu mạng chúng tôi.
Cũng chính buổi tối hôm đó, trước giờ đóng cửa buồng giam, khi trời đã sẩm tối, tôi thẫn thờ đi ra phía hàng rào. Một cảm giác u sầu nặng nề đè nặng lên tâm hồn tôi. Trong suốt khoảng thời gian tôi trải qua ở nhà tù, chưa bao giờ tôi cảm thấy mình khốn khổ như tối hôm đó, mặc dù ngày đầu tiên lúc nào cũng là ngày khó khăn nhất, dù là ở công trường lao động hay trong ngục tối. Có một suy nghĩ cứ ám ảnh tôi không buông kể từ ngày tôi bị lưu đày — một câu hỏi không thể giải đáp nổi ở hiện khứ và cũng chẳng thể giải đáp nổi ở hiện tại. Tôi suy ngẫm về sự bất công trong các hình phạt giáng xuống cho cùng một tội ác. Thậm chí thường thì, một tội ác này chẳng thể nào đem ra so sánh dù là xấp xỉ với một tội ác khác. Hai kẻ sát nhân cùng tước đoạt mạng sống của một con người trong những hoàn cảnh được xét xử và cân nhắc vô cùng tỉ mỉ ở từng vụ án. Cả hai đều nhận được một mức án như nhau; thế nhưng hành động của họ lại cách nhau một vực thẳm sâu thăm thẳm biết bao! Một kẻ phạm tội chỉ vì một chuyện vặt vãnh — vì một củ hành tây. Hắn đã sát hại trên đường cái một người nông dân đang đi ngang qua, và trên người nạn nhân chẳng có gì khác ngoài một củ hành tây.
"Chà, ta bị đày ra đây lao động khổ sai chỉ vì một củ hành tây của một lão nông!"
"Mày đúng là đồ ngu! Một củ hành tây đáng giá một kopeck. Nếu mày giết một trăm người nông dân, mày đã có một trăm kopeck, hay đúng hơn là một rúp rồi." Câu nói trên là một câu đùa cửa miệng trong tù.
Một tên tội phạm khác lại ra tay kết liễu một kẻ đồi bại đang áp bức hoặc nhục mạ người vợ, người chị, hay đứa con gái của hắn.
Một kẻ thứ ba, một tên lang thang sắp chết đói, bị cả một bầy cảnh sát truy đuổi, đang liều mình bảo vệ sự tự do và mạng sống của hắn. Thế mà hắn lại bị đánh đồng với tên cướp sát hại trẻ em để giải khuây, để lấy cảm giác khoái trá khi nhìn dòng máu ấm áp của chúng tuôn xối xả trên đôi tay hắn, để nhìn chúng co giật trong những hơi thở thoi thóp như chim non dưới lưỡi dao đang rạch nát da thịt chúng!
Tất cả bọn chúng đều sẽ bị đày đi lao động khổ sai như nhau; dẫu cho bản án có thể không kéo dài cùng một số năm. Nhưng những sự biến thiên trong hình phạt thì không có nhiều, trong khi các loại tội phạm khác nhau lại có thể tính bằng hàng nghìn. Lắm kẻ bao nhiêu tính cách, bấy nhiêu tội ác.
Hãy cứ thừa nhận rằng không tài nào xóa bỏ được sự bất công ban đầu này trong việc xử án, rằng bài toán ấy là không thể giải đáp, và trong các vấn đề hình sự thì đó chính là bài toán cầu phương hình tròn. Cứ cho là như thế đi; nhưng ngay cả khi sự bất công này không thể tránh khỏi, vẫn còn một điều khác cần phải suy ngẫm — những hệ lụy sau hình phạt. Nơi đây có một con người đang tàn lụi đi như cây nến trước gió; ở một góc khác lại có kẻ, trái lại, chưa từng mường tượng nổi trước khi bị lưu đày rằng lại có một cuộc đời vui vẻ đến thế, nhàn hạ đến thế, nơi hắn tìm thấy cả một vòng tròn những người bạn vô cùng dễ mến. Những cá nhân thuộc nhóm sau này hiện diện không thiếu trong nhà tù.
Giờ hãy nghĩ đến một người có trái tim nhân hậu, một tâm hồn được giáo dục và một lương tâm nhạy cảm. Những gì hắn tự cảm nhận thấy còn bóp chết hắn một cách chắc chắn hơn cả hình phạt thể xác. Phán quyết mà chính hắn tuyên án cho tội ác của mình còn tàn nhẫn hơn bất kỳ tòa án tối cao nào, hay bộ luật Draconian khắc nghiệt nào. Hắn sống chung một mái nhà với một tên tù nhân khác, kẻ chưa từng một lần suy ngẫm về vụ giết người mà hắn đang phải trả giá, trong suốt khoảng thời gian lưu đày ở nhà tù. Hắn thậm chí có lẽ còn tự coi mình là vô tội. Chẳng phải còn có những gã khốn khổ phạm tội chỉ để được đưa đi lao động khổ sai, và nhờ đó trốn chạy khỏi thứ tự do vốn còn gây đau khổ gấp bội so với chốn ngục tù hay sao? Cuộc sống của một con người quá khốn cùng, có lẽ hắn chưa bao giờ được ăn no lấy một bữa. Hắn bị vắt kiệt sức lao động để làm giàu cho người chủ. Trong nhà tù, công việc của hắn sẽ đỡ khắc nghiệt hơn, bớt dồn dập hơn. Hắn sẽ được ăn uống thỏa thích, ngon lành hơn cả những gì hắn từng dám hy vọng khi còn tự do. Vào các ngày lễ, hắn sẽ có thịt để ăn, những người tử tế sẽ bố thí cho hắn đôi chút, và công việc làm thêm buổi tối sẽ mang lại cho hắn một ít tiền. Và còn cộng đồng mà người ta gặp gỡ trong nhà tù, điều đó chẳng đáng được tính đến hay sao? Các tù nhân là những kẻ thông minh, tháo vát, rành rỏi mọi đường đi nước bước. Kẻ mới đến khó lòng che giấu nổi sự ngưỡng mộ mà hắn dành cho những người bạn đồng hành trong lao động. Hắn chưa từng thấy điều gì tương tự như thế trước đây, và hắn sẽ tự coi mình đang ở trong một bầu bạn tốt nhất có thể.
Liệu có thể nào những con người có hoàn cảnh khác biệt nhau đến thế lại cảm nhận mức độ hình phạt giống hệt nhau được cơ chứ? Nhưng sao cứ phải nghĩ ngợi về những câu hỏi không có lời giải đáp làm gì? Tiếng trống đã nổi lên, hãy quay trở lại buồng giam thôi.